Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 72

Yakṣiṇī-Mantra-Sādhana Nirūpaṇa

Lakṣmī-avatāra-vidyāḥ: Bālā, Annapūrṇā, Bagalā

Devanagari script

अचर्ययेत्स्वस्वमंत्रैस्तु प्रोच्यंते मनवस्तु ते । प्रणवो मनुचन्द्राढ्यं गगनं हृदयं शिवा ॥ ७२ ॥

Transliteration

acaryayetsvasvamaṃtraistu procyaṃte manavastu te | praṇavo manucandrāḍhyaṃ gaganaṃ hṛdayaṃ śivā || 72 ||

Translation

ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ଦେବେ—ଏହିମାନେ ‘ମନୁ’ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ମନ୍ତ୍ର; ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଶିବ ମନୁ; ଗଗନ ତାଙ୍କ ଆସନ; ହୃଦୟ ତାଙ୍କ ଧାମ—ସେଠି ଶିବା-ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ।

Word by Word

• आचर्ययेत्: should perform/practice
• आचर्ययेत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + चर् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; पाठभेदे 'अचर्ययेत्' इति—अर्थः 'आचर्ययेत्/आचरेत्'

• स्व: own
• स्व: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्व (प्रातिपदिक)
• Form: समासे पूर्वपदम्; 'own'

• स्व: respective
• स्व: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्व (प्रातिपदिक)
• Form: समासे मध्यपदम्; पुनरुक्ति—'each one’s own'

• मन्त्रैः: with mantras
• मन्त्रैः: Karana (करण/Instrument)
• Type: Noun
• Root: मन्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, बहुवचन (Instrumental)

• स्वस्वमन्त्रैः: with their respective mantras
• स्वस्वमन्त्रैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: स्व + स्व + मन्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, बहुवचन; कर्मधारयः—'स्वस्वाः मन्त्राः'

• तु: indeed/and
• तु: Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (emphasis/contrast)

• प्रोच्यन्ते: are stated
• प्रोच्यन्ते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + वच् (धातु)
• Form: लट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन; कर्मणि-प्रयोगः (passive sense) 'are said'

• मनवः: mantras (manus)
• मनवः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: मनु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

• तु: indeed
• तु: Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात

• ते: those
• ते: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन; सर्वनाम

• प्रणवः: Praṇava (Oṃ)
• प्रणवः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: प्रणव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• मनु: mantra (manu)
• मनु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मनु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; समासे पूर्वपदम् (in compound)

• चन्द्र: moon
• चन्द्र: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: चन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; समासे मध्यपदम्

• आढ्यम्: endowed with
• आढ्यम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आढ्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; 'endowed with'

• मनुचन्द्राढ्यम्: endowed with the manu and the moon (elements)
• मनुचन्द्राढ्यम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मनु + चन्द्र + आढ्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; तृतीया-भावार्थक-तत्पुरुषः—'मनुचन्द्रेण आढ्यम्'

• गगनम्: sky/ether
• गगनम्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: गगन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• हृदयम्: heart
• हृदयम्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• शिवा: Śivā (the goddess)
• शिवा: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: शिवा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; देवी-नाम

Speaker

Sanatkumara (teaching Narada in the Vedanga/mantra-vidya section)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bhakti

Characters & Entities

• Praṇava (Om)
• Shiva
• Shivā

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It frames mantra-practice as guided transmission: the teacher gives the appropriate mantra, and the practitioner contemplates Praṇava and Śiva-symbolism—sky as the subtle expanse and the heart as the inner shrine—so mantra becomes inward realization, not mere recitation.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Bhakti here takes the form of upāsanā: remembering Śiva (the moon-crested Lord) through Praṇava and locating the divine presence in one’s own heart, turning mantra into loving, continuous inner worship.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

It highlights mantra-vidhi (procedural mantra knowledge): selecting the proper mantra for the practitioner and using standard contemplative correspondences (adhiṣṭhāna/seat, hṛdaya/inner locus) that are typical of technical ritual-mantra instruction.