Jīva–Ātman Inquiry; Kṣetrajña Doctrine; Karma-based Varṇa; Four Āśramas and Sannyāsa Discipline

Verse 1

भरद्वाज उवाच । यदि प्राणपतिर्वायुर्वायुरेव विचेष्टते । श्वसित्याभाषते चैव ततो जीवो निरर्थकः ॥ १ ॥

ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—ଯଦି ପ୍ରାଣର ଅଧିପତି ବାୟୁ ଏବଂ ବାୟୁ ଏକାଇ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କରେ—ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଓ ବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟ—ତେବେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଜୀବ ନିରର୍ଥକ ହେବ।

Verse 2

य ऊष्मभाव आग्नेयो वह्निनैवोपलभ्यते । अग्निर्जरयते चैतत्तदा जीवो निरर्थकः ॥ २ ॥

ଯେ ଉଷ୍ମଭାବ ଅଗ୍ନିମୟ, ସେ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଜଣାଯାଏ; ଏବଂ ସେଇ ଅଗ୍ନି ଏହି ଦେହକୁ ଜରା-କ୍ଷୟରେ ନେଇଯାଏ। ତେଣୁ ଯଦି ଜୀବ କେବଳ ଉଷ୍ମା-ରୂପ, ସେ ନିରର୍ଥକ।

Verse 3

जंतोः प्रम्नियमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते । वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति ॥ ३ ॥

ମୃତ୍ୟୁ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣୀକୁ ନେଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ‘ଜୀବ’ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ; କେବଳ ବାୟୁ ତାକୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଦେହର ଉଷ୍ମାଭାବ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 4

यदि वाथुमयो जीवः संश्लेषो यदि वायुना । वायुमंजलवत्पश्येद्गच्छेत्सह मरुद्गुणैः ॥ ४ ॥

ଯଦି ଜୀବ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ବାୟୁମୟ ହେଉଥାନ୍ତା, କିମ୍ବା ବାୟୁର ସଂଯୋଗରେ ଗଠିତ ମାତ୍ର ସମୁଦାୟ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ସେ ବାୟୁ-ଗୁଚ୍ଛ ପରି ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ବାୟୁର ଗୁଣ ସହିତ ହିଁ ଗତି କରେ।

Verse 5

संश्लेषो यदि वा तेन यदि तस्मात्प्रणश्यति । महार्णवविमुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम् ॥ ५ ॥

ତାହା ସହ ସଂସ୍ପର୍ଶ ରହୁ କିମ୍ବା ତାହାରେ ନଶିଯାଉ—ମହାସାଗରରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ତାହା ଅନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; କେବଳ ଜଳପାତ୍ର ମାତ୍ର।

Verse 6

कृपे वा सलिलं दद्यात्प्रदीपं वा हुताशने । क्षिप्रं प्रविश्य नश्येत यथा नश्यत्यसौ तथा ॥ ६ ॥

ଯଦି କେହି କୂପରେ ଜଳ ଢାଳେ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରଦୀପ ରଖେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ନଶିଯାଏ; ସେହିପରି ତାହା ମଧ୍ୟ ନଶେ।

Verse 7

पंचधारणके ह्यस्मिञ्छरीरे जीवितं कृतम् । येषामन्यतराभावाञ्चतुर्णां नास्ति संशयः ॥ ७ ॥

ଏହି ପଞ୍ଚ-ଆଧାର ଶରୀରରେ ଜୀବନ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରିଟିରେ ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏ ନଥିଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବନ ଚାଲେନାହିଁ।

Verse 8

नश्यंत्यापो ह्यनाहाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात् । नश्यते कोष्टभेदार्थमग्रिर्नश्यत्यभोजनात् ॥ ८ ॥

ଉପବାସରେ ଜଳତତ୍ତ୍ୱ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଶ୍ୱାସ-ନିଗ୍ରହରେ ବାୟୁ ରୋକାଯାଏ; ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ କୋଷ୍ଠଭେଦ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଅଭୋଜନରେ ଜଠରାଗ୍ନି ନିବିଯାଏ।

Verse 9

व्याधित्रणपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते । पीडितेऽन्यतरे ह्येषां संघातो याति पंचताम् ॥ ९ ॥

ରୋଗ, ଆଘାତ ଓ କ୍ଲେଶର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଏହି ଦେହ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡିତ ହେଲେ, ଏହି ସଂଘାତ ପଞ୍ଚତ୍ୱକୁ—ବିଲୟକୁ—ଯାଏ।

Verse 10

तस्मिन्पंचत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति । किं खेदयति वा जीवः किं श्रृणोति ब्रवीति च ॥ १० ॥

ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦେହ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୀନ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟେ, ସେତେବେଳେ ଜୀବ କାହା ପଛେ ଧାଉଛି? କାହିଁକି ଶୋକ କରିବ? ସେ କ’ଣ ଶୁଣେ, କ’ଣ କହିପାରେ?

Verse 11

एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यतिमामिति । यो दत्त्वा म्रियते जंतुः सा गौः कं तारयिष्यति ॥ ११ ॥

“ଏହି ଗାଈ ପରଲୋକରେ ମୋତେ ତାରିବ” ଭାବି ଯେ ଜନ୍ତୁ ଦାନ ଦେଇ ସହସା ମରିଯାଏ, ସେ ଗାଈ ତେବେ କାହାକୁ ତାରିବ?

Verse 12

गौश्चप्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा । इहैव विलयं यांति कुतस्तेषां समागमः ॥ १२ ॥

ଗାଈ, ପ୍ରତିଗ୍ରାହୀ ଓ ଦାତା—ତିନିଜଣେ ଯଦି ଏକାସାଥି ଏଠିଏ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ‘ସମାଗମ’ କେଉଁଠୁ ହେବ?

Verse 13

विहगैरुपभुक्तस्य शैलाग्रात्पतितस्य च । अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः ॥ १३ ॥

ପକ୍ଷୀମାନେ ଖାଇଦେଇଥିବା, ପର୍ବତଶିଖରରୁ ପଡ଼ିଥିବା, ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା—ଏମାନଙ୍କର ପୁନଃ ସଞ୍ଜୀବନ କେମିତି?

Verse 14

छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति । जीवन्यस्य प्रवर्तंते मृतः क्व पुनरेष्यति ॥ १४ ॥

ଯଦି କଟା ଗଛର ମୂଳ ପୁଣି ଗଜେନାହିଁ, ତେବେ ଜୀବନ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର କ୍ରିୟା ଚାଲେ; ମୃତ ଲୋକ ପୁଣି କେଉଁଠୁ ଫେରିଆସିବ?

Verse 15

जीवमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते । मृताः प्रणश्यंति बीजाद्बीजं प्रणश्यति ॥ १५ ॥

ଆଦିରେ କେବଳ ଜୀବମାତ୍ର ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା; ଏହି ଜଗତ୍-ପ୍ରବାହ ନିରନ୍ତର ଘୁରିଚାଲେ। ମୃତ ଦେହ ନଶିଯାଏ, ଏବଂ ବୀଜ ମଧ୍ୟ ବୀଜ ଜନ୍ମାଇ ଶେଷେ ନଶିଯାଏ॥୧୫॥

Verse 16

इति मे संशयो ब्रह्मन्हृदये परिधावति । त निवर्तय सर्वज्ञ यतस्त्वामाश्रितो ह्यहम् ॥ १६ ॥

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ଏହିପରି ସନ୍ଦେହ ମୋ ହୃଦୟରେ ଦୌଡ଼ୁଛି। ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ! ଏହାକୁ ନିବାରଣ କର, କାରଣ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ଶରଣ ନେଇଛି॥୧୬॥

Verse 17

सनंदन उवाच । एवं पृष्टस्तदानेन स भृगर्ब्रह्मणः सुतः । पुनराहु मुनिश्रेष्ट तत्संदेहनिवृत्तये ॥ १७ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନିତ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭୃଗୁ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେହି ସନ୍ଦେହ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ପୁନଃ କହିଲେ॥୧୭॥

Verse 18

भृगुरुवाच । न प्राणाः सन्ति जीवस्य दत्तस्य च कृतस्य च । याति देहांतरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते ॥ १८ ॥

ଭୃଗୁ କହିଲେ—ପ୍ରାଣ ହିଁ ଜୀବର ସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ; ‘ଦତ୍ତ’ (ଦାନ) କିମ୍ବା ‘କୃତ’ (କର୍ମ) ମଧ୍ୟ (ଆତ୍ମା) ନୁହେଁ। ପ୍ରାଣୀ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯାଏ, ଏହି ଶରୀର ତୁ ଭାଙ୍ଗି ନଶିଯାଏ॥୧୮॥

