Sukta 67
Sukta 6.67
Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for 6.67 Mitra-Varuṇa hymn)
Mitra-Varuṇa
Triṣṭubh (standard for many 6th maṇḍala hymns; probable here)
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କୁ ଋତ (ସତ୍ୟ/ବିଶ୍ୱ-ନିୟମ)ର ସର୍ବୋତ୍ତମ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି; ସେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ “ଲଗାମ ପରି” ଏକତ୍ର ବାନ୍ଧି ରଖନ୍ତି ଏବଂ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ, ସମୟ, ଓ ଦ୍ୟୁ-ପୃଥିବୀର ସ୍ଥିରତାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଅଚ୍ୟୁତ ସୁରକ୍ଷା, ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଶାସନ, ଏବଂ ଜୀବନ-ସଂଘର୍ଷରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କର ବିଜୟୀ ଅଗ୍ରଗତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଛି। ସାରକଥା, ଏହା ସାମାଜିକ ଏକତା, ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଶାସନ, ଓ ସତ୍ୟ ସହ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସମନ୍ୱୟ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା।
Mantras
Mantra 1
विश्वेषां वः सतां ज्येष्ठतमा गीर्भिर्मित्रावरुणा वावृधध्यै । सं या रश्मेव यमतुर्यमिष्ठा द्वा जनाँ असमा बाहुभिः स्वैः ॥
ହେ ମିତ୍ର-ବରୁଣ, ସତ୍ୟବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠତମ; ଆମ ଗୀର୍ଭିଃ (ପ୍ରେରିତ ସ୍ତୁତିବାଣୀ) ଦ୍ୱାରା ଆମେ ତୁମକୁ ବାବୃଧଧ୍ୟୈ—ବର୍ଧିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁ। ତୁମେ ଦୁଇଜଣ, ଅସମା (ଅନୁପମ), ରଶ୍ମି (ଲଗାମ) ପରି ଦୁଇ ଜନାଙ୍କୁ ଯମଥୁଃ—ଏକତ୍ର କରି ଧରିରଖ, ତୁମ ସ୍ୱୈଃ ବାହୁଭିଃ—ତୁମ ନିଜ ମହାବାହୁଦ୍ୱାରା।
Mantra 2
इयं मद्वां प्र स्तृणीते मनीषोप प्रिया नमसा बर्हिरच्छ । यन्तं नो मित्रावरुणावधृष्टं छर्दिर्यद्वां वरूथ्यं सुदानू ॥
ଏହି ଆମ ମନୀଷା ପ୍ର ସ୍ତୃଣୀତେ—ନମସା (ବନ୍ଦନା ସହ) ପ୍ରିୟ ବର୍ହିଃ (ଯଜ୍ଞାସନ) ପସାରେ, ତୁମେ ସମୀପକୁ ଆସିବା ପାଇଁ। ହେ ମିତ୍ର-ବରୁଣ, ଆମ ପାଖକୁ ଅଧୃଷ୍ଟଂ—ଅଜେୟ ଭାବେ ଆସ; ହେ ସୁଦାନୂ, ତୁମର ବରୂଥ୍ୟଂ ଛର୍ଦିଃ—ରକ୍ଷାକବଚ ସଦୃଶ ଆଶ୍ରୟ—ଆମର ଆବରଣ ଓ ଶାନ୍ତି ହେଉ।
Mantra 3
आ यातं मित्रावरुणा सुशस्त्युप प्रिया नमसा हूयमाना । सं यावप्नःस्थो अपसेव जनाञ्छ्रुधीयतश्चिद्यतथो महित्वा ॥
ହେ ମିତ୍ର-ବରୁଣ, ସୁଶସ୍ତି—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତୁତି—ପାଖକୁ ଆସ; ପ୍ରିୟ ବିଷୟ ପାଇଁ ନମସ୍କାର ସହ ଆହ୍ୱାନିତ ତୁମେ ଆସ। କର୍ମସିଦ୍ଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ ତୁମେ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କ୍ରିୟା ପରି, ଜନମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କର; ଏବଂ ତୁମ ମହିମାରେ, ତଳୁଠାରୁ ଡାକୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଶୁଣ।
Mantra 4
अश्वा न या वाजिना पूतबन्धू ऋता यद्गर्भमदितिर्भरध्यै । प्र या महि महान्ता जायमाना घोरा मर्ताय रिपवे नि दीधः ॥
ବାଜିନ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ପରି, ଶୁଦ୍ଧ ବନ୍ଧନଯୁକ୍ତ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ—ଯେତେବେଳେ ଅଦିତି ଋତର ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କରି ତାହାକୁ ପ୍ରସବ କରିବାକୁ ଧରେ। ଜନ୍ମରେ ମହାନ ଓ ବିଶାଳ ତୁମେ, ଶତ୍ରୁ ମର୍ତ୍ୟ ପାଇଁ ଘୋର ହୁଅ; ତାକୁ ତଳକୁ ଦବାଇ ଦିଅ।
Mantra 5
विश्वे यद्वां मंहना मन्दमानाः क्षत्रं देवासो अदधुः सजोषाः । परि यद्भूथो रोदसी चिदुर्वी सन्ति स्पशो अदब्धासो अमूराः ॥
ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ତୁମ ମହିମାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଏକସାଥି ତୁମର କ୍ଷତ୍ର—ସାର୍ବଭୌମ ଅଧିକାର—ସ୍ଥାପନ କଲେ, ସେତେବେଳେ—ତୁମେ ଦୁଇ ବିଶାଳ ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ତୁମର ସ୍ପଶଃ (ପାହାରାଦାର) ଅଦବ୍ଧ ଓ ଅମୂର, ଅଡ଼ୋଳ ରହି ଋତକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
Mantra 6
ता हि क्षत्रं धारयेथे अनु द्यून्दृंहेथे सानुमुपमादिव द्योः । दृळ्हो नक्षत्र उत विश्वदेवो भूमिमातान्द्यां धासिनायोः ॥
