Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 124

Jīva–Ātman Inquiry; Kṣetrajña Doctrine; Karma-based Varṇa; Four Āśramas and Sannyāsa Discipline

Devanagari script

अरिमित्रोदासीनां तुल्यदर्शनाः स्थावरजरायुजांडजस्वेदजानां भूतानां वाङ्मनृःकर्मभिरनभिरनभिद्रोहिणोऽनिकेताः । पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवायतनान्यनुसंचरंतो वा सार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा न क्रोधदर्पलोभमोहकार्पण्यदंभपरिवादाभिमाननिर्वृत्तहिंसा इति ॥ १२४ ॥

Transliteration

arimitrodāsīnāṃ tulyadarśanāḥ sthāvarajarāyujāṃḍajasvedajānāṃ bhūtānāṃ vāṅmanṛḥkarmabhiranabhiranabhidrohiṇo'niketāḥ | parvatapulinavṛkṣamūladevāyatanānyanusaṃcaraṃto vā sārthamupeyurnagaraṃ grāmaṃ vā na krodhadarpalobhamohakārpaṇyadaṃbhaparivādābhimānanirvṛttahiṃsā iti || 124 ||

Translation

ସେମାନେ ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର ଓ ଉଦାସୀନ—ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଦର୍ଶୀ। ସ୍ଥାବର ହେଉ କି ଜରାୟୁଜ, ଅଣ୍ଡଜ, ସ୍ୱେଦଜ କିମ୍ବା ଅଙ୍କୁରଜ—କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ ବାକ୍, ମନ ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୋହ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏବଂ ଅନିକେତ, ଅର୍ଥାତ୍ ନିଶ୍ଚିତ ନିବାସ ବିନା ରହନ୍ତି। ପର୍ବତ, ନଦୀତଟ, ବୃକ୍ଷମୂଳ ଓ ଦେବାୟତନ ଅନୁସଞ୍ଚରି, କିମ୍ବା କାରବାନ ସହ ନଗର ବା ଗ୍ରାମକୁ ଯାଇପାରନ୍ତି; କ୍ରୋଧ, ଦର୍ପ, ଲୋଭ, ମୋହ, କାର୍ପଣ୍ୟ, ଦମ୍ଭ, ପରିବାଦ ଓ ଅଭିମାନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ହିଂସାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ରହନ୍ତି॥୧୨୪॥

Word by Word

• अरि-मित्र-उदासीनाम्: of enemies, friends, and neutrals
• अरि-मित्र-उदासीनाम्: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: अरि (प्रातिपदिक)+मित्र (प्रातिपदिक)+उदासीन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन; द्वन्द्व-समाहार: ‘अरयः मित्राणि उदासीनाः’ (enemies, friends, neutrals)

• तुल्य-दर्शनाः: seeing all equally
• तुल्य-दर्शनाः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तुल्य (प्रातिपदिक)+दर्शन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहुव्रीहि: ‘येषां दर्शनं तुल्यम्’ (having equal vision)

• स्थावर-जरायुज-अण्डज-स्वेदजानाम्: of immobile, womb-born, egg-born, and sweat-born (beings)
• स्थावर-जरायुज-अण्डज-स्वेदजानाम्: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: स्थावर (प्रातिपदिक)+जरायुज (प्रातिपदिक)+अण्डज (प्रातिपदिक)+स्वेदज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसक, षष्ठी, बहुवचन; द्वन्द्व: the four classes of beings (immobile, womb-born, egg-born, sweat-born)

• भूतानाम्: of beings
• भूतानाम्: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: भूत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन

• वाक्-मनः-कर्मभिः: by speech, mind, and deeds
• वाक्-मनः-कर्मभिः: Karana (करण/Instrument)
• Type: Noun
• Root: वाच् (प्रातिपदिक)+मनस् (प्रातिपदिक)+कर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), बहुवचन; द्वन्द्व: by speech, mind, and actions