Verse 19

न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति । समिधामग्निदग्धानां यथाग्रिर्द्दश्यते तथा ॥ १९ ॥

ଜୀବ ଶରୀରାଶ୍ରିତ ନୁହେଁ; ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନଶେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ସମିଧାରେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନି (ତତ୍ତ୍ୱ) ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି (ଆତ୍ମାର ଅବସ୍ଥା) ବୁଝିବା ଉଚିତ॥୧୯॥

Verse 20

भरद्वाज उवाच । अग्नेर्यथा तस्य नाशात्तद्विनाशो न विद्यते । इन्धनस्योपयोगांते स वाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २० ॥

ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—ଯେପରି ପ୍ରକଟ ଶିଖା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନି-ତତ୍ତ୍ୱ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଇନ୍ଧନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ ହେଲେ ସେଇ ଅଗ୍ନି ଆଉ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ—ସେପରି ସତ୍ୟ ରହେ, କେବଳ ପ୍ରତୀତି ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 21

नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिन्धनम् । गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते ॥ २१ ॥

ମୁଁ ଏତିକି ଜାଣେ—ଏହା ‘ଶାନ୍ତ ହୁଏ’, ଇନ୍ଧନହୀନ ଶାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି। କାରଣ ତାହାର ଗତି ନାହିଁ, ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ, ନିଶ୍ଚିତ ଆକାର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 22

भृगुरुवाच । समिधामुपयोगांते स चाग्निर्नोपलभ्यते । नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिंधनम् ॥ २२ ॥

ଭୃଗୁ କହିଲେ—ସମିଧା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଯୋଗ ହେଲେ ସେଇ ଅଗ୍ନି ଆଉ ମିଳେ ନାହିଁ। ମୁଁ ବୁଝେ—ଏହା ନଶିଗଲା; ଇନ୍ଧନହୀନ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ହେଲା।

Verse 23

गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते । समिधामुपयोगांते यथाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २३ ॥

ତାହାର ଗତି ନାହିଁ, ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ, ନିଶ୍ଚିତ ଆକାର ନାହିଁ; ସମିଧା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ ହେଲେ ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ—ସେପରି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 24

आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्राह्यो हि निराश्रयः । तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितः ॥ २४ ॥

ଆକାଶ-ସ୍ୱଭାବକୁ ଅନୁଗତ ଥିବାରୁ ଏହା ଧରିବାକୁ ଦୁର୍ଗ୍ରାହ୍ୟ ଏବଂ ନିରାଶ୍ରୟ। ସେପରି ଶରୀର-ସନ୍ତ୍ୟାଗ ସମୟରେ ଜୀବ ଆକାଶ ପରି ଅବସ୍ଥିତ ରହେ—ନାରାୟଣ-ସ୍ମୃତିରେ ଶାନ୍ତି ପାଏ।

Verse 25

न नश्यते सुसूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिर्न संशयः । प्राणान्धारयते ह्यग्निः स जीव उपधार्यताम् ॥ २५ ॥

ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିବାରୁ ତାହା ନଶେନାହିଁ—ଯେପରି ଜ୍ୟୋତି ନଶେନାହିଁ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଅଗ୍ନି ହିଁ ପ୍ରାଣକୁ ଧାରଣ କରେ; ତେଣୁ ତାହାକୁ ଜୀବତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଜାଣ॥২৫॥

Verse 26

वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् । तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ ततो देहमचेतनम् ॥ २६ ॥

ବାୟୁ ହିଁ ଅଗ୍ନିକୁ ଧାରଣ କରେ; ଉଚ୍ଛ୍ୱାସକୁ ବଳପୂର୍ବକ ରୋକିଲେ ସେ ନଶିଯାଏ। ଶରୀରାଗ୍ନି ନିବିଗଲେ ଦେହ ଅଚେତନ ହୁଏ॥২৬॥

Verse 27

पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः । जगमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च ॥ २७ ॥

ଯାହା ପତିତ ହୁଏ ସେ ‘ଭୂମି’କୁ ପାଏ; କାରଣ କ୍ଷିତି ହିଁ ତାହାର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥାନ। ଏହା ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗମ ଓ ସ୍ଥାବରଙ୍କ ପାଇଁ ଏକେପରି॥२७॥

Verse 28

आकाशं पवनोऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति । तेषां त्रयाणामेकत्वाद्वयं भूमौ प्रतिष्टितम् ॥ २८ ॥

ପବନ ଆକାଶକୁ ଅନୁସରେ, ଏବଂ ଜ୍ୟୋତି (ଅଗ୍ନି) ସେହି ପବନକୁ ଅନୁଗଚ୍ଛେ। ଏ ତିନିଟିର ଏକତ୍ୱରୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୁଇ (ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ) ଭୂମିରେ ସ୍ଥିର ଆଧାରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ॥२८॥

Verse 29

यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः । अमूर्तयस्ते विज्ञेया मूर्तिमंतः शरीरिणः ॥ २९ ॥

ଯେଉଁଠି ଆକାଶ ଅଛି ସେଉଁଠି ପବନ; ଏବଂ ଯେଉଁଠି ମାରୁତ (ବାୟୁ) ଅଛି ସେଉଁଠି ଅଗ୍ନି। ଏହି (ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ) ଅମୂର୍ତ୍ତ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଶରୀରୀମାନେ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ॥२९॥

Verse 30

भरद्वाज उवाच । यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु । जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ ॥ ३० ॥

ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—ଯଦି ଶରୀରୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ରହିଛି, ତେବେ ସେଠାରେ ଜୀବର ଲକ୍ଷଣ କ’ଣ? ହେ ନିଷ୍ପାପ, ମୋତେ କହ।

Verse 31

पंचात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंज्ञके । शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुभिच्छामि यादृशम् ॥ ३१ ॥

ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱମୟ, ପଞ୍ଚବିଷୟରେ ରତ, ଏବଂ ‘ପଞ୍ଚବିଜ୍ଞାନ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଏହି ଶରୀରରେ ଜୀବ କେମିତି—ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 32

मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचये । भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

ମାଂସ-ରକ୍ତର ସଂଘାତ, ମେଦ, ସ୍ନାୟୁ ଓ ଅସ୍ଥିର ସଞ୍ଚୟରୂପ ଏହି ଶରୀରକୁ କାଟି ପରୀକ୍ଷା କଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବ କେବେ ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 33

यद्यजीवशरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् । शरीरे मानसे दुःख कस्तां वेदयते रुजम् ॥ ३३ ॥

ଯଦି ଶରୀର ଜଡ ଓ ପଞ୍ଚମହାଭୂତରେ ଗଠିତ, ତେବେ ଶରୀର ଓ ମନରେ ଦୁଃଖ ଉଦ୍ଭବିଲେ ସେଇ ବେଦନାକୁ ସତ୍ୟରେ କିଏ ଅନୁଭବ କରେ?

Verse 34

श्रृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यांन श्रृणोति तत् । महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ ३४ ॥

ଜୀବ କହାଯାଇଥିବାକୁ ଶୁଣେ, କିନ୍ତୁ ସେ କେବଳ କାନଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଶୁଣୁନାହିଁ; ହେ ମହର୍ଷି, ମନ ବ୍ୟଗ୍ର ହେଲେ ଜୀବ ନିରର୍ଥକ ହୋଇଯାଏ।

Verse 35

सर्वे पश्यंति यदृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा । मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ३५ ॥

ସମସ୍ତେ ମନସ୍‌ସହ ଯୁକ୍ତ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖନ୍ତି। ମନ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଦେଖେ ନାହିଁ।

Verse 36

न पश्यति न चाघ्राति न श्रृणोति न भाषते । न च स्मर्शमसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः ॥ ३६ ॥

ନିଦ୍ରାବଶଗତ ହେଲେ ସେ ନ ଦେଖେ, ନ ଘ୍ରାଣ କରେ; ନ ଶୁଣେ, ନ କଥା କହେ। ସ୍ପର୍ଶକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣେ ନାହିଁ—ପୁନଃ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଦ୍ରାର ବଶରେ।

Verse 37

हृष्यति क्रुद्ध्यते कोऽत्र शोचत्युद्विजते च कः । इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाक्यं वाचयते च कः ॥ ३७ ॥

ଏଠାରେ ସତ୍ୟରେ କିଏ ହର୍ଷିତ ହୁଏ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ? କିଏ ଶୋକ କରେ, କିଏ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୁଏ? କିଏ ଇଚ୍ଛା କରେ, କିଏ ଧ୍ୟାନ କରେ, କିଏ ଦ୍ୱେଷ କରେ—ଏବଂ କିଏ ବାକ୍ୟ କହେ କିମ୍ବା କହାଏ?

Verse 38

भृगुरुवाच । तं पंचसाधारणमत्र किंचिच्छरीरमेको वहतेंऽतरात्मा । स वेत्ति गंधांश्च रसाञ्छुतीश्च स्पर्शं च रूपं च गुणांश्च येऽल्ये ॥ ३८ ॥

ଭୃଗୁ କହିଲେ—ଏଠାରେ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ଏହି ଶରୀରକୁ ଏକମାତ୍ର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ବହନ କରେ। ସେଇ ଆତ୍ମା ଗନ୍ଧ, ରସ, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଜାଣେ।

Verse 39

पंचात्मके पंचगुणप्रदर्शी स सर्वगात्रानुगतोंऽतरात्मा । सवेति दुःखानि सुखानि चात्र तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहम् ॥ ३९ ॥

ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକ ଦେହରେ ପଞ୍ଚବିଷୟ-ଗୁଣକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ସେଇ ଆତ୍ମା ଏଠାରେ ସୁଖ-ଦୁଃଖକୁ ଜାଣେ; ତାହାରୁ ବିପ୍ରୟୋଗ ହେଲେ ଦେହ କିଛି ମଧ୍ୟ ଜାଣେ ନାହିଁ।

Verse 40

यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्यभवश्च पावके । तदा शांते शरीराग्नौ देहत्यागेन नश्यति ॥ ४० ॥

ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନିରେ ନ ରୂପ ରହେ, ନ ସ୍ପର୍ଶ, ନ ଉଷ୍ଣତାଭାବ, ସେତେବେଳେ ଶରୀରାଗ୍ନି ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଦେହତ୍ୟାଗରେ ତାହା ନଶିଯାଏ।

Verse 41

आपोमयमिदं सर्वमापोमूर्तिः शरीरिणाम् । तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत् ॥ ४१ ॥

ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଜଳମୟ; ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଜଳମୂର୍ତ୍ତି। ସେହି ଜଳସ୍ୱରୂପରେ ଆତ୍ମା ମାନସ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାର କର୍ତ୍ତା ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 42

आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम् । तस्मिन्यः संश्रितो देहे ह्यब्बिंदुरिव पुष्करे ॥ ४२ ॥

ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ହିତସ୍ୱରୂପ ସେହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣ। ଯେ ଦେହରେ ରହି ତାହାରେ ଶରଣ ନେଉଛି, ସେ ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି ଅଲିପ୍ତ ରହେ।

Verse 43

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् । तमोरजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमाम् ॥ ४३ ॥

ତାଙ୍କୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବେ ଜାଣ—ନିତ୍ୟ ଏବଂ ଲୋକହିତସ୍ୱରୂପ। ତମ, ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଜୀବର ଗୁଣ ବୋଲି ବୁଝ।

Verse 44

अचेतनं जीवगुणं वदंति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् । अतः परं क्षेत्रविदो वदंति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥ ४४ ॥

ସେମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଜୀବର ଗୁଣ (ପ୍ରାଣଶକ୍ତି) ଅଚେତନ; ତଥାପି ସେ ଚଳେ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚଳାଏ। ତେଣୁ କ୍ଷେତ୍ରବିଦମାନେ ତାହାଠାରୁ ପରେ ସେହି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞକୁ କହନ୍ତି, ଯିଏ ସପ୍ତ ଭୁବନକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରେ।

Verse 45

न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्मुन इत्यबुद्धाः । जीवस्तु देहांतरितः प्रयाति दशार्द्धतस्तस्य शरीरभेदः ॥ ४५ ॥

ଦେହ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବର ନାଶ ନାହିଁ; ଯେମାନେ ଏହା କହନ୍ତି ସେମାନେ ମିଥ୍ୟା କହନ୍ତି—ମୁନି ବୋଲି ଡାକାଯାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଅବୁଦ୍ଧ। ଜୀବ ଦେହାନ୍ତରକୁ ଯାଏ ଏବଂ ନିଜ ଦଶାନୁସାରେ ଶରୀରଭେଦ ଧାରଣ କରେ।

Verse 46

एवं भूतेषु सर्वेषु गूढश्चरति सर्वदा । दृश्यते त्वग्र्या बुध्यासूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥ ४६ ॥

ଏହିପରି ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁପ୍ତ ହୋଇ ସଦା ଚରେ (ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ); କିନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି।

Verse 47

तं पूर्वापररात्रेषु युंजानः सततं बुधः । लब्धाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ ४७ ॥

ଜ୍ଞାନୀ ପୂର୍ବରାତ୍ରି ଓ ଅପରରାତ୍ରିରେ ସଦା ସେହି (ଧ୍ୟାନ)ରେ ଯୁକ୍ତ ରହି, ଲଭ୍ୟ ଆହାରକୁ ସଂଯମରେ গ্ৰହଣ କରି, ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତ ହୋଇ—ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖେ।

Verse 48

चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानंत्यमश्नुते ॥ ४८ ॥

ଚିତ୍ତର ପ୍ରସାଦରେ ଶୁଭାଶୁଭ କର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ପ୍ରସନ୍ନ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସେ ଅନନ୍ତ ସୁଖ ଲାଭ କରେ।

Verse 49

मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते । सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये ॥ ४९ ॥

ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ‘ମାନସ ଅଗ୍ନି’କୁ ‘ଜୀବ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଭୂତ ଓ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି—ଏମିତି ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 50

असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतिः । आत्मतेजोऽभिनि र्वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान् ॥ ५० ॥

ଆଦିରେ ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସେମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜ ତେଜରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ।

Verse 51

ततः सत्यं च धर्मं च तथा ब्रह्म च शाश्वतम् । आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः ॥ ५१ ॥

ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ, ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମକୁ ବିଧାନ କଲେ; ସ୍ୱର୍ଗଲାଭ ପାଇଁ ସଦାଚାର ଓ ଶୌଚକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 52

देवदानवगंधर्वा दैत्यासुरमहोरगाः । यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा ॥ ५२ ॥

ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦୈତ୍ୟ, ଅସୁର ଓ ମହୋରଗ; ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ନାଗ, ପିଶାଚ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନେ—ଏ ସମସ୍ତେ (ଏଠାରେ) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

Verse 53

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राणामसितस्तथा । भरद्वाज उवाच । चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभिद्यते ॥ ५३ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଏବଂ ଅସିତ (ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ) ମଧ୍ୟ। ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—ଯଦି ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ୟରେ ‘ବର୍ଣ୍ଣ’ ଦ୍ୱାରା ଭେଦ ହୁଏ…

Verse 54

स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्त सशोणितम् । त्वन्तः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥ ५४ ॥

ଘାମ, ପେଶାବ, ପାଖାନା; କଫ, ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ମଧ୍ୟ—ଏସବୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଚର୍ମଭିତରୁ ଏକେପରି ଝରେ। ତେବେ ‘ବର୍ଣ୍ଣ’ ଭେଦ କେଉଁ ଆଧାରରେ?

Verse 55

जंगमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः । तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥ ५५ ॥

ଚଳଜୀବଙ୍କ ଜାତି ଅସଂଖ୍ୟ, ଏବଂ ସ୍ଥାବରଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରକାର। ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ-ରୂପ ଏତେ ବିଭିନ୍ନ, ‘ବର୍ଣ୍ଣ’ର ନିଶ୍ଚିତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କିପରି?

