Shukla Yajur Veda — Adhyaya 17, Mantra 36
Rishi: Bṛhaspati-related tradition (Ṛgvedic source-stratum within VS)
Devata: Bṛhaspati
Chandas: Triṣṭubh (probable; to be verified)
Samhita Patha (Devanagari)
बृह॑स्पते॒ परि॑ दीया॒ रथे॑न रक्षो॒हाऽमित्राँ॑२ अप॒बाध॑मानः । प्र॒भ॒ञ्जन्त्सेना॑: प्रमृ॒णो यु॒धा जय॑न्न॒स्माक॑मेध्यवि॒ता रथा॑नाम्
Transliteration
bṛ́haspate pári dīyā́ rathéna rakṣohā́’mitrā́n apabā́dhamānaḥ | prabhañján sénāḥ pramṛṇó yudhā́ jáyan asmā́kam edhyavitā́ rathā́nām
Translation
ହେ ବୃହସ୍ପତେ, ରଥ ଦ୍ୱାରା ପରି ଦୀୟା (ଚାରିପାଖେ ଘୁର) — ରକ୍ଷୋହା (ରକ୍ଷସ୍-ହନ୍ତା), ଆମ ଅମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ (ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ) ଅପବାଧମାନଃ (ଦୂରେ ହଟାଉଥିବା)। ସେନାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭଞ୍ଜନ୍ତ୍ (ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିବା), ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରମୃଣଃ (ଦବାଇ ନାଶ କରୁଥିବା), ଜୟନ୍ (ବିଜୟୀ ହୋଇ)—ଆମ ରଥମାନଙ୍କର ଏଧ୍ୟବିତା (ସମୃଦ୍ଧିକର/କଲ୍ୟାଣକର) ତୁମେ ହେଉ।
Padapatha (Word Analysis)
बृह॑स्पते । परि॑ । दी॒याः॒ । रथे॑न । रक्षः॒-हा । अ॒मित्रान् । अ॒प॒- बाध॑मानः । प्र॒-भ॒ञ्जन् । सेना॑ः । प्र॒- मृ॒णः॒ । यु॒धा । जय॑न् । अ॒स्माक॑म् । ए॒ध्य॒-वि॒ता । रथा॑नाम् ।
Word by Word
बृहस्पतेO Bṛhaspati
बृहस्पते:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootबृहस्पति (प्रातिपदिक)
परिaround; all around
परि:
(क्रियाविशेषण/उपसर्ग)
TypeIndeclinable
Rootपरि (उपसर्ग/अव्यय)
दीयcome/give (imperative; Vedic form)
दीय:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootदा (धातु) + य (लोट्, आत्मनेपद; वैदिक रूप) अथवा विधिलिङ्-आज्ञार्थक प्रयोग
रथेनwith (your) chariot
रथेन:
करण
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक)
रक्षोहाslayer of demons
रक्षोहा:
कर्तृ (विशेषणरूपेण)
TypeAdjective
Rootरक्षस् + हन् (समास: रक्षो-हन्) → रक्षोहा (प्रातिपदिक)
अमित्रान्enemies
अमित्रान्:
कर्म
TypeNoun
Rootअमित्र (प्रातिपदिक)
अपबाधमानःdriving away; repelling
अपबाधमानः:
कर्तृ
TypeVerb
Rootअप + बाध् (धातु) + शानच् (वर्तमान कृदन्त)
प्रभञ्जन्shattering; breaking
प्रभञ्जन्:
कर्तृ
TypeVerb
Rootप्र + भञ्ज् (धातु) + शतृ (वर्तमान कृदन्त)
सेनाःarmies
सेनाः:
कर्म
TypeNoun
Rootसेना (प्रातिपदिक)
प्रमृणःyou crush/destroy
प्रमृणः:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + मृण्/मृड् (धातु; ‘to crush, destroy’)
युधाin battle; by fighting
युधा:
अधिकारण/करण (भावार्थे)
TypeIndeclinable
Rootयुध्/युधा (अव्यय; ‘in battle’) / युध्-शब्दात् तृतीया एकवचनरूपेण निपातवत्
जयन्conquering; winning
जयन्:
कर्तृ
TypeVerb
Rootजि (धातु) + शतृ (वर्तमान कृदन्त)
अस्माकम्of us; our
अस्माकम्:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम)
एध्यविताprosperity-giver; benefactor
एध्यविता:
कर्तृ (विशेषणरूपेण)
TypeNoun
Rootएध् (धातु ‘to prosper, kindle’) + वि (धातु/प्रातिपदिक ‘to help’) → (समास/व्युत्पत्ति) ‘एध्य-वितृ’/‘एध्य-विता’ (प्रातिपदिक) ‘one who makes prosper; helper for prosperity’
रथानाम्of chariots
रथानाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
B
BṛhaspatiRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes