Kalpa-Lakṣaṇa and Gṛhya-Kalpa: Classifications, Purifications, Implements, and Spatial Rite-Design

Verse 1

अथातः संप्रवक्ष्यामि कल्पग्रन्थं मुनीश्वर । यस्य विज्ञानमात्रेण स्यात् कर्मकुशलो नरः 1. ॥ १ ॥

ଏବେ, ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ମୁଁ କଳ୍ପ-ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଯାହାର କେବଳ ଜ୍ଞାନମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟ କର୍ମାନୁଷ୍ଠାନରେ କୁଶଳ ହୁଏ।

Verse 2

नक्षत्रकल्पो वेदानां संहितानां तथैव च । चतुर्थः स्यादाङ्गिरसः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः ॥ २ ॥

ବେଦମାନଙ୍କ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସଂହିତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚତୁର୍ଥ ନକ୍ଷତ୍ର-କଳ୍ପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପଞ୍ଚମ ଆଙ୍ଗିରସ-କଳ୍ପ, ଏବଂ ଶାନ୍ତି-କଳ୍ପ ମଧ୍ୟ।

Verse 3

नक्षत्राधीश्वराख्यानं विस्तरेण यथातथम् । नक्षत्रकल्पे निर्दिष्टं ज्ञातव्यं तदिहापि च ॥ ३ ॥

ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ଅଧୀଶ୍ୱରମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ଆଖ୍ୟାନ ଯଥାତଥ ନକ୍ଷତ୍ର-କଳ୍ପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ସେହି ଶିକ୍ଷା ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 4

वेदकल्पे विधानं तु ऋगादीनां मुनीश्वर । धर्मार्थकाममोक्षाणां सिद्ध्यै प्रोक्तं सविस्तरम् ॥ ४ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ବେଦ-କଳ୍ପରେ ଋଗ୍ବେଦ ଆଦି ବେଦମାନଙ୍କର ବିଧାନ ସବିସ୍ତାରେ କୁହାଯାଇଛି; ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ତାହା ପ୍ରୋକ୍ତ।

Verse 5

मन्त्राणामृषयश्चैव छन्दांस्यथ च देवताः । निर्दिष्टाः संहिताकल्पे मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ ५ ॥

ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଋଷି, ସେମାନଙ୍କର ଛନ୍ଦ ଓ ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତା—ଏ ସବୁ ସଂହିତା ଓ କଳ୍ପ ପରମ୍ପରାରେ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ମୁନିମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି।

Verse 6

तथैवाङ्गिरसे कल्पे षट्कर्माणि सविस्तरम् । अभिचारविधानेन निर्दिष्टानि स्वयम्भुवा ॥ ६ ॥

ସେହିପରି ଆଙ୍ଗିରସ କଳ୍ପରେ ଷଟ୍କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ବିସ୍ତାରରେ କୁହାଯାଇଛି; ଅଭିଚାର-ବିଧାନର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି।

Verse 7

शान्तिकल्पे तु दिव्यानां भौमानां मुनिसत्तम । तथान्तरिक्षोत्पातानां शान्तयो ह्युदिताः पृथक् ॥ ७ ॥

କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତି-କଳ୍ପରେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦିବ୍ୟ, ଭୌମ ଓ ଅନ୍ତରିକ୍ଷଜ ଉତ୍ପାତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି-ବିଧିଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 8

संक्षेपेणैतदुद्दिष्टं लक्षणं कल्पलक्षणे । विशेषः पृथगेतेषां स्थितः शाखान्तरेषु च ॥ ८ ॥

ଏଭଳି କଳ୍ପ-ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ଏହା ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା; ଏମାନଙ୍କର ବିଶେଷ ଭେଦ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବେଦ-ଶାଖାମାନେ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ରହିଛି।

Verse 9

गृह्यकल्पे तु सर्वेषामुपयोगितयाऽधुना । वक्ष्यामि ते द्विजश्रेष्ठ सावधानतया शृणु ॥ ९ ॥

ଏବେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପଯୋଗ ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଗୃହ୍ୟ-କଳ୍ପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସାବଧାନତାରେ ଶୁଣ।

Verse 10

ॐकारश्चाथ शब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गल्यकाविमौ ॥ १० ॥

ଆଦିରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଣ୍ଠକୁ ଭେଦି ଏହି ଦୁଇ—ଓଂକାର ଓ ପବିତ୍ର ଶବ୍ଦ—ପ୍ରକଟ ହେଲା; ତେଣୁ ଉଭୟ ସ୍ୱଭାବତଃ ମଙ୍ଗଳମୟ।

Verse 11

कृत्वा प्रोक्तानि कर्माणि तदूर्द्ध्वानि करोति यः । सोऽथ शब्दं प्रयुञ्जीत तदानन्त्यार्थमिष्यते ॥ ११ ॥

ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରଥମେ ଉପଦିଷ୍ଟ କର୍ମଗୁଡ଼ିକ କରି, ପରେ ଊର୍ଧ୍ୱ (ସୂକ୍ଷ୍ମ) ସାଧନାକୁ ଅନୁସରେ, ସେ ତାପରେ ପବିତ୍ର ଶବ୍ଦର ପ୍ରୟୋଗ କରୁ; କାରଣ ଏହା ଅନନ୍ତପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ।

Verse 12

कुशाः परिसमूहाय व्यस्तशाखाः प्रकीर्तिताः । न्यूनाधिका निष्फलाय कर्मणोऽभिमतस्य च ॥ १२ ॥

କୁଶାକୁ ‘ପରିସମୂହ’ ପାଇଁ ଘନ ଗୁଛ ଭାବେ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଅଗ୍ରଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା ରଖିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; କମ୍ କିମ୍ବା ବେଶି ହେଲେ ଇଚ୍ଛିତ କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।

Verse 13

कृमिकीटपतङ्गाद्या भ्रमति वसुधातले । तेषां संरक्षणार्थाय प्रोक्तं परिसमूहनम् ॥ १३ ॥

କୃମି, କୀଟ, ପତଙ୍ଗ ଆଦି ପୃଥିବୀତଳରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ‘ପରିସମୂହନ’ ନାମକ ବିଧି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 14

रेखाः प्रोक्ताश्च यास्तिस्रः कर्तव्यास्ताः समा द्विज । न्यूनाधिका न कर्तव्या इत्येव परिभाषितम् ॥ १४ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିନୋଟି ରେଖା ସମାନ ଓ ଏକରୂପ କରିବା ଉଚିତ; କମ୍ କିମ୍ବା ବେଶି କରିବା ନିଷିଦ୍ଧ—ଏହି ନିୟମ।

Verse 15

मेदिनी मेदसा व्याप्ता मधुकैटभदैत्ययोः । गोमयेनोपलेप्येयं तदर्थमिति नारद ॥ १५ ॥

ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଦୈତ୍ୟଦ୍ୱୟର ମେଦରେ ଏହି ମେଦିନୀ ବ୍ୟାପ୍ତ; ତେଣୁ ସେହି ହେତୁ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୋମୟରେ ଲେପନ କରିବା ଉଚିତ—ନାରଦ କହିଲେ।

Verse 16

वन्ध्या दुष्टा च दीनाङ्गी मृतवत्सा स च या भवेत् । यज्ञार्थं गोमयं तस्या नाहरेदिति भाषितम् ॥ १६ ॥

ଯେ ଗାଈ ବନ୍ଧ୍ୟା, ଦୁଷ୍ଟସ୍ୱଭାବା, ଦୀନାଙ୍ଗୀ କିମ୍ବା ଯାହାର ବଛଡ଼ା ମରିଯାଇଛି—ତାହାର ଗୋମୟ ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ଆଣିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 17

ये भ्रमन्ति सदाकाशे पतङ्गाद्या भयङ्कराः । तेषां प्रहरणार्थाय मतं प्रोद्धरणं द्विज ॥ १७ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ପତଙ୍ଗ ଆଦି ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେ ସଦା ଆକାଶେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କରିବା ପାଇଁ ଉପରକୁ ନିକ୍ଷେପ (ପ୍ରୋଦ୍ଧରଣ) କରିବାକୁ ମତ ଦିଆଯାଇଛି।

Verse 18

स्रुवेण च कुशेनापि कुर्यादुल्लेखनं भुवः । अस्थिकण्टकसिर्द्ध्य्थं ब्रह्मणा परिभाषितम् ॥ १८ ॥