Verse 56

भृगुरुवाच । न विशेषोऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्रह्ममयं जगत् । ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मणा वर्णतां गतम् ॥ ५६ ॥

ଭୃଗୁ କହିଲେ—ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାଭାବିକ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, କାରଣ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ବ୍ରହ୍ମମୟ। ବ୍ରହ୍ମା ଯାହା ପ୍ରଥମେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତାହା କର୍ମଦ୍ୱାରା ହିଁ ‘ବର୍ଣ୍ଣ’ ରୂପେ ପରିଚିତ ହୁଏ।

Verse 57

कामभोगाः प्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधताप्रियसाहसाः । त्यक्तस्वकर्मरक्तांगास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः ॥ ५७ ॥

ଯେ ଦ୍ୱିଜମାନେ କାମଭୋଗକୁ ପ୍ରିୟ କଲେ, କଠୋର ହେଲେ, କ୍ରୋଧ ଓ ଉଗ୍ର ସାହସରେ ଆନନ୍ଦ ନେଲେ, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱକର୍ମ ତ୍ୟାଗ କଲେ—ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟତ୍ୱକୁ ଗଲେ।

Verse 58

गोभ्यो वृत्तिं समास्थाय पीताः कृष्युपजीविनः । स्वधर्म्मन्नानुतिष्टंति ते द्विजा वैश्यतां गताः ॥ ५८ ॥

ଯେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଗୋପାଳନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଧରି, କୃଷିରେ ନିର୍ଭର କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ସେମାନେ ବୈଶ୍ୟତ୍ୱକୁ ଗତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 59

र्हिसानृतपरा लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः । कृष्णाः शौचपारिभ्राष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः ॥ ५९ ॥

ଯେମାନେ ହିଂସା ଓ ଅସତ୍ୟରେ ପରାୟଣ, ଲୋଭୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କାମରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା, ଆଚରଣରେ କଳୁଷିତ ଏବଂ ଶୌଚରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ—ସେହି ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶୂଦ୍ରତ୍ୱକୁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 60

इत्येतैः कर्मभिर्व्याप्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः । ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति ॥ ६० ॥

ଏପରି କର୍ମରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ଗତି କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଧର୍ମତନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ଥିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ତପ ନଶେ ନାହିଁ।

Verse 61

ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमांस्तथा । ब्रह्म चैव पुरा सृष्टं येन जानंति तद्विदः ॥ ६१ ॥

ଯେମାନେ ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରତ ଓ ନିୟମ ସଦା ପାଳନୀୟ; କାରଣ ଆଦିରେ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ତତ୍ତ୍ୱବିଦମାନେ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 62

तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र द्विजातयः । पिशाचा राक्षसाः प्रेता विविधा म्लेच्छजातयः । सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतंत्रपरायणा ॥ ६२ ॥

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟ ଜାତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି—ଦ୍ୱିଜ ସମୁଦାୟ, ପିଶାଚ, ରାକ୍ଷସ, ପ୍ରେତ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ବଂଶ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ‘ମାନସୀ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଧର୍ମତନ୍ତ୍ରର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଗତ।

Verse 63

भरद्वाज उवाच । ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम । वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ ६३ ॥

ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! କେଉଁଥିରୁ ମଣିଷ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟ ହୁଏ? ଏବଂ ହେ ବିପ୍ରର୍ଷି, କେଉଁଥିରୁ ବୈଶ୍ୟ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର ହୁଏ? ହେ ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହା କହନ୍ତୁ।

Verse 64

भृगुरुवाच । जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नो ब्रह्मकर्मस्ववस्थितः ॥ ६४ ॥

ଭୃଗୁ କହିଲେ—ଯେ ଜାତକର୍ମ ଆଦି ସଂସ୍କାରଦ୍ୱାରା ସଂସ୍କୃତ ହୋଇ ଶୁଚି ହୁଏ, ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତ କର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥିତ ରହେ—

Verse 65

शौचाचारस्थितः सम्यग्विद्याभ्यासी गुरुप्रियः । नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥ ६५ ॥

ଯେ ଶୌଚ ଓ ସଦାଚାରରେ ଦୃଢ଼, ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାର ନିତ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସୀ, ଗୁରୁପ୍ରିୟ, ନିତ୍ୟବ୍ରତୀ ଏବଂ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ—ସେଇ ପ୍ରକୃତରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 66

सत्यं दानमथोऽद्रोह आनृशंस्यं कृपा घृणा । तपस्यां दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ६६ ॥

ଯାହାରେ ସତ୍ୟ, ଦାନ, ଅଦ୍ରୋହ (ଅହିଂସା), ଅନୃଶଂସ୍ୟ, ଦୟା, କୃପା, ପାପପ୍ରତି ଘୃଣା ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା ଦେଖାଯାଏ—ସେ ସ୍ମୃତିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ସ୍ମରିତ।

Verse 67

क्षत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसंगतः । दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते ॥ ६७ ॥

ଯେ କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମଜ କର୍ମକୁ ସେବନ କରେ, ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ନିବିଡ଼ ରହେ, ଏବଂ ଦାନ ଓ ଧର୍ମସମ୍ମତ ପ୍ରତିଗ୍ରହରେ ରତ—ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 68

विशत्याशु पशुभ्यश्च कृष्यादानरतिः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः ॥ ६८ ॥

ଯେ ଶୀଘ୍ର ପଶୁପାଳନ ଆଦିରେ ଲାଗେ, କୃଷି ଓ ଦାନରେ ରତ ରହେ, ଶୁଚି ଆଚରଣ ରଖେ, ଏବଂ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ସମ୍ପନ୍ନ—ସେ ବୈଶ୍ୟ ବୋଲି ସଂଜ୍ଞିତ।

Verse 69

सर्वभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः । त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः ॥ ६९ ॥

ଯେ ନିତ୍ୟ ସର୍ବଭକ୍ଷଣରେ ଆସକ୍ତ, ସମସ୍ତ କାମ କରେ, ଅଶୁଚି, ବେଦତ୍ୟାଗୀ ଏବଂ ଅନାଚାରୀ—ସେ ସ୍ମୃତିରେ ଶୂଦ୍ର ବୋଲି ସ୍ମରିତ।

Verse 70

शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते । न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो ब्राह्मणो न च ॥ ७० ॥

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ! ଏହି ସତ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଶୂଦ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଥାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିଜରେ ନ ଥାଇପାରେ। ସତ୍ୟକୁ କହିଲେ, ଶୂଦ୍ର କେବଳ ଜନ୍ମରୁ ଶୂଦ୍ର ନୁହେଁ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ କେବଳ ଜନ୍ମରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁ।

Verse 71

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । एतत्पवित्रं ज्ञानानां तथा चैवात्मसंयमः ॥ ७१ ॥

ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ଲୋଭ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ନିଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନକୁ ପବିତ୍ର କରେ; ଏବଂ ଅନ୍ତରାତ୍ମାର ଆତ୍ମସଂଯମ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ।

Verse 72

वर्ज्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ । नित्यक्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेत्तु मत्सरात् ॥ ७२ ॥

ଏହିପରି ସେଇ ଦୁଇଟିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେମାନେ ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍‌କୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ। ନିତ୍ୟ କ୍ରୋଧରୁ ଶ୍ରୀକୁ ରକ୍ଷା କର, ଏବଂ ମତ୍ସରରୁ ତପକୁ ରକ୍ଷା କର।

Verse 73

विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ७३ ॥

ପ୍ରମାଦରୁ ମାନ-ଅପମାନ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ନିଜ ବିଦ୍ୟାକୁ ଓ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଡଗମଗ କରାଇଦିଏ।

Verse 74

यस्य सर्वे समारंभा निराशीर्बंधना द्विज । त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ ७४ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଯାହାର ସମସ୍ତ ଆରମ୍ଭ ଆଶାରହିତ ଓ ବନ୍ଧନରହିତ—ଯାହାର ସବୁକିଛି ଯେନ ତ୍ୟାଗର ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ହୋଇଯାଇଛି—ସେଇ ସତ୍ୟ ତ୍ୟାଗୀ, ସେଇ ବୁଦ୍ଧିମାନ।

Verse 75

अहिंस्त्रः सर्वभूतानां मैत्रायण गतश्चरेत् । परिग्रहात्परित्यज्य भवेद्बद्ध्या जितेंद्रियः ॥ ७५ ॥

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅହିଂସକ ହୋଇ ମୈତ୍ରୀଭାବରେ ବିଚରଣ କର। ପରିଗ୍ରହ ଓ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, ସମ୍ୟକ୍ ବୁଦ୍ଧିରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ସଂଯମୀ ହେଉ॥

Verse 76

अशोकस्थानमाति वेदिह चामुत्र चाभयम् । तपोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्ममना ॥ ७६ ॥

ତପରେ ନିତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଦାନ୍ତ ଓ ସଂଯତାତ୍ମା ମୁନି ଶୋକରହିତ ପଦ ପାଏ; ଇହ ଓ ପର—ଦୁହିଁଠାରେ ଅଭୟତା ଲଭେ॥

Verse 77

अजितं जेतुकामेन व्यासंगेषु ह्यसंगिना । इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ॥ ७७ ॥

