Adhyaya 7

Verse 1

दितिरुवाच । सत्यमुक्तं त्वया नाथ सर्वमेव न संशयः । भर्तृस्नेहं परित्यज्य गता सापत्न्यजं द्विज

ଦିତି କହିଲେ—ହେ ନାଥ, ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ସତ୍ୟ; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସେ ଭର୍ତ୍ତୃସ୍ନେହ ତ୍ୟାଗ କରି ସପତ୍ନୀଜ ପୁତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇଛି।

Verse 2

अभिमानेन दुःखेन मानभंगेन सत्तम । महादुःखेन संतप्ता करिष्ये प्राणमोचनम्

ହେ ସତ୍ତମ! ଅଭିମାନଜନିତ ଦୁଃଖ ଓ ମାନଭଙ୍ଗରେ, ମହାଦୁଃଖେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ମୁଁ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିବି।

Verse 3

कश्यप उवाच । श्रूयतामभिधास्यामि यथा शांतिर्भविष्यति । न कः कस्य भवेत्पुत्रो न माता न पिता शुभे

କଶ୍ୟପ କହିଲେ—ଶୁଣ, ଯେପରି ଶାନ୍ତି ହେବ ମୁଁ କହୁଛି। ହେ ଶୁଭେ! ପରମାର୍ଥରେ କେହି କାହାର ‘ପୁତ୍ର’ ନୁହେଁ; ‘ମାତା’ ନାହିଁ, ‘ପିତା’ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 4

न भ्राता बांधवः कस्य न च स्वजनबांधवाः । एवं संसारसंबंधो मायामोहसमन्वितः

କାହାର ଭାଇ ସତ୍ୟରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ବାନ୍ଧବ? ସ୍ୱଜନ-ବାନ୍ଧବମାନେ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ସଂସାର-ସମ୍ବନ୍ଧ ମାୟା ଓ ମୋହରେ ଜଡିତ।

Verse 5

स्वयमेव पिता देवि स्वयं माताथ बांधवाः । स्वयं स्वजनवर्गश्च स्वयं धर्मः सनातनः

ହେ ଦେବୀ! ମନୁଷ୍ୟ ନିଜେ ନିଜର ପିତା, ନିଜେ ମାତା ଓ ବାନ୍ଧବ। ନିଜେ ନିଜର ସ୍ୱଜନବର୍ଗ, ନିଜେ ନିଜର ସନାତନ ଧର୍ମ।

Verse 6

आचारेण नरो देवि सुखित्वमुपजायते । अनाचारेण पापेन नाशं याति तथा ध्रुवम्

ହେ ଦେବୀ! ସଦାଚାରରେ ମନୁଷ୍ୟ ସୁଖୀ ହୁଏ; ପାପମୟ ଦୁରାଚାରରେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନାଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 7

क्रूरयोनिं प्रयात्येवं नरो देवि न संशयः । कर्मणा सत्यहीनेन महापापेन मोहतः

ହେ ଦେବୀ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ମୋହବଶ ସତ୍ୟହୀନ କର୍ମରୂପ ମହାପାପରେ ନର କ୍ରୂର ଯୋନିରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଏ।

Verse 8

रिपुत्वे वर्त्तते मर्त्यः प्राणिनां नित्यसंस्थितः । रिपवस्तस्य वर्तन्ते यत्र तत्र न संशयः

ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ଶତ୍ରୁଭାବରେ ରହେ, ତାହାର ଶତ୍ରୁ ଯେଉଁଠି ସେଉଁଠି ହୁଏ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 9

मैत्रेण वर्तते मर्त्यो यदा लोके प्रिये शुभे । तदा तस्य भवंत्येव मित्राः सर्वत्र भामिनि

ହେ ପ୍ରିୟ ଶୁଭେ ଭାମିନି, ଯେତେବେଳେ ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକରେ ମୈତ୍ରୀଭାବରେ ଚାଲେ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ସର୍ବତ୍ର ମିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।

Verse 10

कृषिकारो यदा देवि छन्नं बीजं सुसंस्थितम् । यादृशं तु भवत्येव तादृशं फलमश्नुते

ହେ ଦେବୀ, କୃଷକ ଯେତେବେଳେ ବୀଜକୁ ଢାକି ସୁଠାମ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରେ, ସେ ଯେପରି ବୁଣେ ସେପରି ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ଭୋଗେ।

Verse 11

तथा तव च पुत्रैश्च साधुभिः स्पर्धितं सह । कर्मणस्तस्य तत्प्राप्तं फलं भुंक्ष्व सुसंस्थितम्

ସେହିପରି ତୁମେ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଓ ସାଧୁଜନଙ୍କ ସହ ସ୍ପର୍ଧା କରିଥିଲ; ତେଣୁ ସୁସ୍ଥିର ହୋଇ ସେହି କର୍ମରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଫଳକୁ ଏବେ ଭୋଗ କର।

Verse 12

तव पुत्रा महाभागे तपः शांति विवर्जिताः । तेन पापेन ते सर्वे पतिता वै महत्पदात्

ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ! ତୁମ ପୁତ୍ରମାନେ ତପସ୍ୟା ଓ ଅନ୍ତଃଶାନ୍ତିରୁ ବଞ୍ଚିତ; ସେହି ପାପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ମହତ୍ ପଦରୁ ପତିତ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 13

एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ मुंच दुःखं सुखं तथा । कस्य पुत्राश्च मित्राणि कस्य स्वजन बांधवाः

ଏପରି ଜାଣି ଶମକୁ (ଅନ୍ତଃଶାନ୍ତିକୁ) ଯାଅ; ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ—ଦୁହେଁକୁ ଛାଡ଼। କାହାର ପୁତ୍ର ଓ ମିତ୍ର, କାହାର ସ୍ୱଜନ-ବାନ୍ଧବ?

Verse 14

आत्मकर्मानुसारेण सुखं जीवंति जंतवः । परार्थे चिंतनं देवि तत्त्वज्ञानेन पंडिताः

ଜୀବମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ ସୁଖରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ହେ ଦେବୀ! ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ପଣ୍ଡିତମାନେ ପରହିତକୁ ହିଁ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି।

Verse 15

न कुर्वंति महात्मानो व्यर्थमेव न संशयः । पंचभूतात्मकं कायं केवलं संधिजर्जरम्

ମହାତ୍ମାମାନେ ବ୍ୟର୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କାରଣ ଏହି ଦେହ ପଞ୍ଚଭୂତମୟ ଏବଂ ସନ୍ଧିସ୍ଥାନରେ ଜର୍ଜର ହୋଇଥିବା ଗଠନ ମାତ୍ର।

Verse 16

आत्ममित्रं कृतं तेन सर्वं देवि सुखाशया । आत्मा नाम महापुण्यः सर्वगः सर्वदर्शकः

ହେ ଦେବୀ! ସୁଖର ଆଶାରେ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ହିଁ ମିତ୍ର କଲା। ଆତ୍ମା ମହାପୁଣ୍ୟମୟ—ସର୍ବଗତ ଓ ସର୍ବଦର୍ଶୀ।

Verse 17

सर्वसिद्धिस्तु सर्वात्मा सात्विकः सर्वसिद्धिदः । एवं सर्वमयो देवि भ्रमत्येको निरञ्जनः

ସେଇ ସର୍ବସିଦ୍ଧିର ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା, ସର୍ବାତ୍ମା, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ନିର୍ମଳ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିଦାତା। ହେ ଦେବୀ, ସର୍ବମୟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏକ ନିରଞ୍ଜନ ପରତତ୍ତ୍ୱ ଯେନେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି ବୋଲି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ।

Verse 18

भ्रमता निर्जने येन मूर्तिमंतो द्विजोत्तमाः । चत्वारो दर्शिताः पुण्या मूर्तिमंतो महौजसः

ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଚାରିଜଣ ପରମ ପବିତ୍ର ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ—ତେଜସ୍ବୀ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ; ମହାଉଜସ୍ବୀ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ରୂପେ ପ୍ରକଟ।

Verse 19

पंचमः श्वसनश्चैव पूर्वाणां मित्रमेव च । अथो आत्मा समायातो ज्ञानसाहाय्यमेव वा

ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସରୂପ ପ୍ରାଣ, ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ମିତ୍ର; କିମ୍ବା ଆତ୍ମା ନିଜେ ଆସିଛି—ଜ୍ଞାନର ସାହାଯ୍ୟ ହେବାକୁ।

Verse 20

स तान्दृष्ट्वा महात्मा वै ज्ञानमात्मा समब्रवीत् । ज्ञान पश्य अमी पंच मंत्रयंतः परस्परम्

ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ମହାତ୍ମା ଜ୍ଞାନରୂପ ଆତ୍ମାକୁ କହିଲେ—“ହେ ଜ୍ଞାନ, ଦେଖ; ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣ ପରସ୍ପରେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁଛନ୍ତି।”

Verse 21

एतान्गत्वाब्रवीहि त्वं यूयं क इति पृच्छ ह । ज्ञानं वाक्यं परं श्रुत्वा सार्थं तस्य महात्मनः

ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ କହ ଏବଂ ପଚାର—‘ତୁମେ କିଏ?’ ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ପରମ, ଶୁଭ ଓ ଜ୍ଞାନମୟ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜାଣ।

Verse 22

तदाहात्मानमाराध्यमेतैः किं ते प्रयोजनम् । तत्त्वतो ब्रूहि मे देव सदा शुद्धोसि सर्वदा