ସ୍ରୁବ (କରଚା) କିମ୍ବା କୁଶ ତୃଣରେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିରେ ସ୍ୱଳ୍ପ ଉଲ୍ଲେଖନ (ଚିହ୍ନ/ଖୋଚ) କରିବା ଉଚିତ; ଅସ୍ଥି-କଣ୍ଟକ ଆଦି ଅଶୁଦ୍ଧି ନିବାରଣାର୍ଥେ ବ୍ରହ୍ମା ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି।

Verse 19

आपो देवगणाः सर्वे तथा पितृगणा द्विज । तेनाद्भिरुक्षणं प्रोक्तं मुनिभिर्विधिकोविदैः ॥ १९ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଆପଃ (ଜଳ) ହିଁ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ, ଏବଂ ପିତୃଗଣ ମଧ୍ୟ; ତେଣୁ ବିଧିକୋବିଦ ମୁନିମାନେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଜଳପ୍ରୋକ୍ଷଣ (ଛିଟା) ବିଧାନ କରିଛନ୍ତି।

Verse 20

अग्नेरानयनं प्रोक्तं सौभाग्यस्त्रीभिरेव च । शुभदे मृण्मये पात्रे प्रोक्ष्याद्भिस्तं निधापयेत् ॥ २० ॥

ଅଗ୍ନିର ଆନୟନ ସୌଭାଗ୍ୟବତୀ ବିବାହିତା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି ଶୁଭଦାୟକ ମୃଣ୍ମୟ ପାତ୍ରରେ ତାହାକୁ ନିଧାପନ କର।

Verse 21

अमृतस्य क्षयं दृष्ट्वा ब्रह्माद्यैः सर्वदैवतैः । वेद्यां निधापितस्तस्मात्समिद्गर्भो हुताशनः ॥ २१ ॥

ଅମୃତର କ୍ଷୟ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ, ସମିଧାକୁ ଗର୍ଭରେ ଧାରଣ କରୁଥିବା ହୁତାଶନଙ୍କୁ ତେଣୁ ବେଦୀରେ ନିଧାପନ କଲେ।

Verse 22

दक्षिणस्यां दानवाद्याः स्थिता यज्ञस्य नारद । तेभ्यः संरक्षणार्थाय ब्रह्माणं तद्दिशि न्यसेत् ॥ २२ ॥

ହେ ନାରଦ! ଯଜ୍ଞର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଦାନବ ଆଦି ବିଘ୍ନକାରୀମାନେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେମାନଙ୍କୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ସେଇ ଦିଗରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନ୍ୟାସ କର।

Verse 23

उत्तरे सर्वपात्राणि प्रणीताद्यानि पश्चिमे । यजमानः पूर्वतः स्युर्द्विजाः सर्वेऽपि नारद ॥ २३ ॥

ହେ ନାରଦ! ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞପାତ୍ର ଉତ୍ତରେ ରଖ; ପ୍ରଣୀତଜଳ ଆଦି ପଶ୍ଚିମେ। ଯଜମାନ ପୂର୍ବମୁଖୀ ହେଉ, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ।

Verse 24

द्यूते च व्यवहारे च यज्ञकर्मणि चेद्भवेत् । कर्त्तोदासीनचित्तस्तत्कर्म नश्येदिति स्थितिः ॥ २४ ॥

ଦ୍ୟୂତ, ବ୍ୟବହାର କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞକର୍ମ—ଯେଉଁଥିରେ ହେଉ, କର୍ତ୍ତାର ଚିତ୍ତ ଯଦି ଉଦାସୀନ ଓ ଅନାସକ୍ତ ରହେ, ତେବେ ସେ କର୍ମ ବନ୍ଧନରୂପେ ନଶିଯାଏ—ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ମତ।

Verse 25

ब्रह्माचार्यौ स्वशाखौ हि कर्तव्यौ यज्ञकर्मणि । ऋत्विजां नियमो नास्ति यथालाभं समर्चयेत् ॥ २५ ॥

ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ନିଜ ଶାଖାର ଦୁଇଜଣ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ କଠୋର ନିୟମ ନାହିଁ; ଯେପରି ଉପଲବ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସତ୍କାର କରି ଯଜ୍ଞରେ ନିଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ॥২৫॥

