Sukta 60
Sukta 3.60
Viśvāmitra Gāthina (traditional for much of Maṇḍala 3; specific hymn 3.60 traditionally to the Ṛbhus by Viśvāmitra)
Ṛbhus (Saudhanvanas), divine artisans of perfection
Jagatī (probable for 3.60.1 due to longer cadence)
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ସୌଧନ୍ୱନ ଋଭୁମାନଙ୍କୁ—ଦିବ୍ୟ କାରିଗରମାନଙ୍କୁ—ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି; ତାଙ୍କର “ସୁସଂସ୍କୃତ କୃତି” ଯଜ୍ଞର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ ଏବଂ ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉତ୍କର୍ଷ ଦିଗକୁ ଉନ୍ନତ କରେ। “ମନର କୁଳସମ୍ବନ୍ଧ” ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ; ଚାପା ସୋମ ସମୀପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ଅପରିମେୟ କୌଶଳ ଓ ଯଶକୁ ଉଦ୍ଯାପନ କରାଯାଏ; ଏବଂ ଶେଷରେ ସାଧକ ପାଇଁ ବହୁବିଧ ପଥପ୍ରଦର୍ଶନ ସହ ଇନ୍ଦ୍ର-ସହ-ଋଭୁମାନଙ୍କୁ ନିବେଦନକୁ ଆସିବାକୁ ସଂଯୁକ୍ତ ଆହ୍ୱାନରେ ଉପସଂହାର ହୁଏ।
Mantras
Mantra 1
इहेह वो मनसा बन्धुता नर उशिजो जग्मुरभि तानि वेदसा । याभिर्मायाभिः प्रतिजूतिवर्पसः सौधन्वना यज्ञियं भागमानश ॥
ଏଠି, ଏଠି ହିଁ, ହେ ନରମାନେ (ବୀରମାନେ), ମନର ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଉଶିଜ୍—ଉତ୍ସୁକ ସାଧକମାନେ—ବେଦ (ଜ୍ଞାନ) ସହିତ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ଯେଉଁ ମାୟାମାନେ (ରୂପ-ରଚନାର ଶକ୍ତି) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଜୂତି-ବର୍ପସ—ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧୀ/ପ୍ରତିଉତ୍ତେଜକ ବଳରୂପ ଆକାର ସହ—ସୁଧନ୍ୱନଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ଭାଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Mantra 2
याभिः शचीभिश्चमसाँ अपिंशत यया धिया गामरिणीत चर्मणः । येन हरी मनसा निरतक्षत तेन देवत्वमृभवः समानश ॥
ସେହି ଶଚୀମାନେ (କୌଶଳ-ଶକ୍ତି) ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଚମସ (ଯଜ୍ଞପାତ୍ର) ଗଢ଼ିଲେ; ସେହି ଧିୟା (ଦୃଷ୍ଟି/ବୁଦ୍ଧି) ଦ୍ୱାରା ଚର୍ମଣଃ—ଚର୍ମରୁ—ଗୋକୁ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ଯାହାଦ୍ୱାରା ମନରେ ସେମାନେ ଦୁଇ ହରି (ତେଜସ୍ୱୀ ଅଶ୍ୱ) ଗଢ଼ିଥିଲେ—ସେହି ଦ୍ୱାରା ଋଭୁମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Mantra 3
इन्द्रस्य सख्यमृभवः समानशुर्मनोर्नपातो अपसो दधन्विरे । सौधन्वनासो अमृतत्वमेरिरे विष्ट्वी शमीभिः सुकृतः सुकृत्यया ॥
ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଋଭୁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସାଖ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ସେମାନେ ନିଜ କର୍ମକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କରି କାର୍ଯ୍ୟସାଧକ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ତୀବ୍ର କଲେ। ସୌଧନ୍ୱନ ନାମଧାରୀ ସେମାନେ ଅମୃତତ୍ୱ ଦିଗକୁ ଉଦ୍ଧତ ହେଲେ—ଶମୀ (କୌଶଳ) ଦ୍ୱାରା ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପି; ସୁକୃତ ସେମାନେ ସୁକୃତ୍ୟା (ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କର୍ମ) ଦ୍ୱାରା ପରିପକ୍ୱ ହେଲେ।
Mantra 4
इन्द्रेण याथ सरथं सुते सचाँ अथो वशानां भवथा सह श्रिया । न वः प्रतिमै सुकृतानि वाघतः सौधन्वना ऋभवो वीर्याणि च ॥