• अनभिः: (textual) non-/without
• अनभिः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अनभि (अव्यय/particle-like; here as intensifier ‘without/none’)
• Form: पाठदोष/दुर्लभरूप; likely intended ‘अनभि-’ as prefix in next word; taken as अव्यय-प्रयोग (particle)

• अनभिद्रोहिणः: non-injurious, non-hostile
• अनभिद्रोहिणः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनभिद्रोहिन् (प्रातिपदिक; a+abhi+drohin)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषण: ‘not harming/ not hostile’

• अनिकेताः: homeless, without fixed dwelling
• अनिकेताः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनिकेत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषण: ‘without a fixed abode’

• पर्वत-पुलिन-वृक्ष-मूल-देव-आयतनानि: mountains, river-banks, tree-roots, and temples
• पर्वत-पुलिन-वृक्ष-मूल-देव-आयतनानि: Karma (कर्म/Object of motion)
• Type: Noun
• Root: पर्वत (प्रातिपदिक)+पुलिन (प्रातिपदिक)+वृक्ष (प्रातिपदिक)+मूल (प्रातिपदिक)+देव (प्रातिपदिक)+आयतन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; द्वन्द्व/समाहार: mountains, river-banks, tree-roots, and temples

• अनुसंचरन्तः: roaming about
• अनुसंचरन्तः: Karta (कर्ता/agent, participial)
• Type: Verb
• Root: अनु-√संचर्/√चर् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकालिक कृदन्त (Present active participle, शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• वा: or
• वा: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक अव्यय (disjunctive particle): or

• सार्थम्: in a group, together
• सार्थम्: Sahakari (सहकारी/Accompaniment)
• Type: Noun
• Root: सार्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया/अव्ययीभाववत् क्रियाविशेषण-प्रयोग; here adverbially ‘in a group’

• उपेयुः: they would go/approach
• उपेयुः: Kriya (क्रिया/Action)
• Type: Verb
• Root: उप+√इ (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• नगरम्: a city
• नगरम्: Karma (कर्म/Goal)
• Type: Noun
• Root: नगर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• ग्रामम्: a village
• ग्रामम्: Karma (कर्म/Goal)
• Type: Noun
• Root: ग्राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• वा: or
• वा: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक अव्यय (or)

• न: not
• न: Sambandha (सम्बन्ध/negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध (negation particle)

• क्रोध-दर्प-लोभ-मोह-कार्पण्य-दम्भ-परिवाद-अभिमान-निर्वृत्त-हिंसाः: free from violence arising from anger, pride, greed, delusion, miserlyness, hypocrisy, slander, and ego
• क्रोध-दर्प-लोभ-मोह-कार्पण्य-दम्भ-परिवाद-अभिमान-निर्वृत्त-हिंसाः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: क्रोध (प्रातिपदिक)+दर्प (प्रातिपदिक)+लोभ (प्रातिपदिक)+मोह (प्रातिपदिक)+कार्पण्य (प्रातिपदिक)+दम्भ (प्रातिपदिक)+परिवाद (प्रातिपदिक)+अभिमान (प्रातिपदिक)+निर्वृत्त (निर्+√वृत्, क्त)+हिंसा (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहुव्रीहि: ‘येषां हिंसा ... निर्वृत्ता’ (whose violence has ceased due to absence of anger, pride, greed, delusion, miserlyness, hypocrisy, slander, and ego)

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उक्त्यर्थक अव्यय (quotative particle)

Speaker

Unspecified (gnomic/authorial statement in verse)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: karuna

Characters & Entities

• enemies
• friends
• neutrals
• living beings (immobile; womb-born; egg-born; sweat/moisture-born; sprout-born)
• mountains
• riverbanks/sandbanks
• tree roots
• temples/shrines
• caravan
• city
• village
• anger
• pride
• greed
• delusion
• miserliness
• hypocrisy
• slander
• conceit
• violence (as a moral fault)

FAQs