क्रौञ्चशरणागमनम् तथा बाणासुरवधः (Krauñca Seeks Refuge; Slaying of Bāṇāsura)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ବାଣର ଆଘାତରେ ବିଦ୍ଧ ଓ ପୀଡିତ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପର୍ବତ କୁମାର ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଆସି ଶରଣ ନେଉଛି। ସେ ବିନୟରେ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କୁ ଦେବେଶ ଓ ତାରକାସୁର-ନାଶକ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି ବାଣାସୁରଠାରୁ ରକ୍ଷା ମାଗେ। ଭକ୍ତପାଳକ ସ୍କନ୍ଦ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଅନୁପମ ଶକ୍ତି ଆୟୁଧ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ମନେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରି ଶୈବ ଅଧିକାରରେ ବାଣ ଉପରେ ଶକ୍ତି ନିକ୍ଷେପ କରନ୍ତି। ମହାନାଦ ହୁଏ, ଦିଗ ଓ ଆକାଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ; କ୍ଷଣେ ବାଣାସୁର ସେନାସହିତ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୁଏ ଓ ଶକ୍ତି ପୁନଃ ଫେରିଆସେ। ଏଠାରେ ଶରଣାଗତି-ସ୍ତୁତିର ତତ୍କ୍ଷଣ ଫଳ ଓ ଧର୍ମଶକ୍ତିର ସଂଯମିତ ପ୍ରୟୋଗ ପ୍ରକାଶିତ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नंतरे तत्र क्रौञ्चनामाचलो मुने । आजगाम कुमारस्य शरणं बाणपीडित
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ହେ ମୁନି, ଏହି ସମୟରେ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ କ୍ରୌଞ୍ଚ ନାମକ ପର୍ବତ କୁମାର କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଶରଣାପନ୍ନ ହେଲା ।
Verse 2
पलायमानो यो युद्धादसोढा तेज ऐश्वरम् । तुतोदातीव स क्रौञ्चं कोट्यायुतबलान्वितः
ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଳାୟନ କରୁଥିବା ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି, ଯିଏ ଈଶ୍ୱରୀୟ ତେଜ ସହ୍ୟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେ କୋଟି କୋଟି ବଳରେ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପର୍ବତକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡ଼ିତ କଲେ ।
Verse 3
प्रणिपत्य कुमारस्य स भक्त्या चरणाम्बुजम् । प्रेमनिर्भरया वाचा तुष्टाव गुहमादरात्
ସେ ଭକ୍ତିଭାବରେ କୁମାରଙ୍କ ଚରଣପଦ୍ମକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପ୍ରେମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ଆଦରସହିତ ଗୁହ (ସ୍କନ୍ଦ)ଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲା।
Verse 4
क्रौंच उवाच । कुमार स्कंद देवेश तारकासुरनाशक । पाहि मां शरणापन्नं बाणासुरनिपीडितम्
କ୍ରୌଞ୍ଚ କହିଲା—ହେ କୁମାର ସ୍କନ୍ଦ, ଦେବେଶ, ତାରକାସୁରନାଶକ! ଶରଣାଗତ ମୋତେ, ବାଣାସୁରଦ୍ୱାରା ପୀଡିତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।
Verse 5
संगरात्ते महासेन समुच्छिन्नः पलायितः । न्यपीडयच्च मागत्य हा नाथ करुणाकर
ଯୁଦ୍ଧରୁ ତୁମ ମହାସେନା ଭଙ୍ଗି ଭାଗିଗଲା; ପରେ ସେ ଆସି ମୋତେ ଦମନ କଲା। ହା ନାଥ, କରୁଣାକର, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।
Verse 6
तत्पीडितस्ते शरणमागतोऽहं सुदुःखितः । पलायमानो देवेश शरजन्मन्दयां कुरु
ତାହାର ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୋଇ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛି। ହେ ଦେବେଶ, ହେ ଶରଜନ୍ମନ୍ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ)! ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପଳାୟମାନ—ମୋପରେ ଦୟା କର।
Verse 7
दैत्यं तं नाशय विभो बाणाह्वं मां सुखीकुरु । दैत्यघ्नस्त्वं विशेषेण देवावनकरस्स्वराट्