ଅଜିତ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜିତିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ସାଧକ, ସମସ୍ତ ସଂଗରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅସଙ୍ଗ ରହୁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯାହା ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଇ ‘ବ୍ୟକ୍ତ’—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ॥

Verse 78

अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् । अविश्रंभेण मंतव्यं विश्रंभे धारयेन्मनः ॥ ७८ ॥

ସେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ଅବ୍ୟକ୍ତ’ ବୋଲି ଜାଣ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଲକ୍ଷଣରେ ମାତ୍ର ଗ୍ରାହ୍ୟ। ଅବହେଳା ବିନା ସଚେତନ ଭାବେ ଚିନ୍ତନ କର; ଦୃଢ଼ ଭରସା ହେଲେ ମନକୁ ସେଠି ଧାରଣ କର॥

Verse 79

मनः प्राणेन गृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत् । निवेदादेव निर्वाणं न च किंचिद्विच्चितयेत् ॥ ७९ ॥

ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର, ଏବଂ ପ୍ରାଣକୁ ବ୍ରହ୍ମରେ ଧାରଣ କର। ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବେଦନ (ଶରଣାଗତି) ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ନିର୍ବାଣ; ତେଣୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରନି॥

Verse 80

सुखं वै ब्रह्मणो ब्रह्मन्निर्वेदेनाधिगच्छति । शौचे तु सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः ॥ ८० ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ନିର୍ବେଦ (ବୈରାଗ୍ୟ) ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେ ସଦା ଶୌଚରେ ଯୁକ୍ତ ଓ ସଦାଚାରସମନ୍ୱିତ, ସେ ଏହି ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।

Verse 81

स्वनुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम् । सत्यंव्रतं तपः शौचं सत्यं विसृजते प्रजा ॥ ८१ ॥

ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣା—ଏହା ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରଜା ସତ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ; ସତ୍ୟବ୍ରତ, ତପ, ଶୌଚ ଓ ସତ୍ୟ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 82

सत्येन धार्यते लोकः स्वः सत्येनैव गच्छति । अनृतं तमसो रूपं तमसा नीयते ह्यधः ॥ ८२ ॥

ସତ୍ୟରେ ଲୋକ ଧାରିତ ହୁଏ, ସତ୍ୟରେ ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗଗମନ ହୁଏ। ଅନୃତ ହେଉଛି ତମସର ରୂପ; ସେଇ ଅନ୍ଧକାର ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚୟ ଅଧୋଗତି ହୁଏ।

Verse 83

तमोग्रस्तान पश्यंति प्रकाशंतमसावृताः । सुदुष्प्रकाश इत्याहुर्नरकं तम एव च ॥ ८३ ॥

ତମସରେ ଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକେ ପ୍ରକାଶମାନ ଜିନିଷକୁ ମଧ୍ୟ ତମସାବୃତ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ସେମାନେ ‘ଅତି ଦୁଷ୍ପ୍ରକାଶ’ ବୋଲି କହନ୍ତି; ସେଇ ତମସ ହିଁ ନରକ।

Verse 84

सत्यानृतं तदुभयं प्राप्यते जगतीचरैः । तत्राप्येवंविधा लोके वृत्तिः सत्यानृते भवेत् ॥ ८४ ॥

ଜଗତରେ ଚରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ସତ୍ୟ, ଅସତ୍ୟ ଓ ଉଭୟର ମିଶ୍ରଣକୁ ମଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର ପରିସ୍ଥିତିଅନୁସାରେ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ହୋଇ ଗଢ଼ିଉଠେ।

Verse 85

धर्माधर्मौ प्रकाशश्च तमो दुःखसुखं तथा । शारीरैर्मानसैर्दुःखैः सुखैश्चाप्यसुखोदयैः ॥ ८५ ॥

ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ, ପ୍ରକାଶ-ତମ ଓ ଦୁଃଖ-ସୁଖ—ଏସବୁ ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ଦୁଃଖସୁଖ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ; ଏହି ସୁଖ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ଅସୁଖ ଉଦୟର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 86

लोकसृष्टं प्रपश्यन्तो न मुह्यंति विचक्षणाः । तत्र दुःखविमोक्षार्थं प्रयतेत विचक्षणः ॥ ८६ ॥

ଯେ ବିଚକ୍ଷଣ ଲୋକକୁ ସୃଷ୍ଟ (ସଂସ୍କାରବଦ୍ଧ) ପ୍ରକାଶ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଜୀବନରେ ଦୁଃଖବିମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ପ୍ରୟତ୍ନ କରୁ।

Verse 87

सुखं ह्यनित्यं भूतानामिह लोके परत्र च । राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते ॥ ८७ ॥

ଜୀବମାନଙ୍କର ସୁଖ ନିଶ୍ଚୟ ଅନିତ୍ୟ—ଇହଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ; ଯେପରି ରାହୁଗ୍ରସ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରର ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଭାସେ ନାହିଁ।

Verse 88

तथा तमोभिभूतानां भूतानां नश्यते सुखम् ॥ ८८ ॥

ସେହିପରି ତମ (ଅଜ୍ଞାନ) ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଜୀବମାନଙ୍କର ସୁଖ ନଶିଯାଏ।

Verse 89

तत्खलु द्विविधं सुखमुच्यचते शरीरं मानसं च । इह खल्वमुष्मिंश्च लोके वस्तुप्रवृत्तयः सुखार्थमभिधीयन्ते नहीतः परत्रापर्वगफलाद्विशिष्टतरमस्ति । स एव काम्यो गुणविशेषो धर्मार्थगुणारंभगस्तद्धेतुरस्योत्पत्तिः सुखप्रयोजनार्थमारंभाः । भरद्वाज उवाच । वदैतद्भवताभिहितं सुखानां परमा स्थितिरिति ॥ ८९ ॥

ସୁଖ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ। ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଉଭୟେ ସମସ୍ତ ପ୍ରବୃତ୍ତି ସୁଖାର୍ଥ ବୋଲି ଅଭିଧାନ କରାଯାଏ; କାରଣ ମୋକ୍ଷଫଳଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଛି ନାହିଁ। ସେଇ ହେଉଛି ଗୁଣର କାମ୍ୟ ବିଶେଷତା—ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥଗୁଣର ଆରମ୍ଭ; ସେଠାରୁ ତାହାର କାରଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ସୁଖକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ: ଆପଣ କହିଥିବା ପରି, ସୁଖର ପରମ ଅବସ୍ଥା କ’ଣ—ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।

Verse 90

न तदुपगृह्णीमो न ह्येषामृषीणां महति स्थितानाम् ॥ ९० ॥

ଆମେ ସେହି ମତ ଗ୍ରହଣ କରୁନାହିଁ; ଉଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ମହାଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 91

अप्राप्य एष काम्य गुणविशेषो न चैनमभिशीलयंति । तपसि श्रूयते त्रिलोककृद्ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्टति ब्रह्मचारी न कामसुखोष्वात्मानमवदधाति ॥ ९१ ॥

କାମ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ ଏହି ବିଶେଷ ଗୁଣ ଲଭ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସତ୍ୟରୂପେ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତପସ୍ୟା-ପରମ୍ପରାରେ ଶୁଣାଯାଏ—ତ୍ରିଲୋକକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ଏକାକୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ କାମଜ ସୁଖରେ ମନ ନିବେଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 92

अपि च भगवान्विश्वेश्वर उमापतिः काममभिवर्तमानमनंगत्वेन सममनयत् ॥ ९२ ॥

ଅପିଚ, ଭଗବାନ୍ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଉମାପତି ଆକ୍ରମଣକୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇଥିବା କାମକୁ ଅନଙ୍ଗ—ଦେହହୀନ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଗଲେ।

Verse 93

तस्माद्भूमौ न तु महात्मभिरंजयति गृहीतो न त्वेष तावद्विशिष्टो गुणविशेष इति ॥ ९३ ॥

ଏହିହେତୁ, କେବଳ ଭୂମି ଲାଭ କରିଥିବାରୁ ମାତ୍ର ମହାତ୍ମାମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନାଭିଷେକ କରନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ଏହା ନିଜେ କୌଣସି ବିଶିଷ୍ଟ ଗୁଣ ନୁହେଁ।

Verse 94

नैतद्भगवतः प्रत्येमि भवता तूक्तं सुखानां परमाः स्त्रिय इति लोकप्रवादो हि द्विविधः । फलोदयः सुकृतात्सुखमवाप्यतेऽन्यथा दुःखमिति ॥ ९४ ॥