ତେବେ ସେ କହିଲା—“ଏହି ସାଧନମାନେ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ହିଁ କାହିଁକି ଆରାଧନା କରୁଛ? ତୁମର ପ୍ରୟୋଜନ କ’ଣ? ହେ ଦେବ, ତତ୍ତ୍ୱତଃ ମୋତେ କହ; କାରଣ ତୁମେ ସଦା ଶୁଦ୍ଧ।”

Verse 23

आत्मोवाच । एते पंच महाभागा रूपवंतो मनस्विनः । गत्वा संदर्शयाम्येनानाभाष्ये ज्ञान श्रूयताम्

ଆତ୍ମା କହିଲେ—“ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ—ରୂପବାନ ଓ ଦୃଢ଼ମନ। ମୁଁ ଯାଇ ଏମାନଙ୍କୁ ତୁମକୁ ଦେଖାଇବି ଏବଂ ଏମାନଙ୍କ ସହ କଥାହେବି। ଏହି ଜ୍ଞାନୋପଦେଶ ଶୁଣାଯାଉ।”

Verse 24

भव्यानेतान्प्रवक्ष्यामि पंचमीं गतिमागतान् । दूतत्वं गच्छ भो ज्ञान कुशलो दूतकर्मणि

“ଏବେ ପଞ୍ଚମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଏହି ଭବ୍ୟଜନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ହେ ଜ୍ଞାନ, ଦୂତତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରି ଯାଅ; ଦୂତକର୍ମରେ ତୁମେ କୁଶଳ।”

Verse 25

ज्ञानमुवाच । त्वमात्मञ्छृणु मे वाक्यं सत्यं सत्यं वदाम्यहम् । एतेषां संगतिस्तात कार्या नैव त्वया कदा

ଜ୍ଞାନ କହିଲା—“ହେ ଆତ୍ମନ୍, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ମୁଁ ସତ୍ୟ—ସତ୍ୟ ହିଁ କହୁଛି। ହେ ତାତ, ଏମାନଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗତି ତୁମେ କେବେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।”

Verse 26

पंचानामपि शुद्धात्मन्न कार्यं शुभमिच्छता । भवतः संगतिं मोह इच्छत्येष महामते

ହେ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମନ୍, ଯେ ଶୁଭ ଚାହେ ସେ ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ ସଙ୍ଗତି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତଥାପି, ହେ ମହାମତେ, ଏହି ମୋହିତ ଜନ ଆପଣଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଚାହୁଁଛି।

Verse 27

आत्मोवाच । एतेषां संगतिं ज्ञान कस्माद्वारयते भवान् । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि याथातथ्येन पंडित

ଆତ୍ମା କହିଲେ—ହେ ପଣ୍ଡିତ! ଜ୍ଞାନବାନ ହୋଇ ସୁଦ୍ଧା ଆପଣ ଏମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗତି କାହିଁକି ରୋକୁଛନ୍ତି? ତାହାର କାରଣ ମୋତେ ଯଥାର୍ଥରେ, ସତ୍ୟଭାବେ କହନ୍ତୁ।

Verse 28

ज्ञानमुवाच । एतेषां संगमात्रात्तु महद्दुःखं भविष्यति । दुःखमूला हि पंचैव शोकसंतापकारकाः

ଜ୍ଞାନ କହିଲେ—ଏମାନଙ୍କ ସହ କେବଳ ସଙ୍ଗମାତ୍ରରୁ ମହାଦୁଃଖ ହେବ। ଦୁଃଖର ମୂଳ ପାଞ୍ଚଟି ହିଁ; ସେମାନେ ଶୋକ ଓ ସନ୍ତାପ ଜନ୍ମାଏ।

Verse 29

एवमस्तु महाप्राज्ञ करिष्ये वचनं तव । ज्ञानमाभाष्य स ह्यात्मा ध्यानेन सह संगतः

“ଏବମସ୍ତୁ, ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ବଚନ ପାଳନ କରିବି।” ଏମିତି କହି ସେ ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନକଥା କହି ଧ୍ୟାନ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲା।

Verse 30

कश्यप उवाच । ततः पंचैव ते तत्राद्राक्षुरात्मानमेव तम् । बुद्धिमूचुः समाहूय संगच्छात्मानमेव हि

କଶ୍ୟପ କହିଲେ—ତାପରେ ସେ ପାଞ୍ଚଜଣ ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ନୁହେଁ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ହିଁ ଦେଖିଲେ। ବୁଦ୍ଧିକୁ ଡାକି ସେମାନେ କହିଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ ଆତ୍ମା ସହିତ ହିଁ ଏକତ୍ର ହେଅ।”

Verse 31

दूतत्वं कुरु कल्याणि अस्माकमात्मना सह । पंचतत्त्वा महात्मानो विश्वस्यधारकाः शुभाः

ହେ କଲ୍ୟାଣୀ! ଆମ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଆମର ଦୂତକାର୍ଯ୍ୟ କର। ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱମୟ ସେ ମହାତ୍ମାମାନେ ଶୁଭ ଏବଂ ବିଶ୍ୱଧାରକ।