ହେ ବିଭୋ! ‘ବାଣ’ ନାମକ ସେଇ ଦୈତ୍ୟକୁ ନାଶ କରି ମୋତେ ସୁଖୀ ଓ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ କର। ତୁମେ ବିଶେଷରେ ଦୈତ୍ୟଘ୍ନ—ଦେବମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ, ସ୍ୱରାଟ୍ ଆଶ୍ରୟସ୍ୱରୂପ।
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इति क्रौंचस्तुतस्स्कन्दः प्रसन्नो भक्तपालकः । गृहीत्वा शक्तिमतुलां स्वां सस्मार शिवो धिया
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—କ୍ରୌଞ୍ଚଙ୍କ ଏହି ସ୍ତୁତିରେ ଭକ୍ତପାଳକ ସ୍କନ୍ଦ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ନିଜ ଅତୁଲ ଶକ୍ତି (ବେଳ) ଧରି ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଅନ୍ତରେ ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
Verse 9
चिक्षेप तां समुद्दिश्य स बाणं शंकरात्मजः । महाशब्दो बभूवाथ जज्वलुश्च दिशो नभः
ଶଙ୍କରଙ୍କ ପୁତ୍ର ସେ ଶକ୍ତିକୁ ତାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ବାଣ ପରି ଛାଡ଼ିଲେ। ତେବେ ମହାନାଦ ହେଲା, ଦିଗମାନେ ଓ ଆକାଶ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା।
Verse 10
सबलं भस्मसात्कृत्वासुरं तं क्षणमात्रतः । गुहोपकंठं शक्तिस्सा जगाम परमा मुने
ହେ ପରମ ମୁନି, ସେ ପରମ ଶକ୍ତି କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ସେହି ବଳବାନ ଅସୁରକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଲା। ପରେ ଗୁହ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ)ଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରି ତାଙ୍କ ପାଖେଇ ରହିଲା।
Verse 11
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे बाणप्रलंबवध कुमारविजयवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ ‘ରୁଦ୍ରସଂହିତା’ର ଚତୁର୍ଥ ‘କୁମାରଖଣ୍ଡ’ରେ ‘ବାଣ-ପ୍ରଲମ୍ବବଧ ଓ କୁମାରବିଜୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଏକାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 12
तच्छुत्वा स्वामिवचनं मुदितो गिरिराट् तदा । स्तुत्वा गुहं तदारातिं स्वधाम प्रत्यपद्यत
ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସେତେବେଳେ ଗିରିରାଜ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ପରେ ଶତ୍ରୁନାଶକ ଗୁହଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ସେ ନିଜ ଧାମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ।
Verse 13
ततः स्कन्दो महेशस्य मुदा स्थापितवान्मुने । त्रीणि लिंगानि तत्रैव पापघ्नानि विधानतः
ତାପରେ, ହେ ମୁନି, ସ୍କନ୍ଦ ଆନନ୍ଦରେ ସେଠାରେଇ ବିଧିଅନୁସାରେ ମହେଶଙ୍କ ତିନୋଟି ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ—ଯାହା ପାପନାଶକ।
Verse 14
प्रतिज्ञेश्वरनामादौ कपालेश्वरमादरात् । कुमारेश्वरमेवाथ सर्वसिद्धिप्रदं त्रयम्
ପ୍ରଥମେ ‘ପ୍ରତିଜ୍ଞେଶ୍ୱର’ ନାମରେ, ପରେ ଆଦରରେ ‘କପାଲେଶ୍ୱର’, ତାପରେ ‘କୁମାରେଶ୍ୱର’—ଶିବଙ୍କ ଏହି ତ୍ରିନାମ-ତ୍ରୟ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ସର୍ବସିଦ୍ଧି ପ୍ରଦାନକାରୀ।
Verse 15
पुनस्सर्वेश्वरस्तत्र जयस्तंभसमीपतः । स्तंभेश्वराभिधं लिंगं गुहः स्थापितवान्मुदा
ପୁନର୍ବାର ସେଠାରେ ଜୟସ୍ତମ୍ଭ ସମୀପରେ ଗୁହ ଆନନ୍ଦରେ ‘ସ୍ତମ୍ଭେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଯାହା ସର୍ବେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ।
Verse 16
ततस्सर्वे सुरास्तत्र विष्णुप्रभृतयो मुदा । लिंगं स्थापितवंतस्ते देवदेवस्य शूलिनः