ହେ ଭଗବନ୍, ଆପଣ କହିଥିବା ‘ସୁଖମାନଙ୍କର ପରମ କାରଣ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ’—ଏହାକୁ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରୁନାହିଁ। ଲୋକପ୍ରବାଦ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ସୁକୃତର ଫଳୋଦୟରୁ ସୁଖ ମିଳେ; ନଚେତ୍ ଦୁଃଖ।

Verse 95

भृगुरुवाच । अत्रोच्यते अनृतात्खलु तमः प्रादुर्भूतं ततस्तमोग्रस्ता अधर्ममेवानुवर्तंते न धर्मं । क्रोधलोभमोहहिंसानृतादिभिखच्छन्नाः खल्वस्मिंल्लोके नामुत्र सुखमाप्नुवंति । विविधव्याधिरुजोपतापैरवकीर्यन्ते वधबन्धनपरिक्लेशादिभिश्च क्षुत्पिपासाश्रमकृतैरुपतापैरुपतप्यंते । वर्षवातात्युष्णातिशीतकृतैश्च प्रतिभयैः शारीरैर्दुःखैरुपतप्यंते बंधुधनविनाशविप्रयोगकृतैश्च मानसैः शौकैरभिभूयंते जरामृत्युकृतैश्चान्यैरिति यस्त्वेतैः ॥ ९५ ॥

ଭୃଗୁ କହିଲେ—ଏଠାରେ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ ଯେ ଅନୃତ (ମିଥ୍ୟା) ଠାରୁ ନିଶ୍ଚୟ ତମସ୍‌ (ଅନ୍ଧକାର) ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏବଂ ସେହି ତମସ୍‌ରେ ଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକେ ଧର୍ମକୁ ନୁହେଁ, କେବଳ ଅଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ, ହିଂସା, ମିଥ୍ୟା ଆଦିରେ ଆବୃତ ହୋଇ ସେମାନେ ନ ଏହି ଲୋକରେ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି, ନ ପରଲୋକରେ। ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ-ବେଦନା-ତାପରେ ସେମାନେ ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି; ବଧ, ବନ୍ଧନ, କାରାବାସ ଆଦି କ୍ଲେଶରେ ଏବଂ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣା-ଶ୍ରମଜନିତ ତାପରେ ଦହିଯାଆନ୍ତି। ବର୍ଷା, ପବନ, ଅତିତାପ, ଅତିଶୀତରୁ ଜନିତ ଶାରୀରିକ ଦୁଃଖ-ଭୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଭୋଗାଏ; ବନ୍ଧୁ-ଧନନାଶ ଓ ବିୟୋଗଜନିତ ମାନସିକ ଶୋକ ସେମାନଙ୍କୁ ଆବର୍ତ୍ତ କରେ; ଜରା-ମୃତ୍ୟୁଜନିତ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରସିଥାଏ।

Verse 96

शारीरं मानसं नास्ति न जरा न च पातकम् । नित्यमेव सुखं स्वर्गे सुखं दुःखमिहोभयम् ॥ ९६ ॥

ସ୍ୱର୍ଗରେ ନ ଶାରୀରିକ ନ ମାନସିକ କଷ୍ଟ ଅଛି; ସେଠାରେ ନ ଜରା, ନ ପାପ ରହେ। ସ୍ୱର୍ଗରେ ସୁଖ ସଦା ନିତ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଏହି ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଉଭୟର ମିଶ୍ରଣ ଅଛି।

Verse 97

नरके दुःखमेवाहुः सुखं तत्परमं पदम् । पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तद्विधाः स्त्रियः ॥ ९७ ॥

ସେମାନେ କହନ୍ତି—ନରକରେ କେବଳ ଦୁଃଖ ଅଛି; ସୁଖ ତ ଏହି ପରମ ପଦ। ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଜନନୀ; ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି—ମାତୃସ୍ୱଭାବା, ପ୍ରଜାଦାତ୍ରୀ।

Verse 98

पुमान्प्रजापतिस्तत्रशुक्रं तेजोमयं विदुः । इत्येतल्लोकनिर्माता धर्मस्य चरितस्य च ॥ ९८ ॥

ସେଠାରେ ସେହି ପୁରୁଷକୁ ପ୍ରଜାପତି ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି—ସେ ‘ଶୁକ୍ର’, ଶୁଦ୍ଧ ତେଜୋମୟ। ସେଇ ଲୋକମାନଙ୍କର ନିର୍ମାତା, ଏବଂ ଧର୍ମ ଓ ତାହାର ଆଚରଣପଥର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ।

Verse 99

तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य च । हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्याये शांतिरुत्तमा ॥ ९९ ॥

ସୁତପ୍ତ ତପସ୍‌, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଏବଂ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମାର୍ପଣ—ଏହାଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେୟ ହୁଏ। ହୋମରେ ପାପ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ଉତ୍ତମ ଶାନ୍ତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 100

दानेन भोगानित्याहुस्त पसा स्वर्गमाप्नुयात् । दानं तु द्विविधं प्राहुः परत्रार्थमिहैव च ॥ १०० ॥

ଦାନରେ ଭୋଗସମ୍ପଦ ମିଳେ, ତପସ୍ୟାରେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଦାନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଏକ ପରଲୋକାର୍ଥ, ଅନ୍ୟଟି ଇହଲୋକରେ ଫଳଦାୟକ।

Verse 101

सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्टते । असद्भ्यो दीयते यत्तु तद्दानमिह भुज्यते । यादृशं दीयते दानं तादृशं फलमश्नुते ॥ १०१ ॥

ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ଅଳ୍ପ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ତାହା ପରଲୋକରେ ଟିକି ରହେ। ଅସଜ୍ଜନ/ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ସେ ଦାନର ଫଳ ଇହଲୋକରେ ଭୋଗ ହୁଏ। ଯେମିତି ଦାନ, ସେମିତି ଫଳ।

Verse 102

भरद्वाज उवाच । किं कस्य धर्मचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम् । धर्मः कतिविधो वापि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १०२ ॥

ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—ଧର୍ମାଚରଣ କ’ଣ, ଏବଂ କାହା ପାଇଁ? ଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ କ’ଣ? ଧର୍ମ କେତେ ପ୍ରକାର? ଦୟାକରି ଆପଣ କହନ୍ତୁ।

Verse 103

भृगुरुवाच । स्वधर्माचरणे युक्ता ये भवंति मनीषिणः । तेषां स्वर्गपलावाप्तिर्योऽन्यथा स विमुह्यते ॥ १०३ ॥

ଭୃଗୁ କହିଲେ—ଯେ ମନୀଷୀମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମାଚରଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଫଳ ପାଆନ୍ତି; ଯେ ଅନ୍ୟଥା ଚାଲେ ସେ ମୋହିତ ହୁଏ।

Verse 104

भरद्वाज उवाच । यदेतञ्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिविहितं पुरा । तेषां स्वे स्वे समाचारास्तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १०४ ॥

ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—ପୁରାତନକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ବିଧାନ କରିଥିବା ଏହି ଚାତୁରାଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଶ୍ରମର ନିଜ ନିଜ ଆଚାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମୋତେ ଏଠାରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 105

भृगुरुवाच । पूर्वमेव भगवता ब्रह्मणा लोकहितमनुतिष्टता धर्मसंरक्षणार्थमाश्रमाश्चत्वारोऽभिनिर्द्दिष्टाः । १ ॥ ०५ ॥

ଭୃଗୁ କହିଲେ—ପୂର୍ବକାଳରେ ଲୋକହିତରେ ନିରତ ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ଧର୍ମସଂରକ୍ଷଣାର୍ଥେ ଚାରି ଆଶ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କଲେ।

Verse 106

तत्र गुरुकुलवासमेव प्रथममाश्रममाहरंति सम्यगत्र शौचसस्कारनियमव्रतविनियतात्मा उभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय विहाय तद्ध्यालस्यं गुरोरभिवादनवेदाब्यासश्रवणपवित्रघीकृतांतरात्मा त्रिषवणमुपस्पृश्य ब्रह्मचर्याग्निपरिचरणगुरुशुश्रूषा । नित्यभिक्षाभैक्ष्यादिसर्वनिवेदितांतरात्मा गुरुवचननिदेशानुष्टानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलब्धस्वाध्यायतत्परः स्यात् ॥ १०६ ॥