ହେ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ, ତୁମେ କ୍ଷତ୍ର—ରାଜଶକ୍ତି—କୁ ଧାରଣ କର ଏବଂ ଦିନମାନଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ କର; ଦ୍ୟୌଃର ପ୍ରମାଣ ପରି ଶିଖରକୁ ସ୍ଥିର କର। ଦୃଢ଼ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ବିଶ୍ୱଦେବ—ତୁମ ସ୍ଥାପକ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା—ପୃଥିବୀ ଓ ଦ୍ୟାମ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Mantra 7
ता विग्रं धैथे जठरं पृणध्या आ यत्सद्म सभृतयः पृणन्ति । न मृष्यन्ते युवतयोऽवाता वि यत्पयो विश्वजिन्वा भरन्ते ॥
ହେ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ, ତୁମେ ବିଶାଳ ଜଠରକୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ ପୂରଣ କର, ଯେତେବେଳେ ସଂଗୃହୀତ ଲୋକମାନେ ଗୃହକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ପବନରେ ଅଘାତିତ ଯୁବତୀମାନେ ବିଫଳ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେତେବେଳେ ସର୍ବଜିନ୍ୱା—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରୁଥିବା—ଦୁଧକୁ ସେମାନେ ଆଣି ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି।
Mantra 8
ता जिह्वया सदमेदं सुमेधा आ यद्वां सत्यो अरतिॠते भूत् । तद्वां महित्वं घृतान्नावस्तु युवं दाशुषे वि चयिष्टमंहः ॥
ହେ ସୁମେଧା, ଋତର ସତ୍ୟୋଚ୍ଚାରଣର ଜିହ୍ୱାଦ୍ୱାରା ଆମେ ଏହି ଅର୍ପଣକୁ ସଦା ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣୁ—ଯେତେବେଳେ ଋତରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ମିଥ୍ୟା ଅରାତି/ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ତୁମ ମହିମା ଆମ ପାଇଁ ଘୃତାନ୍ନ ହେଉ; ଦାଶୁଷ—ଅର୍ପଣକର୍ତ୍ତା—ପାଇଁ, ହେ ଯୁଗଳ, ତୁମେ ଦୁଃଖକୁ ପୃଥକ କରି ଦୂର କର।
Mantra 9
प्र यद्वां मित्रावरुणा स्पूर्धन्प्रिया धाम युवधिता मिनन्ति । न ये देवास ओहसा न मर्ता अयज्ञसाचो अप्यो न पुत्राः ॥
ହେ ମିତ୍ର-ବରୁଣ, ଯେତେବେଳେ ତୁମମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଧାମ (ଆଶ୍ରୟ-ଆସନ) ଉଦାତ୍ତ ସ୍ପର୍ଧା/ପ୍ରୟାସରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଗତି ପାଏ, ସେତେବେଳେ ନ ଦେବମାନେ ନିଜ ଓହସାରେ, ନ ମର୍ତ୍ୟମାନେ—ତାହାକୁ କ୍ଷୀଣ କରିପାରନ୍ତି। କାରଣ ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞ ବିନା ଚାଲନ୍ତି (ଅୟଜ୍ଞସାଚ), ସେମାନେ ତୁମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ଗୁପ୍ତ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ ନଥିବା ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପରି।
Mantra 10
वि यद्वाचं कीस्तासो भरन्ते शंसन्ति के चिन्निविदो मनानाः । आद्वां ब्रवाम सत्यान्युक्था नकिर्देवेभिर्यतथो महित्वा ॥
ଯେତେବେଳେ କୀର୍ତାସମାନେ (ଗାୟକ-ସ୍ତୁତିକାର) ବାଣୀକୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି ଏବଂ କେହି କେହି ମନନଶୀଳ ହୋଇ ନିବିଦଃ (ଆହ୍ୱାନ-ବାକ୍ୟ) ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଆମେ ତୁମମାନଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ଉକ୍ଥ ଅର୍ପଣ କରୁ: ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ମଧ୍ୟ ତୁମ ମହିତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ନାହିଁ।
Mantra 11
अवोरित्था वां छर्दिषो अभिष्टौ युवोर्मित्रावरुणावस्कृधोयु । अनु यद्गावः स्फुरानृजिप्यं धृष्णुं यद्रणे वृषणं युनजन् ॥
ଏହିପରି, ହେ ମିତ୍ର-ବରୁଣ, ସହାୟତାରେ ଅବିଚଳ, ଆମେ ତୁମ ରକ୍ଷା ଓ ଛର୍ଦିଷଃ (ଆଶ୍ରୟ-ଛତ୍ର) ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁ। ଯେତେବେଳେ ଗାବଃ (ପ୍ରକାଶ-କିରଣମାନେ) ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ସିଧା ଗତିଶୀଳ, ଧୃଷ୍ଣୁ ଓ ବିଜୟୀ ବୃଷଣ (ବଳବାନ) ଶକ୍ତିକୁ ସତ୍ତାର ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯୁଗ୍ମ କରନ୍ତି।
Inside Sukta 67
How it unfolds
- Where it opens
The hymn opens by lauding Mitra and Varuṇa as the most eminent among the truthful and asks that praise increase their power, emphasizing their role in holding peoples together like a guiding rein.
