Rig Veda 6.67.1 — Mandala 6, Sukta 67, Mantra 1

Sukta 6.67

Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for 6.67 Mitra-Varuṇa hymn)

Devata: Mitra-Varuṇa

Chandas: Triṣṭubh (standard for many 6th maṇḍala hymns; probable here)

Samhita Patha (Devanagari)

विश्वेषां वः सतां ज्येष्ठतमा गीर्भिर्मित्रावरुणा वावृधध्यै । सं या रश्मेव यमतुर्यमिष्ठा द्वा जनाँ असमा बाहुभिः स्वैः ॥

Transliteration

víśveṣāṃ vaḥ satā́ṃ jyéṣṭhatamā gīrbhír mitrā́varuṇā vāvṛdhádhyai | sáṃ yā́ raśméva yámatūr yámiṣṭhā dvā́ janā́ṃ ásamā bāhúbhiḥ sváiḥ ||

Translation

ହେ ମିତ୍ର-ବରୁଣ, ସତ୍ୟବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠତମ; ଆମ ଗୀର୍ଭିଃ (ପ୍ରେରିତ ସ୍ତୁତିବାଣୀ) ଦ୍ୱାରା ଆମେ ତୁମକୁ ବାବୃଧଧ୍ୟୈ—ବର୍ଧିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁ। ତୁମେ ଦୁଇଜଣ, ଅସମା (ଅନୁପମ), ରଶ୍ମି (ଲଗାମ) ପରି ଦୁଇ ଜନାଙ୍କୁ ଯମଥୁଃ—ଏକତ୍ର କରି ଧରିରଖ, ତୁମ ସ୍ୱୈଃ ବାହୁଭିଃ—ତୁମ ନିଜ ମହାବାହୁଦ୍ୱାରା।

Word by Word

• विश्वेषाम्: of all
• विश्वेषाम्: सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Adjective (pronominal)
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)

• वः: of you (your)
• वः: सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम)

• सताम्: of the good/true ones
• सताम्: सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Noun/Adjective
• Root: सत् (प्रातिपदिक; pres. ptc. of √अस्)

• ज्येष्ठतमा: the most eminent (two)
• ज्येष्ठतमा: विशेषण (of the subject)
• Type: Adjective
• Root: ज्येष्ठतम (प्रातिपदिक; superlative of ज्येष्ठ)

• गीर्भिः: with hymns/utterances
• गीर्भिः: करण
• Type: Noun
• Root: गीर् (स्त्री; प्रातिपदिक)

• मित्रावरुणा: Mitra and Varuṇa
• मित्रावरुणा: कर्तृ (invoked/ addressed as subject)
• Type: Noun (dual deity name)
• Root: मित्र-वरुण (द्वन्द्व समास; प्रातिपदिक)

• वावृधध्यै: to strengthen, to make grow
• वावृधध्यै: प्रयोजन (purpose)
• Type: Verb (infinitive)
• Root: √वृध् (वर्धने)

• सम्: together, completely
• सम्: (verbal modifier)
• Type: Indeclinable (preverb)
• Root: सम् (उपसर्ग)

• या: which (she)
• या: कर्तृ (relative subject)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम)

• रश्मा: a rein/rope
• रश्मा: उपमान (in simile)
• Type: Noun
• Root: रश्मि (पुं; प्रातिपदिक)

• इव: like, as
• इव: (simile marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव

• यमतुः: they two have guided/held in check
• यमतुः: कर्तृ (they two act)
• Type: Verb
• Root: √यम् (यमने/नियमे)

• यमिष्ठा: most restraining/most controlling (two)
• यमिष्ठा: विशेषण (of Mitra-Varuṇa)
• Type: Adjective
• Root: यमिष्ठ (प्रातिपदिक; superlative from √यम् / यम ‘restraining’)

• द्वा: two
• द्वा: विशेषण (of जनान्)
• Type: Numeral
• Root: द्वा (संख्या)

• जनान्: peoples, men
• जनान्: कर्म
• Type: Noun
• Root: जन (पुं; प्रातिपदिक)

• असमा: unequalled (two)
• असमा: विशेषण (of Mitra-Varuṇa)
• Type: Adjective
• Root: असमा (प्रातिपदिक; neg. of सम ‘equal’)

• बाहुभिः: with arms
• बाहुभिः: करण
• Type: Noun
• Root: बाहु (पुं; प्रातिपदिक)

• स्वैः: with their own
• स्वैः: विशेषण (of बाहुभिः)
• Type: Adjective/Pronoun
• Root: स्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)