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ତୁମେ ଏକେ ରଥରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଚଳ; ପିଷିତ ସୋମର ସନ୍ନିକଟରେ ରହି; ଏବଂ ଶ୍ରୀ ସହିତ ତୁମେ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ହୁଅ। ହେ ସୌଧନ୍ୱନ ଋଭୁମାନେ, କୌଣସି ସ୍ତୋତା ତୁମ ସୁସଂସ୍କୃତ କର୍ମକୁ, ନ ତୁମ ବୀର୍ୟକର୍ମକୁ ମାପିପାରେ।
Mantra 5
इन्द्र ऋभुभिर्वाजवद्भिः समुक्षितं सुतं सोममा वृषस्वा गभस्त्योः । धियेषितो मघवन्दाशुषो गृहे सौधन्वनेभिः सह मत्स्वा नृभिः ॥
ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ବଳସମୃଦ୍ଧ ଋଭୁମାନଙ୍କ ସହ, ତୋର ଦୁଇ ହସ୍ତରେ ପିଷିତ ଏବଂ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇଥିବା ସୋମକୁ ପାନ କର। ଧୀ (ପ୍ରେରିତ ବୁଦ୍ଧି) ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଦୀପିତ ହୋଇ, ହେ ମଘବନ (ଦାନବୀର), ଦାତାଙ୍କ ଗୃହରେ—ସୌଧନ୍ୱନମାନଙ୍କ ସହ, ନୃ (ବୀର) ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ସହ—ଆନନ୍ଦିତ ହେ।
Mantra 6
इन्द्र ऋभुमान्वाजवान्मत्स्वेह नोऽस्मिन्त्सवने शच्या पुरुष्टुत । इमानि तुभ्यं स्वसराणि येमिरे व्रता देवानां मनुषश्च धर्मभिः ॥
ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଋଭୁମାନ ଓ ବାଜବାନ, ବଳର ସମୃଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତ, ବହୁ-ସ୍ତୁତ ‘ପୁରୁଷ୍ଟୁତ’! ତୋର ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଏହି ଆମ ସୋମ-ସବନରେ ଏଠାରେ ଆନନ୍ଦ କର। ଦେବମାନଙ୍କର ବ୍ରତ ଓ ଋତକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଧର୍ମବିଧାନ ଅନୁସାରେ, ଏହି ସ୍ୱସରା (ଭଗିନୀ-ଶକ୍ତିମାନେ) ତୋ ପାଇଁ ଯୋଜିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
Mantra 7
इन्द्र ऋभुभिर्वाजिभिर्वाजयन्निह स्तोमं जरितुरुप याहि यज्ञियम् । शतं केतेभिरिषिरेभिरायवे सहस्रणीथो अध्वरस्य होमनि ॥
ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଋଭୁମାନଙ୍କ ସହ ଓ ବାଜି (ଦ୍ରୁତ) ବଳବାନମାନଙ୍କ ସହ, ଏଠାରେ ବାଜ (ସମୃଦ୍ଧି) ଆଣି, ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ଜରିତାଙ୍କ ସ୍ତୋମ ନିକଟକୁ ଆସ। ସାଧକ ପାଇଁ ଶତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କେତୁ (ପ୍ରଜ୍ଞା-କିରଣ) ଧାରଣ କରୁଥିବା, ସହସ୍ର ପଥରେ ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିବା, ଅଧ୍ୱରର ହୋମନି—ଅର୍ପଣସ୍ଥଳରେ—ସନ୍ନିହିତ ରୁହ।
Frequently Asked Questions
The Ṛbhus are divine artisan-beings (called Saudhanvanas) praised for extraordinary skill and “well-wrought” works that perfect and renew the forms used in sacrifice and life.
The hymn portrays them as companions near the pressed Soma: Indra embodies victorious power, while the Ṛbhus embody perfected skill—together they bring prosperity, mastery, and ritual success.
It asks the gods to come to the offering-place, accept Soma and praise, and grant abundance (vāja), splendor (śrī), and sharp, guiding perceptions (ketu) to the seeker and the community.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.