Shloka 23

Brahmā’s Discourse to Mohinī

Harivāsara, Desire, and the Satya-Test of Rukmāṅgada

Devanagari script

अस्थिपंजरमेतद्धि चर्ममांसावृतं त्विति । वसा मेदोऽथ नयने सोज्वले स्त्रीषु संस्थिते ॥ २३ ॥

Transliteration

asthipaṃjarametaddhi carmamāṃsāvṛtaṃ tviti | vasā medo'tha nayane sojvale strīṣu saṃsthite || 23 ||

Translation

ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଅସ୍ଥିର ପଞ୍ଜର, ଚର୍ମ ଓ ମାଂସରେ ଆବୃତ; ଭିତରେ ବସା ଓ ମେଦ ଅଛି, ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କରେ ଏହି ଦୁଇ ନୟନ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ।

Word by Word

• अस्थि-पंजरम्: a skeleton/bony cage
• अस्थि-पंजरम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्थि (प्रातिपदिक) + पंजर (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः (षष्ठी-तत्पुरुषः): अस्थ्नाम् पंजरम्; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• एतत्: this
• एतत्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; निर्देशार्थक (this)

• हि: indeed
• हि: Vākya-nipāta (वाक्य-निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; हेत्वर्थ/निश्चयार्थक-निपात (indeed/for)

• चर्म-मांस-आवृतम्: covered with skin and flesh
• चर्म-मांस-आवृतम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चर्म (प्रातिपदिक) + मांस (प्रातिपदिक) + आवृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः (instrumental sense): चर्ममांसाभ्याम् आवृतम्; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (qualifies एतत्/अस्थिपंजरम्)

• तु: but/indeed
• तु: Vākya-nipāta (वाक्य-निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; विरोध/विशेषार्थक-निपात (but/indeed)

• इति: thus
• इति: Vākya-nipāta (वाक्य-निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यादि-उद्धरण/समाप्तिसूचक (quotative)

• वसा: fat
• वसा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वसा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• मेदः: marrow/fat
• मेदः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मेदस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• अथ: then
• अथ: Vākya-nipāta (वाक्य-निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनन्तरार्थक/प्रसङ्गार्थक (then/and further)

• नयने: the two eyes
• नयने: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नयन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम्

• स-उज्वले: bright
• स-उज्वले: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उज्वल (प्रातिपदिक) + स (पूर्वपद)
• Form: अव्ययीभाव-समासः: स + उज्वल; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम्; विशेषणम् (qualifies नयने)

• स्त्रीषु: in women
• स्त्रीषु: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्त्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्तिः (Locative), बहुवचनम्

• संस्थिते: situated/placed
• संस्थिते: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + स्था (धातु) → संस्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (Past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम्; विशेषणम् (qualifies नयने)

Speaker

Sanatkumara (teaching Narada)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bibhatsa

Characters & Entities

• Narada
• Sanatkumara

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It trains discrimination (viveka) by reframing the body as perishable matter—bones, flesh, fat—so the mind loosens attachment and turns toward moksha-oriented values.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

By reducing fascination with external beauty, it supports inner purity and steadiness; such restraint helps a devotee redirect attention from sense-craving to sustained remembrance and worship.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

No specific Vedanga (like Vyakarana or Jyotisha) is taught here; the practical takeaway is ethical self-discipline—using contemplation on the body’s composition to curb kama and strengthen vairagya.