Verse 32

भवतो मैत्रमिच्छंति इत्याभाष्य महामतिम् । गत्वा बुद्धे त्वया कार्यं कर्तव्यं न इतो व्रज

ସେ ମହାମତିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲା— “ସେମାନେ ତୁମ ସହ ମୈତ୍ରୀ ଇଚ୍ଛନ୍ତି। ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିରେ ବିଚାର କରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର; ଏଠାରୁ ଯାଅ ନାହିଁ।”

Verse 33

एवमस्तु महाभागा करिष्ये कार्यमुत्तमम् । एवमाभाषितं तेषां गत्वाऽहात्मानमेव तम्

“ଏବମସ୍ତୁ, ହେ ମହାଭାଗମାନେ; ମୁଁ ଏହି ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧିବି।” ଏମିତି କହି ସେ ନିଜେ ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା।

Verse 34

अहं बुद्धिर्महाभाग भवंतं समुपागता । दूतत्वे महतां पार्श्वात्तेषां त्वं वचनं शृणु

“ହେ ମହାଭାଗ, ମୁଁ ବୁଦ୍ଧି; ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି। ମହାନମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଦୂତୀ ହୋଇ ଆସିଛି—ସେମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣ।”

Verse 35

भवन्मैत्रीं समिच्छंति अक्षयां पंच आत्मकाः । कुरु मैत्रीं महाप्राज्ञ जहि ध्यानं सुदूरतः

“ପଞ୍ଚଭୂତ ତୁମର ଅକ୍ଷୟ ମୈତ୍ରୀ ଇଚ୍ଛନ୍ତି। ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ମୈତ୍ରୀ କର; ଧ୍ୟାନକୁ ବହୁଦୂରେ ପରିତ୍ୟାଗ କର।”

Verse 36

ध्यानमुवाच । न कर्तव्यं त्वया चात्मन्नैतेषां वै समागमम् । एषां संसर्गमात्रेण महुद्दुःखं भविष्यति

ଧ୍ୟାନ କହିଲା— “ହେ ଆତ୍ମନ, ତୁମେ ଏମାନଙ୍କ ସହ ସମାଗମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏମାନଙ୍କ ସଂସର୍ଗମାତ୍ରେ ମହାଦୁଃଖ ହେବ।”

Verse 37

मया ज्ञानेन हीनस्त्वं कथं कर्म करिष्यति । एवमेव न कर्तव्यं तेषां चैव समागमम्

ମୋର ଦିଆ ଜ୍ଞାନରୁ ବିହୀନ ହୋଇ ତୁମେ କିପରି ସମ୍ୟକ୍ କର୍ମ କରିବ? ତେଣୁ ଏହିପରି ଭାବେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗ-ସମାଗମ କେବେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 38

गर्भवासं नयिष्यंति भवंतं नान्यथा विभो । ज्ञानेनैव मया हीनो अज्ञानं यास्यसि ध्रुवम्

ହେ ବିଭୋ! ସେମାନେ ତୁମକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଗର୍ଭବାସକୁ ନେଇଯିବେ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ମୋ ଜ୍ଞାନରୁ ବିହୀନ ହୋଇ ତୁମେ ଧ୍ରୁବ ଅଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।

Verse 39

एवमुक्त्वा तमात्मानं विरराम महामतिम् । ततस्तामागतां बुद्धिमात्मा प्रोवाच निश्चितः

ଏଭଳି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ କହି ସେ ମହାମତି ନିରବ ହେଲେ। ପରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଆତ୍ମା ଉଦିତ ସେହି ବୁଦ୍ଧିକୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲା।

Verse 40

ज्ञानध्यानौ महात्मानौ मंत्रिणौ मम शोभनौ । तत्र यानं न मे युक्तं तद्बुद्धे किं करोम्यहम्

ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନ—ମୋର ସେହି ମହାତ୍ମା, ଶୋଭନ ମନ୍ତ୍ରୀ—ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି; ସେଠାକୁ ଯିବା ମୋ ପାଇଁ ଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ହେ ବୁଦ୍ଧି! ତେବେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?