- Development
It expands their sovereignty: they uphold kṣatra, strengthen the days, and establish the firm measures of heaven, stabilizing earth and sky through their ordering power.
- Climax
A vivid assertion of cosmic steadiness and divine support—star-like firmness and universal sustaining—presents them as the unshakable regulators of the world-order.
- Where it settles
It concludes with a direct plea for shelter and unfailing protection, linking divine guidance with the forward yoking of luminous forces toward victory in life’s struggle.
The deity: Mitra-Varuṇa
- In the VedaPaired Ādityas who rule by ṛta: Mitra embodies concord, contract, and harmonizing friendship, while Varuṇa embodies vastness, moral vigilance, and binding law. Together they are praised as “eldest among the truthful,” strong-armed rulers who gather peoples and steady the worlds.
- Cosmic functionThey maintain cosmic and social order: safeguarding oaths, right relationships, kingship (kṣatra), the regularity of days, and the stability of heaven and earth.
- Inner significanceMitra-Varuṇa represent the inner discipline of truthfulness and ethical clarity: Mitra as the power of harmonious relation and trustworthy speech; Varuṇa as conscience, self-restraint, and the binding force that corrects deviation from ṛta.
The seer
- Bharadvāja BārhaspatyaBharadvāja (Āṅgirasa) gotra; Bārhaspatya branch (connected with Bṛhaspati) · One of the principal family-seers of the Rig Veda’s 6th Maṇḍala, celebrated for hymns that join precise ritual praise with a strong vision of ṛta, protection, and sovereign order.
Famous verses
saṃ yā raśmeva yamatūḥ ("who hold together like a rein")
ता हि क्षत्रं धारयेथे अनु द्यून्दृंहेथे सानुमुपमादिव द्योः । दृळ्हो नक्षत्र उत विश्वदेवो भूमिमातान्द्यां धासिनायोः ॥chardiṣo abhiṣṭau ("for protection and shelter")
Attributes of the deity
- Upholders of ṛta (cosmic/moral order)
- Guardians of oaths, truth, and social cohesion
- Sovereign protectors (kṣatra) and stabilizers of time (days)
- All-seeing, vigilant, and unfailing in help
- Bind and guide beings “like a rein” toward right action
Also by this seer
- A large portion of Mandala 6 is attributed to the Bharadvāja family (Bharadvāja-gṛha).
- Hymns to major deities such as Agni, Indra, the Aśvins, Pūṣan, and the Ādityas occur under this family’s attribution in Mandala 6.
- Later Vedic and epic tradition associates Bharadvāja with Brahmanical learning and transmission of sacred lore (smṛti/itihāsa tradition), though this goes beyond the Rigvedic layer.
The rite, step by step
- Ācamana and saṅkalpa (statement of intent): seeking alignment with ṛta and protection.
- Agni kindling (agnipratiṣṭhā): establish the fire as witness to truth and vow.
- Recitation/chanting of the sukta with attention to paired invocations (Mitra–Varuṇa).
- Offerings into the fire during key praise-lines (e.g., on themes of kṣatra, ṛta, protection).
- Silent contemplation: reaffirm truthful speech, right conduct, and harmony in relationships.
- Concluding śānti/prārthanā: request shelter (chardiṣ) and unfailing aid.
Offerings
- Ghee (ājya) into Agni
- Soma libation where applicable (in soma context)
- Simple oblations such as milk/curds or barley preparations (regional śrauta/smārta adaptations)
Frequently Asked Questions
They are paired Āditya deities who protect truth (ṛta). Mitra supports harmony and agreements, while Varuṇa safeguards moral law and restraint; together they govern and protect.
It means they guide and hold society together the way a rein controls and directs a horse—keeping people aligned with order, cooperation, and right conduct.
Protection and stable order: the hymn asks Mitra-Varuṇa to uphold right rule, keep life’s rhythms steady, and give shelter and unfailing help amid struggles.
Ask anything about Sukta 67 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