ଏଠାରେ ଗୁରୁକୁଳବାସକୁ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶୌଚ, ସଂସ୍କାର, ନିୟମ ଓ ବ୍ରତରେ ସଂଯତ ଶିଷ୍ୟ ପ୍ରାତଃ-ସାୟଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିଦେବତାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପାସନା କରି, ଧ୍ୟାନର ଆଳସ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବ। ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରି, ବେଦଶ୍ରବଣ ଓ ଅଭ୍ୟାସରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ପବିତ୍ର କରି, ତ୍ରିକାଳ ଆଚମନ/ଉପସ୍ପର୍ଶନ କରି; ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ପାଳନ, ଅଗ୍ନିପରିଚର୍ୟା ଓ ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷା କରିବ। ନିତ୍ୟ ଭିକ୍ଷା ଆଦି ସବୁକୁ ସମର୍ପଣଭାବେ ନିବେଦନ କରି, ଗୁରୁବାକ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁଷ୍ଠାନରେ ପ୍ରତିକୂଳ ନ ହୋଇ, ଗୁରୁପ୍ରସାଦଲବ୍ଧ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ତତ୍ପର ରହିବ।

Verse 107

भवति चात्र श्लोकः । गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदमावान्पुयात् । तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिद्ध्यते चास्य मानसम् । इति गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयमाश्रमं वदंति ॥ १०७ ॥

ଏଠାରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ କୁହାଯାଏ—ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଆରାଧନା କରି ବେଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଓ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗଫଳ ପାଏ ଏବଂ ତାହାର ମନ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏହିପରି ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆଶ୍ରମ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

Verse 108

तस्य सदा चारलक्षणं सर्वमनुव्याख्यास्यामः । समावृतानां सदाचाराणां सहधर्मचर्यफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते ॥ १०८ ॥

ଏବେ ଆମେ ସଦାଚାରର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସବିସ୍ତାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବୁ। ଯେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ସମାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମସହିତ ସହଜୀବନର ଫଳ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୃହାଶ୍ରମ ବିଧିତ।

Verse 109

धर्मार्थकामावाप्तिर्ह्य. त्र त्रिवर्गसाधनमपेक्ष्यागर्हितकर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायोपलब्धप्रकर्षेण वा । ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्भिः सागरगतेन वा द्रव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं वर्तयेत् ॥ १०९ ॥

ଏଠାରେ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମର ପ୍ରାପ୍ତି ତ୍ରିବର୍ଗସାଧନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ। ତେଣୁ ଗୃହସ୍ଥ ନିନ୍ଦାରହିତ କର୍ମରେ ଅର୍ଜିତ ଧନରେ, କିମ୍ବା ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ଲଭ୍ୟ ଉତ୍କର୍ଷବଳରେ, କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କ ନିର୍ମିତ/ସ୍ଥାପିତ ଧନରେ, କିମ୍ବା ସାଗରରେ ଜଳଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ଧନରେ, କିମ୍ବା ଦ୍ରବ୍ୟନିୟମାଭ୍ୟାସ ଓ ଦେବତାପ୍ରସାଦରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଧନରେ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟ ଚାଲାଇବ।

Verse 110

तद्धि सर्वाश्रमणां मूलमुदाहरंति गुरुकुलनिवासिनः परिव्राजका येऽन्ये । संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्टानिनस्तेषामप्यंतरा च भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तंते ॥ ११० ॥

ଏହିଟି ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମର ମୂଳ ବୋଲି ଗୁରୁକୁଳନିବାସୀ ଓ ଅନ୍ୟ ପରିବ୍ରାଜକ ସାଧୁମାନେ କହନ୍ତି। ସଙ୍କଳ୍ପକୃତ ବ୍ରତ-ନିୟମ ଓ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଭିକ୍ଷା ଓ ବଲି-ଅନ୍ନର ସଂବିଭାଗ (ବଣ୍ଟନ) ଅନ୍ତର୍ଗତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ।

Verse 111

वानप्रस्थानां च द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्योदनाः । स्वाध्यायप्रसंगिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटंति ॥ १११ ॥

ବାନପ୍ରସ୍ଥମାନଙ୍କର ଉପକରଣ ପ୍ରାୟ ଅଳ୍ପ ହୁଏ; ସେମାନେ ସାଧୁଜନ, ଧର୍ମ୍ୟ ଓ ପଥ୍ୟ ଅନ୍ନରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ ତୀର୍ଥଦର୍ଶନ ଓ ଦେଶଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କରନ୍ତି।

Verse 112

तेषां प्रत्युत्थानाभिगमनमनसूयावाक्यदानसुखसत्कारासनसुखशयनाभ्यवहारसत्क्रिया चेति ॥ ११२ ॥

ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ—ସମ୍ମାନରେ ଉଠି ଦାଁଡ଼ିବା, ଆଗକୁ ଯାଇ ସ୍ୱାଗତ କରିବା, ଅନସୂୟା (ଇର୍ଷ୍ୟାହୀନ) ବାକ୍ୟ କହିବା, ଦାନ ଦେବା, ସୁଖଦ ଆତିଥ୍ୟ-ସତ୍କାର କରିବା, ଆସନ ଦେବା, ସୁଖଶୟନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା, ଭୋଜନ-ପାନୀୟ ପରିବେଶନ କରିବା ଏବଂ ଯଥୋଚିତ ସେବା କରିବା—ଏହି ସବୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।

Verse 113

भवति चात्र श्लोकः । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति ॥ ११३ ॥

ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି—ଯାହାର ଘରୁ ଅତିଥି ଆଶାଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଫେରିଯାଏ, ସେ ଅତିଥି ନିଜ ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ ତାହାକୁ ଦେଇ ଏବଂ ତାହାର ପୁଣ୍ୟ ନେଇ ଚାଲିଯାଏ।

Verse 114

अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयंते निवापेन पितरो । विद्याभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति ॥ ११४ ॥

ଅଧିକରେ ଏଠାରେ—ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପ୍ରୀତ ହୁଅନ୍ତି, ନିବାପ (ଅନ୍ନ-ଆହୁତି/ପିଣ୍ଡ) ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ବିଦ୍ୟାର ଅଭ୍ୟାସ, ଶ୍ରବଣ ଓ ଧାରଣ ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ ପ୍ରୀତ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ସନ୍ତାନୋତ୍ପାଦନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାପତି ପ୍ରୀତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 115

लोकौ चात्र भवतः । वात्सल्याः सर्वभूतेभ्यो वायोः श्रोत्रस्तथा गिरा । परितापोदपघातश्च पारुष्यं चात्र गर्हितम् ॥ ११५ ॥

ଏଠାରେ ଦୁଇଟି ପଥ କୁହାଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ବାତ୍ସଲ୍ୟମୟ ଦୟା ଧାରଣ କର, ଏବଂ କାନ ଓ ବାଣୀକୁ ସଂଯମ କର। ଦୁଃଖ ଦେବା, ଆଘାତ/ହାନି କରିବା ଓ କଠୋର କଥା—ଏଠାରେ ନିନ୍ଦିତ।

Verse 116

अवज्ञानमहंकारो दंभश्चैव विगर्हितः । अहिंसा सत्यमक्रोदं सर्वाश्रमगतं तपः ॥ ११६ ॥

ଅବଜ୍ଞା, ଅହଂକାର ଓ ଦମ୍ଭ—ଏଗୁଡ଼ିକ ନିନ୍ଦିତ। ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ ଓ ଅକ୍ରୋଧ—ଏହିଟି ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମର ତପ।

Verse 117

अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यंगनित्योपभोगनृत्यगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनस्नेहरामादर्शनानां । प्राप्तिर्भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्याणामभ्यवहार्य्याणां विविधानामुपभोगः ॥ ११७ ॥

ଅଧିକରେ ଏଠାରେ (ଭୋଗାବସ୍ଥାରେ) ମାଳା, ଆଭୂଷଣ, ବସ୍ତ୍ର, ତେଲ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ ଓ ନିତ୍ୟ ଉପଭୋଗ—ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ମଧୁର ଶ୍ରବଣ, ମନୋହର ଦର୍ଶନ, ସ୍ନେହ ଓ ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ—ଏସବୁ ମିଳେ। ଏବଂ ଭକ୍ଷ୍ୟ, ଭୋଜ୍ୟ, ଲେହ୍ୟ, ପେୟ, ଚୋଷ୍ୟ—ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଆହାର-ଭୋଗ ଉପଭୋଗ ହୁଏ।

Verse 118

स्वविहारसंतोषः कामसुखावाप्तिरिति । त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे । स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात् ॥ ११८ ॥