Verse 41

एवं श्रुत्वा ततो बुद्धिस्तेषां पार्श्वे यशस्विनी । समाचष्ट समग्रं तत्कथनं ज्ञानध्यानयोः

ଏହିପରି ଶୁଣି ଯଶସ୍ବିନୀ ବୁଦ୍ଧି ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଦାଁଡ଼ି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସେହି ସମଗ୍ର କଥନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲା।

Verse 42

ततस्ते पंचकाः सर्वे आत्मानं प्रतिजग्मिरे । मैत्रीमेव प्रतीच्छामो भवतो नित्यमेव हि

ତାପରେ ସେହି ପାଞ୍ଚଜଣ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ। ଆମେ ତ ନିତ୍ୟ ସଦା ଆପଣଙ୍କ ମୈତ୍ରୀକୁ ମାତ୍ର ଚାହୁଁଛୁ।

Verse 43

यस्माच्छुद्धोसि लोकेश तस्मात्त्वां समुपागताः । स्वयमेव विचार्यैव उत्तरं नः प्रदीयताम्

ହେ ଲୋକେଶ! ଆପଣ ଶୁଦ୍ଧ ଥିବାରୁ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଛୁ। ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ବିଚାର କରି ଆମକୁ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ।

Verse 44

आत्मोवाच । यूयं पंचैव संप्राप्ता मम मैत्रं समिच्छथ । स्वीयं गुणं प्रभावं च कथयंतु ममाग्रतः

ଆତ୍ମା କହିଲେ—ତୁମେ ପାଞ୍ଚଜଣ ନିଶ୍ଚୟ ଆସିଛ ଏବଂ ମୋର ମୈତ୍ରୀ ଚାହୁଁଛ। ତୁମ ନିଜ ଗୁଣ ଓ ବିଶେଷ ପ୍ରଭାବ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ କହ।

Verse 45

भूमिरुवाच । सर्वकार्यस्य संस्थानं चर्ममांससमन्वितम् । अस्थिमूलदृढत्वं मे नखलोमसमन्वितम्

ଭୂମି କହିଲେ—ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମୋର ଗଠନ ଚର୍ମ ଓ ମାଂସରେ ଯୁକ୍ତ। ମୋର ଦୃଢତା ଅସ୍ଥିମୂଳରେ ନିହିତ, ଏବଂ ମୁଁ ନଖ ଓ ଲୋମରେ ସମନ୍ୱିତ।

Verse 46

प्रभावो हि महाप्राज्ञ कायमध्ये ममैव हि । नासिकागमनो गंधस्स मे भृत्यो महामनाः

ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ମୋର ପ୍ରଭାବ ନିଶ୍ଚୟ ଦେହମଧ୍ୟରେ ହିଁ ଅବସ୍ଥିତ। ଯେ ଗନ୍ଧ ନାସିକାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେ ମୋର ଭୃତ୍ୟ—ମହାମନା ଓ ଭକ୍ତ।

Verse 47

आकाश उवाच । अहमाकाशकः प्राप्तो मम काये प्रभावकम् । श्रूयतामभिधास्यामि परब्रह्मस्वरूपिणम्

ଆକାଶ କହିଲା—ମୁଁ ଆକାଶତତ୍ତ୍ୱ ରୂପେ ଆସିଛି; ନିଜ ଦେହରେ ନିଜ ପ୍ରଭାବ ପ୍ରକାଶ କରୁଛି। ଶୁଣ; ପରବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ତାହାଙ୍କୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 48

बाह्यांतरावकाशश्च शून्यस्थाने वसाम्यहम् । तत्रामात्यौ तु कर्णौ मे श्रवणार्थं प्रतिष्ठितौ

ମୁଁ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର—ଉଭୟ ଅବକାଶରୂପ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନରେ ବସୁଛି। ସେଠାରେ ମୋର ଦୁଇ କାନ ସେବକମାନଙ୍କ ପରି ଶ୍ରବଣାର୍ଥେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 49

वायुरुवाच । पंचरूपेण तिष्ठामि करोम्येवं शुभाशुभम् । चर्मकायेस्थितोमात्यः स्पर्शं संश्रयते गुणम्

ବାୟୁ କହିଲା—ମୁଁ ପଞ୍ଚରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି ଏଭଳି ଶୁଭାଶୁଭ ଫଳ ଘଟାଏ। ଚର୍ମକାୟରେ ଥିବା ସ୍ପର୍ଶେନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଜ ଗୁଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।

Verse 50

तेज उवाच । काये संस्थः सदा नित्यं पाकयोगं करोम्यहम् । सबाह्याभ्यंतरं सर्वं द्रव्याद्रव्यं प्रदर्शये

ତେଜ କହିଲା—ଦେହରେ ସଦା ଅବସ୍ଥିତ ରହି ମୁଁ ନିତ୍ୟ ପାକଯୋଗ (ଜୀର୍ଣ୍ଣକ୍ରିୟା) କରେ। ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର ସମସ୍ତ—ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ରବ୍ୟ—ମୁଁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ।

Verse 51

शुक्रं मज्जा तथा लाला एवं त्वक्संधिसंस्थितम् । रुधिरं प्रेषयाम्येव कायमध्ये स्थितोस्म्यहम्

ଶୁକ୍ର, ମଜ୍ଜା ଓ ଲାଲା—ଏବଂ ତ୍ୱକ୍ ଓ ସନ୍ଧିରେ ଯାହା ଅବସ୍ଥିତ—ତାହାକୁ ମୁଁ ରୁଧିରରୂପେ ପ୍ରେଷଣ କରେ; ମୁଁ ଦେହମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 52