Verse 26

द्वे पवित्रे त्र्यङ्गुलेस्तः प्रोक्षिणी चतुरङ्गुला । आज्यस्थाली त्र्यङ्गुलाथ चरुस्थाली षडङ्गुला ॥ २६ ॥

ଦୁଇଟି ପବିତ୍ର (କୁଶ-ବଳୟ) ପ୍ରତ୍ୟେକ ତିନି ଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରମାଣର। ପ୍ରୋକ୍ଷିଣୀ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ। ଆଜ୍ୟସ୍ଥାଳୀ ତିନି ଅଙ୍ଗୁଳ ଏବଂ ଚରୁସ୍ଥାଳୀ ଛଅ ଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରମାଣର॥২৬॥

Verse 27

द्व्यङ्गुलं तूपयमनमेकं सम्मार्जनाङ्गुलम् । स्रुवं षडङ्गुलं प्रोक्तं स्रुचं सार्द्धत्रयाङ्गुलम् ॥ २७ ॥

ଉପୟମନର ପ୍ରମାଣ ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଳ; ସମ୍ମାର୍ଜନ ଅଙ୍ଗୁଳ ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗୁଳ। ସ୍ରୁବ ଛଅ ଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ସ୍ରୁଚ ସାଢେ ତିନି ଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରମାଣର॥२७॥

Verse 28

प्रादेशमात्रा समिधः पूर्णपात्रं षडङ्गुलम् । प्रोक्षिण्या उत्तरे भागे प्रणीतापात्रमष्टभिः ॥ २८ ॥

ସମିଧଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଦେଶମାତ୍ର (ହାତର ପ୍ରସାର) ଲମ୍ବ ହେବା ଉଚିତ। ପୂର୍ଣ୍ଣପାତ୍ର ଛଅ ଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରମାଣର। ପ୍ରୋକ୍ଷିଣୀର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଆଠ ଅଙ୍ଗୁଳ ଦୂରେ ପ୍ରଣୀତାପାତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ॥२८॥

Verse 29

यानि कानि च तीर्थानि समुद्राः सरितस्तथा । प्रणीतायां समासन्नात्तस्मात्तां पूरयेज्जलैः ॥ २९ ॥

ଯେଯେ ତୀର୍ଥ, ସମୁଦ୍ର ଓ ନଦୀମାନେ ଅଛନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପ୍ରଣୀତାପାତ୍ର ସମୀପକୁ ଆସିଲେ ତାହାକୁ ଜଳରେ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ॥२९॥

Verse 30

वैदिका वस्त्रहीना च नग्ना संप्रोच्यते द्विज । परिस्तीर्य्य ततो दर्भैः परिदध्यादिमां बुधः ॥ ३० ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଯଥୋଚିତ ଆବରଣ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ଉପକରଣ ବିନା ଥିଲେ ବୈଦିକ କର୍ମକୁ ‘ନଗ୍ନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ଦର୍ଭା ପସାରି, ପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏହି ବିଧିକୁ ଯଥାବିଧି ସଜାଇ ସମ୍ପାଦନ କରୁ॥୩୦॥

Verse 31

इन्द्र वज्रं विष्णुचक्रं वामदेवत्रिशूलकम् । दर्भरूपतया त्रीणि पवित्रच्छेदनानि च ॥ ३१ ॥

ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ର ଓ ବାମଦେବଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳ—ଏ ତିନିଟି ଦର୍ଭାରୂପେ ଭାବିତ ହେଲେ, ପବିତ୍ର (ଶୁଦ୍ଧି-ବଳୟ/ତନ୍ତୁ) ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ‘ପବିତ୍ର-ଛେଦନ’ ନାମକ ପବିତ୍ର କାଟଣ ଉପକରଣ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ॥୩୧॥

Verse 32

प्रोक्षणी च प्रकर्तव्या प्रणीतोदकसंयुता । तेनातिपुण्यदं कर्म पवित्रमिति कीर्तितम् ॥ ३२ ॥

ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀ (ଛିଟାଣି ପାତ୍ର) ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ପ୍ରଣୀତୋଦକ (ସଂସ୍କୃତ ଜଳ) ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେବ। ତାହା ଦ୍ୱାରା କର୍ମ ଅତି ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ହୁଏ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ‘ପବିତ୍ର’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଇଛି॥୩୨॥

Verse 33

आज्यस्थाली प्रकर्तव्या पलमात्रप्रमाणिका । कुलालचक्रघटितं आसुरं मृण्मयं स्मृतम् ॥ ३३ ॥

ଆଜ୍ୟସ୍ଥାଳୀ (ଘିଅ ପାତ୍ର) ଏକ ପଳ ପରିମାଣର କରିବା ଉଚିତ। କୁମ୍ଭକାର ଚକ୍ରରେ ଗଢ଼ା ମୃଣ୍ମୟ ପାତ୍ରକୁ ‘ଆସୁର’ ପ୍ରକାର ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ॥୩୩॥

Verse 34

तदेव हस्तघटितं स्थाल्यादि दैविकं भवेत् । स्रुवे च सर्वकर्माणि शुभान्यप्यशुभानि च ॥ ३४ ॥

ହାତେ ଗଢ଼ା ଥିବା ସ୍ଥାଳୀ ଆଦି ମାତ୍ର ‘ଦୈବିକ’ (ଦେବୋପଯୋଗୀ) ହୁଏ। ଏବଂ ସ୍ରୁବ (ହବି ନେବା ଚମଚ) ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ କର୍ମ—ଶୁଭ ମଧ୍ୟ, ଅଶୁଭ ମଧ୍ୟ—ସମାବିଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି॥୩୪॥

Verse 35

तस्य चैव पवित्रार्थं वह्नौ तापनमीरितम् । अग्रे धृतेन वैधव्यं मध्ये चैव प्रजाक्षयः ॥ ३५ ॥

ତାହାର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଅଗ୍ନିରେ ତାପନ ବିଧିତ। ଘୃତସହ ଅଗ୍ରଭାଗେ ଧରିଲେ ବୈଧବ୍ୟ ହୁଏ, ମଧ୍ୟଭାଗେ ଧରିଲେ ପ୍ରଜାକ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 36

मूले च म्रियते होता तस्माद्धार्यं विचार्य तत् । अग्निः सूर्यश्च सोमश्च विरञ्चिरनिलो यमः ॥ ३६ ॥

ମୂଳ କଟିଗଲେ ହୋତା (ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା) ମଧ୍ୟ ନଶିଯାଏ; ତେଣୁ ବିଚାର କରି ସେହି ମୂଳକୁ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୋମ, ବିରଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା), ଅନିଲ (ବାୟୁ) ଓ ଯମ—ଏହାର ଧାରକ ଦେବଶକ୍ତି।

Verse 37

स्रुवे षडेते दैवास्तु प्रत्यङ्गुलमुपाश्रिताः । अग्निर्भोगार्थनाशाय सूर्यो व्याधिकरो भवेत् ॥ ३७ ॥

ସ୍ରୁବରେ ଏହି ଛଅ ଦେବତା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ଭୋଗଫଳ ନାଶ କରେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟାଧି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

Verse 38

निष्फलस्तु स्मृतः सोमो विरञ्चिः सर्वकामदः । अनिलो वृद्धिदः प्रोक्तो यमो मृत्युप्रदो मतः ॥ ३८ ॥

ସୋମ ନିଷ୍ଫଳ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ବିରଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା) ସର୍ବକାମପ୍ରଦ। ଅନିଲ (ବାୟୁ) ବୃଦ୍ଧିଦାତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଯମ ମୃତ୍ୟୁପ୍ରଦ ବୋଲି ମତ।

Verse 39

सम्मार्जनोपयमनं कर्तव्यं च कुशद्वयम् । पूर्वं तु सर्वशाखं स्यात्पञ्चशाखं तथा परम् ॥ ३९ ॥

କ୍ରିୟା ପାଇଁ ସମ୍ମାର୍ଜନ ଓ ଉପୟମନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କୁଶଦ୍ୱୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମ କୁଶ ସର୍ବଶାଖ (ବହୁଶାଖ) ହେଉ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ପଞ୍ଚଶାଖ ହେଉ।

Verse 40

श्रीपर्णी च शमी तद्वत्खदिरश्च विकङ्कतः । पलाशश्चैव विज्ञेयाः स्रुवे चैव तथा स्रुचि ॥ ४० ॥

