Shloka 7

Adhyaya 62 — The Fire-God Enters the Brahmin Youth; Varuthini’s Love-Sickness and Kali’s Disguise

Sanskrit

अथ सा चारुसर्वाङ्गी तत्रासक्तात्ममानसा ।

निश्वासपरमा निन्ये दिनशेषं तथा निशाम् ॥

Transliteration

atha sā cārusarvāṅgī tatrāsaktātmamānasā | niśvāsaparamā ninye dinaśeṣaṃ tathā niśām ||

Translation

ତାପରେ ସେଇ ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗୀ କନ୍ୟା, ଯାହାର ମନ-ହୃଦୟ ସେଠାରେ (ତାହା ପ୍ରତି) ଆସକ୍ତ ଥିଲା, ଦିନର ଶେଷ ଭାଗ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟ ନିଶ୍ୱାସରେ ହିଁ କାଟିଲା।

Word by Word

• अथ: then
• अथ: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: मङ्गल/अनन्तर्यबोधक-अव्यय (then/now particle)

• सा: she
• सा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• चारु-सर्व-अङ्गी: she whose every limb was beautiful
• चारु-सर्व-अङ्गी: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: चारु (प्रातिपदिक) + सर्व (प्रातिपदिक) + अङ्गी (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (सुन्दरानि सर्वाणि अङ्गानि यस्याः); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifying सा)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (locative adverb)

• आसक्त-आत्म-मानसा: with mind and heart attached (there)
• आसक्त-आत्म-मानसा: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: आसक्त (कृदन्त, √सञ्ज्/सक्त) + आत्मन् (प्रातिपदिक) + मानस (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (आसक्तं आत्ममानसं यस्याः/यस्या); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• निश्वास-परमा: given over chiefly to sighing
• निश्वास-परमा: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: निश्वास (प्रातिपदिक) + परम (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (निश्वासः परमो यस्याः/यस्या); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• निन्ये: passed; spent (time)
• निन्ये: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नी (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• दिन-शेषम्: the remainder of the day
• दिन-शेषम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दिन (प्रातिपदिक) + शेष (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (दिनस्य शेषः); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• तथा: and likewise
• तथा: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकार/समुच्चयवाचक-अव्यय (in like manner/also)

• निशाम्: the night
• निशाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: निशा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Speakers

• Markandeya (narration)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "shringara", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Viraha (lovesickness)
• Attachment
• Mental fixation

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Attachment is portrayed as consuming time and attention (day and night), illustrating how desire narrows consciousness and reduces freedom.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Narrative psychology; not pañcalakṣaṇa.

What is the esoteric significance?

‘Sighing’ signals prāṇic imbalance: when the mind clings, breath becomes disturbed—an implicit yogic cue linking emotion and prāṇa.