तत्र नेत्रावमात्यौ मे द्रव्यलब्धिप्रसाधकौ । एवं मयात्मव्यापारस्तवाग्रे कथितः परः

ସେଠାରେ ମୋର ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ ଯେନ ଦୁଇ ଅମାତ୍ୟ, ଯେମାନେ ଦ୍ରବ୍ୟଲାଭ ସାଧନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ମୋର ପରମ ଆତ୍ମବ୍ୟାପାର ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଲି।

Verse 53

जलमुवाचः । सुतोषयाम्यहं नित्यममृतेन कलेवरम् । एवं मे तत्र व्यापारः कायपत्तनके प्रिये

ଜଳ କହିଲା—ମୁଁ ଅମୃତଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ଦେହକୁ ସୁତୃପ୍ତ ଓ ପୋଷିତ କରେ। ପ୍ରିୟେ, ‘କାୟପତ୍ତନ’ ନାମକ ନଗରରେ ସେଠାରେ ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ ଏହିଏ।

Verse 54

अमात्यं रसनां विद्धि रसास्वादकरीं पराम् । नासिकोवाच । सुगंधेन परां पुष्टिं कायस्यापि करोम्यहम्

ରସାସ୍ୱାଦକୁ ପରମ ଭାବେ କରାଉଥିବା ଜିହ୍ୱାକୁ ପ୍ରଧାନ ଅମାତ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣ। ନାସିକା କହିଲା—ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଷ୍ଟି ଦେଉଛି।

Verse 55

दुर्गंधं तु परित्यज्य काये गंधं प्रदर्शये । बुद्धियुक्ता महाभाग तस्याभावेन भाविता

ଦୁର୍ଗନ୍ଧକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଦେହରେ ସୁଗନ୍ଧ ପ୍ରକାଶ କରିବି। ହେ ମହାଭାଗ, ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତା ସେ ତାହାର (ଦୁର୍ଗନ୍ଧର) ଅଭାବରେ ହିଁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା।

Verse 56

स्वामिकार्याय कायेस्मिन्नहं तिष्ठामि निश्चला । गंधं मम गुणं विद्धि द्विविधं यत्प्रवर्तितम्

ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଦେହରେ ନିଶ୍ଚଳ ରହେ। ଗନ୍ଧ ମୋର ଗୁଣ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 57

श्रवणावूचतुः । कार्याकार्यादिकं शब्दं लोकैरुक्तं शुभाशुभम् । शृणुयावः स्वकायस्थौ सत्यासत्ये प्रियाप्रिये

ଶ୍ରବଣ କହିଲା—ଆମେ ନିଜ ନିଜ ଦେହରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି ଲୋକମାନେ କହୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ-ଅକାର୍ଯ୍ୟର ଶବ୍ଦ ଶୁଣୁ; ଶୁଭ-ଅଶୁଭ, ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ।

Verse 58

शब्दो हि मे गुणः प्रोक्तो मम व्यापारमेव हि । योजयामि न संदेहो यदा बुद्धिः प्रपूरयेत्

ଶବ୍ଦ ହିଁ ମୋର ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ସେଇ ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ-ବ୍ୟାପାର। ବୁଦ୍ଧି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମୁଁ ତାହାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 59

त्वगुवाच । पंचरूपात्मको वायुः शरीरेस्मिन्व्यवस्थितः

ତ୍ୱକ୍ କହିଲା—ପଞ୍ଚରୂପାତ୍ମକ ବାୟୁ (ପ୍ରାଣ) ଏହି ଶରୀରରେ ସୁସ୍ଥିତ ଅଛି।

Verse 60

सबाह्याभ्यंतरे चेष्टां तेषां जानामि तत्त्वतः । शीतोष्णमातपं वर्षं वायोः स्फुरणमेव च

ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ବାହ୍ୟ ଓ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଚେଷ୍ଟାକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣେ—ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ, ଆତପ, ବର୍ଷା ଏବଂ ବାୟୁର ସ୍ଫୁରଣ ମଧ୍ୟ।

Verse 61

सर्वं जानामि संस्पर्शं संगश्लेषादिकं नृणाम् । स्पर्श एव गुणो मह्यमेतत्सत्यं वदाम्यहम्

ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ସ୍ପର୍ଶର ସ୍ୱରୂପ—ସଂସ୍ପର୍ଶ, ଆଲିଙ୍ଗନ ଆଦି—ସବୁକିଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣେ। ମୋ ପାଇଁ ଗୁଣ ମାତ୍ର ସ୍ପର୍ଶ; ଏହି ସତ୍ୟ ମୁଁ କହୁଛି।

Verse 62

एवं हि ते समाख्यातो मया व्यापार एव हि । नेत्रे ऊचतुः । संसारे यानि रूपाणि भव्याभव्यानि सत्तम

ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଆମର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଯଥାର୍ଥରେ କହିଦେଲି। ତେବେ ଦୁଇ ନେତ୍ର କହିଲେ—ହେ ସତ୍ତମ, ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଯେ ରୂପ ଅଛି, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ…

Verse 63

यदा प्रेरयते बुद्धिस्तदा पश्याव नान्यथा । वसावः कायमध्ये वै रूपं गुणमिहावयोः

ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରେରଣା କରେ, ସେତେବେଳେ ଆମେ ଦେଖୁ—ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ନିଶ୍ଚୟ ଦେହମଧ୍ୟରେ ଏହି ଲୋକରେ ରୂପ ଓ ଗୁଣ ଆମର (ଇନ୍ଦ୍ରିୟର) ଅଟେ।

Verse 64

एवं व्यापारसंबंधः कायमध्ये महामते । जिह्वोवाच । बुद्धियुक्ता अहं तात रसभेदान्विचारये

ହେ ମହାମତେ, ଦେହମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କର ଏହିପରି ସମ୍ବନ୍ଧ ଅଛି। ତେବେ ଜିହ୍ୱା କହିଲା—ହେ ତାତ, ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ମୁଁ ରସଭେଦମାନଙ୍କୁ ବିଚାରିବି।

Verse 65

क्षारमम्लादिकं सर्वं नीरसं स्वादु चिंतये । व्यापारेण अनेनापि नित्ययुक्ता वसाम्यहम्

ଲୁଣିଆ, ଖଟା ଇତ୍ୟାଦି ସମସ୍ତ—ନୀରସ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ—ମୁଁ ତାହାକୁ ମଧୁର ବୋଲି ଭାବି ଚିନ୍ତନ କରେ। ଏହି ଅଭ୍ୟାସରେ ମୁଁ ସଦା ନିୟମଯୁକ୍ତ ରହେ।

Verse 66

इन्द्रियाणां हि सर्वेषां बुद्धिरेषा प्रणायकः । एवं पंच समायातानींद्रियाणि प्रिये शृणु

ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବୁଦ୍ଧି ହିଁ ନେତା ଓ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ। ହେ ପ୍ରିୟେ, ଶୁଣ—ଏହିପରି ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏକାସାଥି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 67

स्वीयानि यानि कर्माणि कथयंति पुनः पुनः । अथ बुद्धिः समायाता तमुवाच महामतिम्

ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ନିଜ ନିଜ କର୍ମକଥା କହୁଥିଲେ; ତେବେ ବୁଦ୍ଧି ଆଗକୁ ଆସି ସେହି ମହାମତିଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 68

मद्विहीनो यदा कायस्तदा नश्यति नान्यथा । तस्मात्त्वं मां समास्थाय वर्त्तयस्व महामते

ମୋ ବିନା ଯେତେବେଳେ ଦେହ ରହେ, ସେତେବେଳେ ତାହା ନଶିଯାଏ—ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ହେ ମହାମତେ, ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରି ଧର୍ମପଥେ ଚାଲ।

Verse 69

अथ कर्म समायातमात्मानमिदमब्रवीत् । अहं कर्म महाप्राज्ञ तव पार्श्वं समागतम्

ତାପରେ କର୍ମ ଆସି ନିଜ ବିଷୟରେ କହିଲା—“ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ମୁଁ କର୍ମ; ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି।”

Verse 70

त्वां प्रेषयाम्यहं तेन पथा येनेह गच्छसि । एवमाकर्ण्य तत्सर्वमात्मा प्रोवाच तान्प्रति

“ତୁମେ ଯେ ପଥରେ ଏଠାକୁ ଯାଉଛ, ସେହି ପଥରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରେଷଣ କରୁଛି।” ଏହା ସବୁ ଶୁଣି ଆତ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 71

यूयं पंचात्मकैर्युक्ताः सर्वसाधारणाः किल । कस्मान्मैत्रं समिच्छंति तत्र पंचात्मकं प्रति

ତୁମେ ପଞ୍ଚାତ୍ମକ ସ୍ୱଭାବରେ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ। ତେବେ ସେମାନେ ସେଠାରେ—ସେହି ପଞ୍ଚାତ୍ମକ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତି—ମୈତ୍ରୀ କାହିଁକି ଚାହୁଁଛନ୍ତି?