ଯେ ନିଜ ଧର୍ମସମ୍ମତ ବିହାରରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଏବଂ କାମସୁଖ ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୃହାଶ୍ରମରେ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ ଏହି ତ୍ରିବର୍ଗର ଗୁଣକୁ ନିତ୍ୟ ପୂରଣ କରେ; ସେ ଏଠାରେ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରି ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଗତି ପାଏ।

Verse 119

उंछवृत्तिर्गृहस्थो यः स्वधर्म चरणे रतः । त्यक्तकामसुखारंभः स्वर्गस्तस्य न दुर्लभः ॥ ११९ ॥

ଯେ ଗୃହସ୍ଥ ଉଞ୍ଛବୃତ୍ତିରେ ଜୀବନ ଚାଲାଏ, ସ୍ୱଧର୍ମାଚରଣରେ ରତ ରହେ, ଏବଂ କାମସୁଖ ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ କରା କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି—ତାହା ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ।

Verse 120

वानप्रस्थाः खल्वपि धर्ममनुसरंतः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्रवणानि स्वभक्तेष्वरण्येषु । मृगवराहमहिष शार्दूलवनगजाकीर्णेषु तपस्यंते अनुसंचरंति ॥ १२० ॥

ବାନପ୍ରସ୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରି ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଓ ନଦୀର ପବିତ୍ର ପ୍ରସ୍ରବଣକୁ ଗମନ କରନ୍ତି, ନିଜ ଭକ୍ତିକୁ ପ୍ରିୟ ଅରଣ୍ୟରେ ବସନ୍ତି। ହରିଣ, ବରାହ, ମହିଷ, ବ୍ୟାଘ୍ର ଓ ବନହାତୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନରେ ତପ କରି ନିୟମରେ ସଞ୍ଚରନ୍ତି॥୧୨୦॥

Verse 121

त्यक्तग्राम्यवस्त्राभ्यवहारोपभोगा वन्यौषधिफलमूलपर्णपरिमितविचित्रनियताहाराः । स्थानासनिनोभूपाषाणसिकताशर्करावालुकाभस्मशायिनः काशुकुशचर्मवल्कलसंवृतांगाः । केशश्यश्रुनखरोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शनाःशुष्कबलिहोमकालानुष्टायिनः । समित्कुशकुसुमापहारसंमार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्णपवनविष्टं भविभिन्नसर्वत्वचो । विविधनियमयोगचर्यानुष्टानविहितपरिशुष्कमांसशोणितत्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहंते ॥ १२१ ॥

ସେମାନେ ଗ୍ରାମ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର, ବ୍ୟବହାର ଓ ଭୋଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ବନଔଷଧି, ଫଳ, ମୂଳ ଓ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପରିମିତ ଓ ନିୟତ ଆହାର କରନ୍ତି। ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଏକ ଆସନରେ ଅଚଳ ରହି, ଭୂମି, ପାଷାଣ, ବାଳୁକା, କଙ୍କଡ଼, ଧୂଳି କିମ୍ବା ଭସ୍ମ ଉପରେ ଶୟନ କରନ୍ତି; କାଶ, କୁଶ, ଚର୍ମ କିମ୍ବା ବଲ୍କଳରେ ମାତ୍ର ଅଙ୍ଗ ଢାକନ୍ତି। କେଶ-ଶ୍ମଶ୍ରୁ-ନଖ-ରୋମ କାଟନ୍ତି ନାହିଁ, ନିୟତ କାଳରେ ମାତ୍ର ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ବଳି ଓ ହୋମର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାଳାନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। ସମିଧା, କୁଶ ଓ ପୁଷ୍ପ ସଂଗ୍ରହ କରି, ସଫା-ଝାଡ଼ୁ କରି ପରେ ମାତ୍ର ବିଶ୍ରାମ ପାଆନ୍ତି। ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ ଓ ପବନ ସହି ତ୍ୱଚା ଫାଟି ରୁକ୍ଷ ହୁଏ; ବିଭିନ୍ନ ନିୟମ ଓ ଯୋଗଚର୍ଯ୍ୟାରେ ମାଂସ-ରକ୍ତ-ତ୍ୱଚା-ଅସ୍ଥି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧୃତିରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ସତ୍ତ୍ୱବଳରେ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି॥୧୨୧॥

Verse 122

यस्त्वेतां नियतचर्यां ब्रह्मर्षिविहितां चरेत् । स दहेदग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च दुर्जयान् ॥ १२२ ॥

ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ବିହିତ କରିଥିବା ଏହି ନିୟତଚର୍ଯ୍ୟା ଯେ କେହି ଆଚରେ, ସେ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୋଷକୁ ଦହନ କରେ ଏବଂ ଦୁର୍ଜୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରେ॥୧୨୨॥

Verse 123

परिव्राजकानां पुनराचारः तद्यथा । विमुच्याग्निं धनकलत्रपरिबर्हसंगेष्वात्मानं स्नेहपाशानवधूय परिव्रजंति । समलोष्टाश्मकांचनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेष्वसक्तबुद्धयः ॥ १२३ ॥

ପରିବ୍ରାଜକ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କ ଆଚାର ଏହିପରି—ସେମାନେ ଗୃହ୍ୟାଗ୍ନିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଧନ-କଲତ୍ର ଓ ପରିଗ୍ରହର ସଙ୍ଗରୁ ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କରି, ସ୍ନେହର ପାଶକୁ ଝାଡ଼ି ଦେଇ ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାଟିର ଢେଲା, ପାଥର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସମାନ; ଏବଂ ତ୍ରିବର୍ଗ (ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧି ଅସକ୍ତ ରହେ॥୧୨୩॥

Verse 124

अरिमित्रोदासीनां तुल्यदर्शनाः स्थावरजरायुजांडजस्वेदजानां भूतानां वाङ्मनृःकर्मभिरनभिरनभिद्रोहिणोऽनिकेताः । पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवायतनान्यनुसंचरंतो वा सार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा न क्रोधदर्पलोभमोहकार्पण्यदंभपरिवादाभिमाननिर्वृत्तहिंसा इति ॥ १२४ ॥

ସେମାନେ ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର ଓ ଉଦାସୀନ—ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଦର୍ଶୀ। ସ୍ଥାବର ହେଉ କି ଜରାୟୁଜ, ଅଣ୍ଡଜ, ସ୍ୱେଦଜ କିମ୍ବା ଅଙ୍କୁରଜ—କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ ବାକ୍, ମନ ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୋହ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏବଂ ଅନିକେତ, ଅର୍ଥାତ୍ ନିଶ୍ଚିତ ନିବାସ ବିନା ରହନ୍ତି। ପର୍ବତ, ନଦୀତଟ, ବୃକ୍ଷମୂଳ ଓ ଦେବାୟତନ ଅନୁସଞ୍ଚରି, କିମ୍ବା କାରବାନ ସହ ନଗର ବା ଗ୍ରାମକୁ ଯାଇପାରନ୍ତି; କ୍ରୋଧ, ଦର୍ପ, ଲୋଭ, ମୋହ, କାର୍ପଣ୍ୟ, ଦମ୍ଭ, ପରିବାଦ ଓ ଅଭିମାନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ହିଂସାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ରହନ୍ତି॥୧୨୪॥

Verse 125

भवंति चात्र श्लोकाः । अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः । न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित् ॥ १२५ ॥

ଏଠାରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ କୁହାଯାଏ—ଯେ ମୁନି ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦାନ କରି ଚରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଭୂତରୁ କେବେ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 126

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शरीरमग्निं स्वमुखे जुहोति । विप्रस्तु भैक्षोपगतैर्हविर्भिश्चिताग्निना संव्रजते हि सोकान् ॥ १२६ ॥

ନିଜ ଶରୀରରେ ସଂସ୍ଥିତ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, ଶରୀରରୂପ ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜ ମୁଖରେ ହୋମ କରେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭିକ୍ଷାରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହବିସ୍ ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ; କାରଣ ଚିତାଗ୍ନି ଶୋକକୁ ଦହନ କରେ।

Verse 127

मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तं शुचिः स्वसंकल्पितयुक्तबुद्धिः । अनिंधनं ज्योतिरिव प्रशांतं स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः ॥ १२७ ॥

ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଯଥୋକ୍ତ ଭାବେ ମୋକ୍ଷାଶ୍ରମ ଆଚରେ—ଶୁଚି ଓ ସଦ୍‌ସଙ୍କଳ୍ପରେ ନିୟମିତ ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ—ସେ ଇନ୍ଧନହୀନ ଜ୍ୟୋତି ପରି ପ୍ରଶାନ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।