Shukla Yajur Veda — Adhyaya 28, Mantra 24
Rishi: Yājñavalkya-tradition (Vājasaneyin)
Devata: Agni–Indra; Gāyatrī as chandas-power
Chandas: Gāyatrī (explicitly invoked as chandas)
Samhita Patha (Devanagari)
होता॑ यक्षत्समिधा॒नं म॒हद्यश॒: सुस॑मिद्धं॒ वरे॑ण्यम॒ग्निमिन्द्रं॑ वयो॒धस॑म् । गा॒य॒त्रीं छन्द॑ इन्द्रि॒यं त्र्यविं॒ गां वयो॒ दध॒द्वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
Transliteration
hotā́ yakṣat samidhānám mahád yáśaḥ susamiddháṃ váreṇyam agním índraṃ vayodhásam | gāyatrī́ṃ chánda indríyaṃ tryavím gā́ṃ váyo dádhad vetvā́jyasya hotár yája
Translation
ହୋତୃ ସମିଧାଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ, ମହାଯଶସ୍ବୀ, ସୁସଂସିଦ୍ଧ, ବରେଣ୍ୟ—ଅଗ୍ନି-ଇନ୍ଦ୍ର, ବୟୋଧସ୍ (ବଳଦାତା)ଙ୍କୁ ଯଜନ କରୁନ୍ତୁ। ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ (ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତି), ତ୍ର୍ୟବି (ତ୍ରିଗୁଣ)—ବୟ (ବଳ) ଧାରଣ କରୁଥିବା; ଘୃତ ସହ, ହୋତୃ, ଯଜ୍ଞକୁ ସଫଳତା ଆଣୁ—ଯଜ!
Padapatha (Word Analysis)
होता॑ । यक्षत् । समि॒धा॒नम् । म॒हत् । यशः॑ । सु॒-समि॑द्धम् । वरे॑ण्यम् । अ॒ग्निम् । इन्द्र॑म् । वयः॑-धस॑म् । गा॒य॒त्रीम् । छन्दः॑ । इन्द्रि॒यम् । त्र्य॒विम् । गाम् । वयः॑ । दधत् । वेतु॑ । आज्य॑स्य । होत॒रि । यज॑
Word by Word
होताthe Hotṛ-priest
होता:
कर्तृ
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक) < √हु (जुहोति)
यक्षत्let him worship / let him offer
यक्षत्:
क्रिया
TypeVerb
Root√यज् (यक्षति)
समिधानम्the kindling (fuel/act of kindling)
समिधानम्:
कर्म
TypeNoun
Rootसमिधान (कृदन्त/प्रातिपदिक) < सम्-√धा (समिधा-)
महत्great
महत्:
कर्म
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
यशःglory, renown
यशः:
कर्म
TypeNoun
Rootयशस् (प्रातिपदिक)
सुसमिद्धम्well-kindled
सुसमिद्धम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootसुसमिद्ध (कृदन्त) < सु-सम्-√इध् (समिन्धते/समिध्यते)
वरेण्यम्choice-worthy, excellent
वरेण्यम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootवरेण्य (कृदन्त/प्रातिपदिक) < √वृ (वरणे) अथवा √वृ (वरणीय)
अग्निम्Agni
अग्निम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
इन्द्रम्Indra
इन्द्रम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
वयोधसम्strength-giving, life-sustaining
वयोधसम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootवयोधस् (प्रातिपदिक; वयस् + धस् ‘धारण/पोषण’)
गायत्रीम्the Gāyatrī (metre)
गायत्रीम्:
कर्म
TypeNoun
Rootगायत्री (प्रातिपदिक)
छन्दःmetre
छन्दः:
कर्म
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
इन्द्रियम्vigour, power
इन्द्रियम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
त्र्यविम्three-ewe(-valued)/having three sheep (epithet)
त्र्यविम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootत्र्यवि (प्रातिपदिक; त्रि + अवि ‘भेड़/अवि’)
गाम्cow
गाम्:
कर्म
TypeNoun
Rootगो (प्रातिपदिक)
वयःvitality, life-force
वयः:
कर्म
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
दधत्placing, bestowing
दधत्:
कर्तृ
TypeVerb (participle)
Root√धा (दधाति)
एतुlet him go/come
एतु:
क्रिया
TypeVerb
Root√इ (एति)
आज्यस्यof ghee
आज्यस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootआज्य (प्रातिपदिक)
होतॄन्the Hotṛ-priests (invokers)
होतॄन्:
कर्म
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक)
यजworship! offer!
यज:
क्रिया
TypeVerb
Root√यज् (यजति)
Entities Mentioned
A
AgniI
IndraG
Gāyatrī (Chandas)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes