Adhyaya 317
Chapter Arc: सरोवर के तट पर युधिष्ठिर एक अद्भुत तपस्वी को देखते हैं—वह एक पाँव पर स्थिर, अजेय-सा, मानो किसी लोक का रक्षक। राजा के मन में कौतूहल उठता है: यह यक्ष नहीं, फिर कौन? → युधिष्ठिर उस दिव्य पुरुष की पहचान टटोलते हैं—क्या वह वसु है, रुद्र है, मरुतों में श्रेष्ठ है, या स्वयं इन्द्र? प्रश्नों के साथ-साथ यह भी तनाव है कि यह साक्षात्कार केवल पहचान का नहीं, परीक्षा का भी हो सकता है; धर्म और व्यवहार की कसौटी सामने है। → तपस्वी स्वयं उद्घोष करता है—‘मैं धर्म हूँ; तुम्हारे आनृशंस्य (करुणा/धर्मशीलता) से प्रसन्न हूँ; वर माँगो।’ यह क्षण युधिष्ठिर के जीवन-धर्म का सार्वजनिक अनुमोदन बन जाता है, और धर्मदेव का प्रत्यक्ष प्राकट्य अध्याय का शिखर है। → युधिष्ठिर धर्मदेव को ‘सनातन देवाधिदेव’ जानकर वर स्वीकारते हैं। धर्मदेव वरदान देकर यह भी संकेत करते हैं कि युधिष्ठिर अपने ही रूप में पृथ्वी पर विचरेंगे, फिर भी तीनों लोकों में उनकी कीर्ति/पहचान सुरक्षित रहेगी। तत्पश्चात धर्मदेव अंतर्धान हो जाते हैं; पाण्डव विश्राम कर श्रमरहित होकर एकत्र होते हैं।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल १३४ श्लोक हैं।) #::73:.8 #::3.:7 (0) हि 7 - धर्मानुकूल प्राप्त भार्यासे धर्मका विरोध नहीं होता एवं वह पातित्रत्यधर्मका पालन करनेवाली हो
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ତାପରେ ଯକ୍ଷର ବଚନରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଉଠି ଦାଁଡ଼ାଇଲେ; ଏବଂ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଭୁଖ ଓ ପିଆସ ନିବୃତ୍ତ ହେଲା।
Verse 2
युधिछ्िर उवाच सरस्येकेन पादेन तिष्ठन्तमपराजितम् | पृच्छामि को भवान् देवो न मे यक्षो मतो भवान्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଏହି ସରୋବରରେ ଏକ ପାଦରେ ଦାଁଡ଼ାଇ, କାହାରେ ଅପରାଜିତ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୁଁ ପଚାରୁଛି—ଆପଣ କିଏ? ମୋତେ ତ ଆପଣ ଯକ୍ଷ ମନେ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 3
वसूनां वा भवानेको रुद्राणामथवा भवान् | अथवा मरुतां श्रेष्ठो वज्नी वा त्रिदशेश्वर:
ଆପଣ ବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ଜଣେ କି, ନା ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ? କିମ୍ବା ମରୁତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ନାହିଁ କି ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ବଜ୍ରଧାରୀ, ତ୍ରିଦଶମାନଙ୍କ ଈଶ୍ୱର ଇନ୍ଦ୍ର?
Verse 4
मम हि भ्रातर इमे सहस्रशतयोधिन: । त॑ योध॑ न प्रपश्यामि येन सर्वे निपातिता:,मेरे ये भाई तो लाखों वीरोंसे युद्ध करनेवाले हैं। ऐसा तो मैंने कोई योद्धा नहीं देखा, जिसने इन सभीको रणभूमिमें गिरा दिया हो
ମୋର ଏହି ଭାଇମାନେ ଶତ-ସହସ୍ର ଯୋଧାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରୁଥିବା ବୀର; କିନ୍ତୁ ଏମିତି କୌଣସି ଏକ ଯୋଧାକୁ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ରଣଭୂମିରେ ଏକାସାଥି ନିପତିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 5
सुखं प्रतिप्रबुद्धानामिन्द्रियाण्युपलक्षये । स भवान् सुहृदो5स्माकमथवा न: पिता भवान्
ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଯେ ଏମାନଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସୁଖଦ ନିଦ୍ରାରୁ ଜାଗିଉଠିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପରି ସୁସ୍ଥ ଓ ସ୍ଥିର; ତେଣୁ ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ଆମର ସୁହୃଦ—ନାହିଁ କି ଆମ ପିତାସମ।
Verse 6
यक्ष उवाच अहं ते जनकस्तात धर्मो5मृदुपराक्रम । त्वां दिदृक्षुरनुप्राप्तो विद्धि मां भरतर्षभ
ୟକ୍ଷ କହିଲେ—ତାତ! ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଦମ୍ୟ ପରାକ୍ରମୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ମୁଁ ତୋର ଜନକ—ଧର୍ମ ନିଜେ। ତୋତେ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ମୋତେ ଚିହ୍ନ।
Verse 7
यश: सत्यं दम: शौचमार्जवं ह्वीरचापलम् | दानं तपो ब्रह्मचर्यमित्येतास्तनवो मम,यश, सत्य, दम, शौच, सरलता, लज्जा, अचंचलता, दान, तप और ब्रह्मचर्य--ये सब मेरे शरीर हैं
ଯଶ, ସତ୍ୟ, ଦମ, ଶୌଚ, ଆର୍ଜବ, ହ୍ରୀ, ଅଚଞ୍ଚଳତା; ଏବଂ ଦାନ, ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ—ଏହି ସବୁ ମୋର ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ।
Verse 8
अहिंसा समता शान्तिरानृशंस्यममत्सर: । द्वाराण्येतानि मे विद्धि प्रियो हासि सदा मम,अहिंसा, समता, शान्ति, दया और अमत्सर--डाहका न होना--इन्हें मेरे पास पहुँचनेके द्वार समझो। तुम मुझे सदा प्रिय हो
ଯକ୍ଷ କହିଲେ—ଅହିଂସା, ସମତା, ଶାନ୍ତି, ଦୟା ଏବଂ ଅମତ୍ସର (ଇର୍ଷ୍ୟାର ଅଭାବ)—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ମୋ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିବାର ଦ୍ୱାର ଭାବେ ଜାଣ। ତୁମେ ସଦା ମୋର ପ୍ରିୟ।
Verse 9
दिष्ट्या पञ्चसु रक्तो5सि दिष्ट्या ते घट्पदी जिता । द्वे पूर्वे मध्यमे द्वे च द्वे चान्ते साम्परायिके
ଯକ୍ଷ କହିଲେ—ସୌଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ପଞ୍ଚ (ଅନ୍ତଃଶାସନ) ଉପରେ ଆସକ୍ତ; ଏବଂ ସୌଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ଷଟ୍ପଦୀ—ଛ ପ୍ରକାର କ୍ଲେଶ—ଜୟ କରିଛ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଟି ଆରମ୍ଭରୁ ଥାଏ, ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟକାଳରେ ଉଦ୍ଭବେ, ଏବଂ ଦୁଇଟି ଶେଷରେ, ପ୍ରସ୍ଥାନକାଳେ ଆସେ।
Verse 10
धर्मोड्हमिति भद्र ते जिज्ञासुस्त्वामिहागत: । आनुृशंस्येन तुष्टोडस्मि वरं दास्यामि तेडनघ
ଯକ୍ଷ କହିଲେ—ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ମୁଁ ଧର୍ମ; ତୁମ ଆଚରଣ ଜାଣିବା ଓ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ନିଷ୍ପାପ ରାଜନ, ତୁମ ଦୟା ଓ ସମଦର୍ଶିତାରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ; ତେଣୁ ତୁମକୁ ଏକ ବର ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛି।
Verse 11
वरं वृणीष्व राजेन्द्र दाता हास्मि तवानघ । ये हि मे पुरुषा भक्ता न तेषामस्ति दुर्गति:
ଯକ୍ଷ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ହେ ନିଷ୍ପାପ, ମନୋନୀତ ବର ଚାହ; ମୁଁ ଦାତା, ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ଦେବି। ଯେମାନେ ମୋର ଭକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କର କେବେ ଦୁର୍ଗତି ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 12
युधिछिर उवाच अरणीसहितं यस्य मृगो हयादाय गच्छति । तस्याग्नयो न लुप्येरन् प्रथमो5स्तु वरो मम
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଭଗବନ, ମୋର ପ୍ରଥମ ବର ଏହି: ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଅରଣୀସହିତ ମନ୍ଥନ-କାଷ୍ଠକୁ ମୃଗ ନେଇ ପଳାଇଗଲା, ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି (ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର) ଲୁପ୍ତ ନ ହେଉ; ତାଙ୍କର ନିତ୍ୟକର୍ମ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହୁ।
Verse 13
यक्ष उवाच अरणीसहितं हास्य ब्राह्मणस्य हृतं॑ मया । मृगवेषेण कौन्तेय जिज्ञासार्थ तव प्रभो
ଯକ୍ଷ କହିଲା—କୌନ୍ତେୟ! ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଅରଣୀ ସହିତ ମନ୍ଥନକାଠକୁ ମୁଁ ହିଁ ହରିନେଇଥିଲି। ପ୍ରଭୁ, ମୃଗବେଷ ଧାରଣ କରି ତୁମ ଜ୍ଞାନ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହା କରିଥିଲି।
Verse 14
यक्षने कहा--कुन्तीनन्दन महाराज युधिष्ठिर! उस ब्राह्मणके अरणीसहित मन्थनकाष्ठको तो तुम्हारी परीक्षाके लिये मैं ही मृगरूपसे लेकर भाग गया था ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତେବେ ଭଗବାନ୍ ଧର୍ମ “ଦେଉଛି” ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଇ ଅରଣୀ ଓ ମନ୍ଥନକାଠ ଫେରାଇଦେଲେ। ଅମରସମ ରାଜନ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ଏବେ ଅନ୍ୟ ଏକ ବର ଚୟନ କର।
Verse 15
युधिछिर उवाच वर्षाणि द्वादशारण्ये त्रयोदशमुपस्थितम् । तत्र नो नाभिजानीयुर्वसतो मनुजा: क्वचित्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଆମେ ବନରେ ବାରୋଟି ବର୍ଷ କଟାଇଛୁ; ଏବେ ତେରୋଟିଏ ବର୍ଷ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି। ଏମିତି ବର ଦିଅନ୍ତୁ, ଯେ ଏହି ସମୟରେ ଆମେ ଯେଉଁଠି ରହୁ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ କେବେ ଆମକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିବେ ନାହିଁ।
Verse 16
वैशम्पायन उवाच ददानीत्येव भगवानुत्तरं प्रत्यपद्यत । भूयश्चाश्वासयामास कौन्तेयं सत्यविक्रमम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଏହା ଶୁଣି ଭଗବାନ୍ ଧର୍ମ “ଦେଉଛି” ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ପୁନର୍ବାର ସତ୍ୟବିକ୍ରମୀ କୌନ୍ତେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
Verse 17
यद्यपि स्वेन रूपेण चरिष्यथ महीमिमाम् | नवो विज्ञास्यते वक्षित् त्रिषु लोकेषु भारत,“भरतनन्दन! यद्यपि तुम इस पृथ्वीपर इसी रूपसे विचरोगे, तो भी तीनों लोकोंमें कोई भी तुम्हें नहीं पहचान सकेगा
ହେ ଭାରତ! ତୁମେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ନିଜ ରୂପରେ ଚାଲିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ତ୍ରିଲୋକରେ କେହି ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିବେ ନାହିଁ—ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 18
वर्ष त्रयोदशमिदं मत्प्रसादात् कुरूद्वहा: | विराटनगरे गूढा अविज्ञाताश्चरिष्यथ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ମୋ ପ୍ରସାଦରେ ତୁମେ ଏହି ତ୍ରୟୋଦଶ ବର୍ଷ ବିରାଟନଗରେ ଗୁପ୍ତ ରହି, କାହାରୁ ଚିହ୍ନାଯିବା ବିନା ବିଚରିବ।”
Verse 19
यद् वः संकल्पितं रूपं मनसा यस्य यादृशम् | तादृशं तादृशं सर्वे छन््दतो धारयिष्यथ,“तथा तुममेंसे जो-जो मनसे जैसा संकल्प करेगा, वह इच्छानुसार वैसा-वैसा ही रूप धारण कर सकेगा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ତୁମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଯେଉଁଜଣ ମନରେ ଯେପରି ରୂପ ସଙ୍କଳ୍ପ କରିବ, ସେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସେହି ସେହି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରିବ।”
Verse 20
अरणीसत्ितं॑ चेदं ब्राह्मणाय प्रयच्छत । जिज्ञासार्थ मया होतदाह्ृतं मृगरूपिणा,“यह अरणीसहित मन्थनकाष्ठ उस ब्राह्मणको दे दो। तुम्हारी परीक्षाके लिये ही मैंने मृगका रूप धारण करके इसका हरण किया था
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ଅରଣୀସହିତ ଏହି ଅଗ୍ନିମନ୍ଥନ କାଠ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇଦିଅ। ତୁମମାନଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଁ ମୃଗରୂପ ଧାରଣ କରି ଏହା ନେଇଥିଲି।”
Verse 21
प्रवृणीष्वापरं सौम्य वरमिष्टं ददानि ते । न तृप्यामि नरश्रेष्ठ प्रयच्छन् वै वरांस्तथा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ସୌମ୍ୟ! ଆଉ ଗୋଟିଏ ଇଷ୍ଟ ବର ଚୟନ କର; ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେବି। ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏଭଳି ବର ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋର ତୃପ୍ତି ହେଉନାହିଁ।”
Verse 22
तृतीयं गृह्यृतां पुत्र वरमप्रतिमं महत् । त्वं हि मत्प्रभवों राजन् विदुरश्चन ममांशज:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ପୁତ୍ର! ତୃତୀୟ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ମହାନ୍ ଓ ଅପ୍ରତିମ ବର ଗ୍ରହଣ କର। ରାଜନ୍! ତୁମେ ମୋଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏବଂ ବିଦୁର ମଧ୍ୟ ମୋର ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିତ।”
Verse 23
युधिछिर उवाच देवदेवो मया दृष्टो भवान् साक्षात् सनातन: । य॑ं ददासि वर तुष्टस्तं ग्रहीष्याम्यहं पित:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାଜୀ! ଆପଣ ସନାତନ ଦେବାଧିଦେବ। ଆଜି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ କରିଛି। ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଯେଉଁ ବର ଦେବେ, ମୁଁ ତାହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଗ୍ରହଣ କରିବି।
Verse 24
जयेय॑ लोभमोहौ च क्रोधं चाहं सदा विभो । दाने तपसि सत्ये च मनो मे सततं भवेत्,विभो! मुझे ऐसा वर दीजिये कि मैं लोभ, मोह और क्रोधको जीत सकूँ तथा दान, तप और सत्यमें सदा मेरा मन लगा रहे
ବିଭୋ! ମୋତେ ଏମିତି ବର ଦିଅନ୍ତୁ ଯେ ମୁଁ ସଦା ଲୋଭ, ମୋହ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରିପାରିବି; ଏବଂ ଦାନ, ତପ, ସତ୍ୟରେ ମୋର ମନ ସଦା ଲାଗି ରହୁ।
Verse 25
धर्म उवाच उपपन्नो गुणैरेतै: स्वभावेनासि पाण्डव | भवान् धर्म: पुनश्चैव यथोक्तं ते भविष्यति
ଧର୍ମ କହିଲେ—ହେ ପାଣ୍ଡବ! ତୁମେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କରେ ସମ୍ପନ୍ନ। ତୁମେ ତ ଧର୍ମର ସାକ୍ଷାତ୍ ସ୍ୱରୂପ; ଏବଂ ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ସେପରି ଏହି ଧର୍ମଗୁଣ ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଭିତରେ ରହିବ।
Verse 26
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वान्तर्दथे धर्मों भगवॉललोकभावन: । समेता: पाण्डवाश्वैव सुखसुप्ता मनस्विन:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଏପରି କହି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରୁଥିବା ଭଗବାନ୍ ଧର୍ମ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ଏବଂ ସେହି ମନସ୍ବୀ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକତ୍ର ହୋଇ ସୁଖରେ ଶାନ୍ତ ନିଦ୍ରାକୁ ଗଲେ।
Verse 27
उपेत्य चाश्रमं वीरा: सर्व एव गतकक््लमा: । आरणेयं ददुस्तस्मै ब्राह्णाय तपस्विने
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ବୀରମାନେ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ସମସ୍ତେ କ୍ଲାନ୍ତିମୁକ୍ତ ହେଲେ। ତାପରେ ସେମାନେ ତପସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧର୍ମାନୁକୂଳ ଯଥୋଚିତ ଦାନରୂପେ ‘ଆରଣେୟ’ ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 28
वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! ऐसा कहकर लोकरक्षक भगवान् धर्म अन्तर्धान हो गये एवं सुखपूर्वक सोकर उठनेसे श्रमरहित हुए मनस्वी वीर पाण्डवगण एकत्र होकर आश्रममें लौट आये। वहाँ आकर उन्होंने उस तपस्वी ब्राह्मणको उसकी अरणी एवं मन्थनकाष्ठ दे दिये ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଏପରି କହି ଲୋକରକ୍ଷକ ଭଗବାନ୍ ଧର୍ମ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ତାପରେ ମହାମନା ପାଣ୍ଡବମାନେ ସୁଖରେ ଶୋଇ ଉଠି, ଶ୍ରମରହିତ ହୋଇ, ସମେତ ହୋଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ। ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି ସେମାନେ ସେଇ ତପସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅରଣୀ ଓ ମନ୍ଥନକାଷ୍ଠ ପୁନଃ ଦେଇଦେଲେ। ଏହି ମହାନ୍ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ପୁନର୍ମିଳନ-ଉପାଖ୍ୟାନ ପିତା ଧର୍ମ ଓ ପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର—ଦୁହିଁଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଏ। ଯେ ପୁରୁଷ ଏହା ପାଠ କରେ, ସେ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ, ସଂଯମୀ ହୋଇ, ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ରସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଶତବର୍ଷ ଆୟୁ ପାଏ।
Verse 29
न चाप्यधर्मे न सुहृद्विभेदने परस्वहारे परदारमर्शने । कदर्यभावे न रमेन्मन: सदा नृणां सदाख्यानमिदं विजानताम्
ଯେମାନେ ଏହି ସଦା-ମଙ୍ଗଳ ଉପାଖ୍ୟାନକୁ ଯଥାର୍ଥରେ ବୁଝି ସଦା ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମନ କେବେ ଅଧର୍ମରେ, ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫୁଟ ପକାଇବାରେ, ପରଧନ ହରଣରେ, ପରସ୍ତ୍ରୀଗମନରେ କିମ୍ବା କୃପଣତାର ନୀଚତାରେ ରମେ ନାହିଁ। ଏହି ମନୋହର କଥାକୁ ନିତ୍ୟ ସ୍ମରଣ କଲେ ହୃଦୟ ଏମିତି ଅପକର୍ମ ପଥକୁ ଫେରେ ନାହିଁ।
Verse 314
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आरणेयपर्वणि नकुलादिजीवनादिवरप्राप्तौ चतुर्दशाधिकत्रिशततमो<5ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବର ଆରଣେୟପର୍ବରେ, ନକୁଳ ଆଦିଙ୍କ ଜୀବନ-ପ୍ରାପ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି ବରଲାଭ-ପ୍ରସଙ୍ଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତିନିଶେ ଚୌଦ଼ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।