ତାପରେ ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ-ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଦେବଦେବ, ଶୂଳଧାରୀ ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 17
सर्वेषां शिवलिंगानां महिमाभूत्तदाद्भुतः । सर्वकामप्रदश्चापि मुक्तिदो भक्तिकारिणाम्
ସେହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଶିବଲିଙ୍ଗଙ୍କର ମହିମା ଅତ୍ୟଦ୍ଭୁତ ହେଲା। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ କାମନା ପୂରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଭକ୍ତିବାନଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦିଅନ୍ତି।
Verse 18
ततस्सर्वे सुरा विष्णुप्रमुखाः प्रीतमानसाः । ऐच्छन्गिरिवरं गंतुं पुरस्कृत्य गुहं मुदा
ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁପ୍ରମୁଖ ସମସ୍ତ ଦେବତା ହୃଦୟରେ ପ୍ରୀତି ଧରି, ଗୁହ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ)ଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।
Verse 19
तस्मिन्नवसरे शेषपुत्रः कुमुद नामकः । आजगाम कुमारस्य शरणं दैत्यपीडितः
ସେହି ଅବସରରେ ଶେଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା କୁମୁଦ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୋଇ, କୁମାର (ସ୍କନ୍ଦ)ଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଲା।
Verse 20
प्रलंबाख्योऽसुरो यो हि रणादस्मात्पलायितः । स तत्रोपद्रवं चक्रे प्रबलस्तारकानुगः
ଏହି ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଳାଇଥିବା ପ୍ରଲମ୍ବ ନାମକ ଅସୁର ସେଠାକୁ ଯାଇ; ପ୍ରବଳ ଓ ତାରକଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ହୋଇ ପୁଣି ଉପଦ୍ରବ ଓ ଉତ୍ପୀଡନ କଲା।
Verse 21
सोऽथ शेषस्य तनयः कुमुदोऽहिपतेर्महान् । कुमारशरणं प्राप्तस्तुष्टाव गिरिजात्मजम्
ତେବେ ଶେଷଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମହାନାଗାଧିପତି କୁମୁଦ କୁମାରଙ୍କ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରି ଭକ୍ତିରେ ଗିରିଜାପୁତ୍ର ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲା।
Verse 22
कुमुद उवाच । देवदेव महादेव वरतात महाप्रभो । पीडितोऽहं प्रलंबेन त्वाहं शरणमागतः
କୁମୁଦ କହିଲା— ହେ ଦେବଦେବ ମହାଦେବ, ହେ ବରଦାତା ମହାପ୍ରଭୁ! ପ୍ରଲମ୍ବ ମୋତେ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି; ତେଣୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଛି।
Verse 23
पाहि मां शरणापन्नं प्रलंबा सुरपीडितम् । कुमार स्कन्द देवेश तारकारे महाप्रभो
ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ— ମୁଁ ଶରଣାଗତ; ପ୍ରଲମ୍ବ ଓ ଦେବପୀଡକ ଅସୁରଦଳ ମୋତେ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ କରୁଛି। ହେ କୁମାର, ହେ ସ୍କନ୍ଦ, ହେ ଦେବେଶ, ତାରକାସୁର-ବଧକ ମହାପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ।
Verse 24
त्वं दीनबंधुः करुणासिन्धुरानतवत्सलः । खलनिग्रहकर्ता हि शरण्यश्च सतां गतिः
ଆପଣ ଦୀନବନ୍ଧୁ, କରୁଣାର ସିନ୍ଧୁ, ଏବଂ ଶରଣେ ନତ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ସଦା ସ୍ନେହଶୀଳ। ଆପଣ ଦୁଷ୍ଟନିଗ୍ରହକର୍ତ୍ତା, ଶରଣ୍ୟ, ଏବଂ ସତ୍ଜନଙ୍କ ପରମ ଗତି।
Verse 25
कुमुदेनस्तुतश्चेत्थं विज्ञप्तस्तद्वधाय हि । स्वाश्च शक्तिं स जग्राह स्मृत्वा शिवपदांबुजौ
କୁମୁଦ ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରି ସେହି ବଧ ପାଇଁ ବିନତି କଲାପରେ, ସେ ପ୍ରଥମେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କଲେ; ପରେ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କଲେ।