ଶ୍ରୀପର୍ଣୀ, ଶମୀ, ଖଦିର, ବିକଙ୍କତ ଏବଂ ପଲାଶ—ଏହିମାନେ ସ୍ରୁବ ଓ ସ୍ରୁଚି (ହୋମର ଚମଚ) ତିଆରି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ କାଠ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 41

हस्तोन्मितं स्रुवं शस्तं त्रिदशाङ्गुलिकं स्रुचम् । विप्राणां चैतदाख्यातं ह्यन्येषामङ्गुलोनकम् ॥ ४१ ॥

ସ୍ରୁବର ମାପ ଏକ ହସ୍ତ ଏବଂ ସ୍ରୁଚିର ମାପ ତିରିଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏହା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗୁଳ କମ୍।

Verse 42

शूद्रा णां पतितानां च खरादीनां च नारद । दृष्टिदोषविनाशार्थं पात्राणां प्रोक्षणं स्मृतम् ॥ ४२ ॥

ହେ ନାରଦ! ଶୂଦ୍ର, ପତିତ ଓ ଗଧା ଆଦି ଯେଉଁମାନେ ଦେଖିଥାନ୍ତି, ସେହି ପାତ୍ରମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିଦୋଷଜନିତ ଅଶୁଚି ନାଶ ପାଇଁ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ (ପବିତ୍ର ଜଳ ଛିଟା) ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 43

अकृते पूर्णपात्रे तु यज्ञच्छिद्रं समुद्भवेत् । तस्मिन् पूर्णीकृते विप्र यज्ञसम्पूर्णता भवेत् ॥ ४३ ॥

ପୂର୍ଣ୍ଣପାତ୍ର କର୍ମ ନ କରିଲେ ଯଜ୍ଞରେ ଛିଦ୍ର (ଦୋଷ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ହେ ବିପ୍ର! ତାହା ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଗଲେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

Verse 44

अष्टमुष्टिर्भवेत् किञ्चित् पुष्कलं तच्चतुष्टयम् । पुष्कलानि तु चत्वारि पूर्णपात्रं विदुर्बुधाः ॥ ४४ ॥

‘କିଞ୍ଚିତ୍’ ଅର୍ଥ ଆଠ ମୁଷ୍ଟି; ତାହାର ଚାରିଗୁଣ ‘ପୁଷ୍କଳ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଚାରି ‘ପୁଷ୍କଳ’ ମିଶି ‘ପୂର୍ଣ୍ଣପାତ୍ର’ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 45

होमकाले तु सम्प्राप्ते न दद्यादासनं क्वचित् । दत्ते तृप्तो भवेद् वह्निः शापं दद्याच्च दारुणम् ॥ ४५ ॥

ହୋମକାଳ ଆସିଲେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଆସନ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦାନ କଲେ ଅଗ୍ନିଦେବ ତାହାକୁ ନିଜ ଭାଗ ଭାବି ତୃପ୍ତ ହୋଇ ଭୟଙ୍କର ଶାପ ଦେଇପାରନ୍ତି।

Verse 46

आघारौ नासिके प्रौक्तौ आज्यभागौ च चक्षुषी । प्राजापत्यं मुखं प्रोक्तं कटिर्व्याहृतिभिः स्मृता ॥ ४६ ॥

ଦୁଇ ଆଘାର ଆହୁତି ନାସିକାର ଦୁଇ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଦୁଇ ଆଜ୍ୟଭାଗ ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ। ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ କର୍ମକୁ ମୁଖ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ କଟିକୁ ବ୍ୟାହୃତି (ଭୂଃ ଭୁବଃ ସ୍ୱଃ) ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 47

शीर्षं हस्तौ च पादौ च पञ्चवारुणमीरितम् । तथास्विष्टकृतं विप्र श्रोत्रे पूर्णाहुतिस्तथा ॥ ४७ ॥

ଶିର, ଦୁଇ ହାତ ଓ ଦୁଇ ପାଦ—ଏହାକୁ ‘ପଞ୍ଚବାରୁଣ’ କର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏବଂ, ହେ ବିପ୍ର, ସ୍ୱିଷ୍ଟକୃତ ସମାପନ ଆହୁତି କରିବା ଉଚିତ୍; ଶ୍ରୋତ୍ର (କାନ) ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତିର ବିଧାନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।