Verse 72

ब्रुवंतु कारणं सर्वे ममाग्रे सर्वमेव तत् । पंचात्मका ऊचुः । अस्मत्संगप्रसंगेन पिंडमेव प्रजायते

“ତୁମେ ସମସ୍ତେ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଏହି ସମସ୍ତର କାରଣ କହ।” ପଞ୍ଚାତ୍ମାମାନେ କହିଲେ—“ଆମ ସଂଯୋଗ-ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ କେବଳ ପିଣ୍ଡ (ଗର୍ଭରୂପ) ମାତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।”

Verse 73

तस्मिन्पिंडे महाबुद्धे भवान्वसति सुव्रतः । तिष्ठामो हि वयं सर्वे प्रसादात्तव तत्र हि

ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେହି ପିଣ୍ଡରେ ଆପଣ ସୁବ୍ରତ ହୋଇ ବସନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ ତଥା ଆମେ ସମସ୍ତେ ସେଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ମାତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ ଅଛୁ।

Verse 74

एतस्मात्कारणान्मैत्रमिच्छामस्तव नित्यशः । आत्मोवाच । एवमस्तु महाभागा भवतां प्रियमेव च

“ଏହି କାରଣରୁ ଆମେ ସଦା ଆପଣଙ୍କ ସହ ମୈତ୍ରୀ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।” ଆତ୍ମା କହିଲେ—“ଏବମସ୍ତୁ, ହେ ମହାଭାଗମାନେ; ତୁମ ପ୍ରିୟ ଯାହା, ସେହି ସିଦ୍ଧ ହେଉ।”

Verse 75

करिष्ये नात्र संदेहो मैत्रं हि प्रीतिकारणात् । वार्यमाणो महाभागो ज्ञानेनापि महात्मना

“ମୁଁ କରିବି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କାରଣ ମୈତ୍ରୀ ପ୍ରୀତିରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।” ଜ୍ଞାନବାନ ସେହି ମହାତ୍ମା ରୋକି ଉପଦେଶ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମହାଭାଗ ତାହାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲା।

Verse 76

ध्यानेन च महात्मासौ तेषां संगतिमागतः । स तैः प्रमोहितस्तत्र रागद्वेषादिभिस्तदा

ଧ୍ୟାନଦ୍ୱାରା ସେହି ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗତିକୁ ଆସିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ସେହି ସମୟରେ ସେମାନେ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ଆଦିଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରମୋହିତ କରିଦେଲେ।

Verse 77

पंचतत्त्वसमायुक्तः कायित्वं गतवान्प्रभुः । यदा गर्भं समायातो विष्ठामूत्रसमाकुले

ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱସମ୍ୟୁକ୍ତ ପ୍ରଭୁ ଦେହଧାରଣ କଲେ। ବିଷ୍ଠା‑ମୂତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗର୍ଭରେ ସେ ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ—

Verse 78

दुर्गंधे पिच्छिलावर्ते पतितस्तैः स संयुतः । अंगेन व्याकुलीभूतः पंचात्मकानुवाच सः

ଦୁର୍ଗନ୍ଧମୟ ପିଚ୍ଛିଳ ଆବର୍ତ୍ତରେ ପତିତ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଜଡିତ ହେଲେ; ସମଗ୍ର ଦେହ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା; ତେବେ ସେ ପଞ୍ଚାତ୍ମକ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 79

भोभोः पंचात्मकाः सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । भवतां संप्रसंगेन महादुःखेन मोहितः

ହେ ହେ ପଞ୍ଚାତ୍ମକମାନେ, ତୁମେ ସମସ୍ତେ ମୋ କଥା ଶୁଣ। ତୁମ ସଂସର୍ଗରେ ମୁଁ ମହାଦୁଃଖରେ ମୋହିତ ହୋଇଛି।

Verse 80

तत्रास्मिन्पिच्छिले घोरे पतितो हि महाभये । पंचात्मका ऊचुः । तावत्संस्थीयतां राजन्यावद्गर्भः प्रपूरयेत्

ସେହି ପିଚ୍ଛିଳ ଘୋର ସ୍ଥାନରେ ସେ ମହାଭୟରେ ପତିତ ହେଲେ। ପଞ୍ଚାତ୍ମକମାନେ କହିଲେ— “ହେ ରାଜନ୍, ଗର୍ଭ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛିକାଳ ଏଠାରେ ରୁହ।”

Verse 81

पश्चान्निर्गमनं ते वै भविष्यति न संशयः । अस्माकं हि भवान्स्वामी कायदेशे व्यवस्थितः

ପରେ ତୁମର ନିର୍ଗମନ ନିଶ୍ଚୟ ହେବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କାରଣ ଦେହ-ପ୍ରଦେଶରେ ସ୍ଥିତ ତୁମେ ହିଁ ଆମର ସ୍ୱାମୀ।

Verse 82

राज्यमेवं प्रकर्तव्यं सुखभोक्ता भविष्यति । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा आत्मा दुःखेन पीडितः

ରାଜ୍ୟକୁ ଏହିପରି ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ; ତେବେ ମନୁଷ୍ୟ ସୁଖଭୋଗୀ ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ତାହାର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଶୋକରେ ପୀଡିତ ହେଲା।

Verse 83

गंतुमिच्छन्नसौ तस्मात्पलायनपरोभवत्

ସେଠାରୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସେ ପଳାୟନ କରିବାରେ ତତ୍ପର ହେଲା।