Verse 26
चिक्षेप तां समुद्दिश्य प्रलंबं गिरिजासुतः । महाशब्दो बभूवाथ जज्वलुश्च दिशो नभः
ଗିରିଜାସୁତ ପ୍ରଲମ୍ବକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ସେଇ ଶସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ। ତେବେ ମହାନାଦ ହେଲା, ଦିଗମାନେ ଓ ଆକାଶ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା।
Verse 27
तं सायुतबलं शक्तिर्द्रुतं कृत्वा च भस्मसात् । गुहोपकंठं सहसाजगामाक्लिष्टवारिणी
ସାୟୁତବଳସମ ବଳବତୀ ସେଇ ଶକ୍ତି ତାକୁ ଶୀଘ୍ର ଭସ୍ମ କରିଦେଲା। ପରେ ଅକ୍ଲିଷ୍ଟ ସେ ତୁରନ୍ତ ଗୁହ (କୁମାର)ଙ୍କ ସମୀପକୁ ଗଲା।
Verse 28
ततः कुमारः प्रोवाच कुमुदं नागबालकम् । निर्भयः स्वगृहं गच्छ नष्टस्स सबलोऽसुरः
ତାପରେ କୁମାର ନାଗବାଳକ କୁମୁଦକୁ କହିଲେ— “ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ନିଜ ଘରକୁ ଯାଅ; ସେ ବଳବାନ ଅସୁର ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି।”
Verse 29
तच्छुत्वा गुहवाक्यं स कुमुदोहिपतेस्सुतः । स्तुत्वा कुमारं नत्वा च पातालं मुदितो ययौ
ଗୁହ (କୁମାର)ଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଅହିପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁମୁଦ କୁମାରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ପ୍ରଣାମ କଲା; ପରେ ଆନନ୍ଦରେ ପାତାଳକୁ ଗଲା।
Verse 30
एवं कुमारविजयं वर्णितं ते मुनीश्वर । चरितं तारकवधं परमाश्चर्यकारकम्
ଏଭଳି, ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କୁମାରଙ୍କ ବିଜୟ—ତାରକବଧର ଏହି ପରମ ଆଶ୍ଚର୍ୟକର ଚରିତ—ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି।
Verse 31
सर्वपापहरं दिव्यं सर्वकामप्रदं नृणाम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्
ଏହା ଦିବ୍ୟ, ସର୍ବପାପହର ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସର୍ବକାମ ପ୍ରଦାନକାରୀ; ଏହା ଧନ୍ୟ, ଯଶଦାୟକ, ଆୟୁବର୍ଦ୍ଧକ ଏବଂ ସତ୍ଜନଙ୍କୁ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଦେବାଳା।
Verse 32
ये कीर्तयंति सुयशोऽमितभाग्ययुता नराः । कुमारचरितं दिव्यं शिव लोकं प्रयांति ते
ଯେ ସୁଯଶସ୍ବୀ ଓ ଅମିତ ଭାଗ୍ୟଯୁକ୍ତ ନରମାନେ କୁମାର (ସ୍କନ୍ଦ)ଙ୍କ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଚରିତ୍ରକୁ କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଶିବଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 33
श्रोष्यंति ये च तत्कीर्तिं भक्त्या श्रद्धान्विता जनाः । मुक्तिं प्राप्स्यन्ति ते दिव्यामिह भुक्त्वा परं सुखम्
ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତିସହିତ ଯେ ଲୋକେ ସେହି ମହିମା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଇହଲୋକରେ ପରମ ସୁଖ ଭୋଗ କରି ଶେଷେ ଦିବ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
Krauñca (the mountain) approaches Skanda for refuge after being tormented by Bāṇāsura; Skanda, pleased by devotion, hurls his śakti and reduces Bāṇāsura and his army to ashes.
It encodes a hierarchy of power: Skanda’s martial efficacy is presented as Śiva’s tejas operating through a filial manifestation, aligning divine violence with dharma and Śaiva metaphysical authority.
Skanda as bhakta-pālaka (protector), daitya-ghna (destroyer of asuras), and Śaṅkarātmaja (Śiva’s emanational son), with the śakti-weapon functioning as the instrument of decisive, dharma-restoring action.