Adhyaya 179
प्रावृट्-शरत्-वर्णनम् — Description of the Monsoon and Autumn; Sarasvatī in the Pāṇḍavas’ Exile
Upa-parva: Kāmyaka-vana & Sarasvatī-tīrtha Context (Seasonal Transition Episode)
Vaiśaṃpāyana describes the seasonal turn as the Pāṇḍavas remain in the forest: the heat-ending time gives way to prāvṛṭ, with dense, thunderous clouds covering sky and directions and continuous rain obscuring terrain markers. Rivers swell and roar; forests resound with the calls and movements of animals and birds affected by the rains. The narrative then shifts into śarat: skies become clear, stars visible, waters settle, and lotuses and lilies ornament rivers and ponds. Sarasvatī is presented as a pleasing, sanctified landscape—lush banks and abundant growth—bringing joy to the traveling heroes. A particularly auspicious autumn night at the junction of lunar phases is noted (Kārttikī), and the Pāṇḍavas associate with meritorious ascetics, gathering “excellent yoga” (yogam uttamam) as a marker of disciplined practice and instruction. At the rise of darkness, they depart with Dhaumya, charioteers, and attendants toward Kāmyaka forest, closing the chapter as a transitional movement between locales and narrative units.
Chapter Arc: Janamejaya’s curiosity is kindled: how could Bhima—whose life-force seems equal to “ten thousand nāgas”—ever be overpowered? → Bhima, swollen with the pride of strength (so bold he would even challenge Kubera), roams the auspicious Himalayan tracts—haunts of devas, ṛṣis, siddhas, and apsarās—yet turns that sacred wilderness into a hunting-ground, felling boars, buffaloes, and deer with fearless ferocity, his lion-roar shaking caves and scattering beasts. → In the deep forest, the earth itself seems to rise as an enormous ajagara appears—mountain-bodied, massive, strangely hued—and in a sudden, inexorable coil it seizes Bhima, arresting the very arm that had never known restraint. → Bhima’s rampage is halted; the chapter closes on the fact of his capture—strength checked by a greater, older power—setting the stage for the ensuing dialogue and the unraveling of the serpent’s true nature. → With Bhima bound in the ajagara’s grip, the question hangs: what force—fate, curse, or dharma—has taken the mighty Pandava prisoner, and how will he be freed?
Shlokas
Verse 1
हि आय ० (0) है 2 अष्टस प्तरत्याधेकशततमो< ध्याय: महाबली भीमसेनका हिंसक पशुओंको मारना और अजगरद्वारा पकड़ा जाना जनमेजय उवाच कथं नागायुतप्राणो भीमो भीमपराक्रम: भयमाहारयत तीव्र तस्मादजगरान्मुने,जनमेजयने पूछा--मुने! भयानक पराक्रमी भीमसेनमें ते दस हजार हाथियोंका बल थ। फिर उन्हें उस अजगरसे इतना तीव्र भय कैसे प्राप्त हुअ?
ଜନମେଜୟ କହିଲେ— ହେ ମୁନି! ଦଶହଜାର ହାତୀର ବଳ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଭୟଙ୍କର ପରାକ୍ରମୀ ଭୀମ ସେଇ ଅଜଗର ଦ୍ୱାରା ଏତେ ତୀବ୍ର ଭୟ କିପରି ପାଇଲେ?
Verse 2
पौलस्त्यं धनदं युद्धे य आह्वयति दर्पित: नलिन्यां कदनं कृत्वा निहन्ता यक्षरक्षसाम्
ଜନମେଜୟ କହିଲେ— ଯେ ବଳଦର୍ପରେ ପୌଲସ୍ତ୍ୟନନ୍ଦନ ଧନଦ (କୁବେର)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ନଲିନୀ ତଟରେ ସଂହାର ଘଟାଇ ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସ ନିହନ୍ତା ହୋଇଥିଲେ—ସେଇ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଆପଣ ଭୟଭୀତ ଓ ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି! ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ମୁଁ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ମୋର କୌତୁହଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ।
Verse 3
त॑ं शंससि भयाविष्टमापन्नमरिसूदनम् एतदिच्छाम्यहं श्रीतुं परं कौतूहलं हि मे
ଜନମେଜୟ କହିଲେ— ଆପଣ ସେଇ ଅରିସୂଦନଙ୍କୁ ଭୟାବିଷ୍ଟ ଓ ବିପଦାପନ୍ନ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛନ୍ତି। ଏହା ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ମୋର କୌତୁହଳ ଅତ୍ୟଧିକ।
Verse 4
वैशम्पायन उवाच बन्नाश्चयें वने तेषां वसतामुग्रधन्विनाम् प्राप्तानामाश्रमाद् राजन् राजर्षे्वृषपर्वण:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ! ଉଗ୍ର ଧନୁର୍ଧର ପାଣ୍ଡବମାନେ ବନରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ଆଶ୍ରମରୁ ରାଜର୍ଷି ବୃଷପର୍ବା ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 5
यदृच्छया धनुष्पाणिरबद्धखड्गो वृकोदर: ददर्श तद् वन रम्यं देवगन्धर्वसेवितम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେହି ସମୟରେ ବୃକୋଦର ଭୀମ, ହାତରେ ଧନୁଷ ଧରି ଏବଂ ଖଡ୍ଗ ନ ବାନ୍ଧି, ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ, ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେବନ କରୁଥିବା ସେଇ ରମ୍ୟ ବନକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 6
स ददर्श शुभान् देशान् गिरेहिमवतस्तदा देवर्षिसिद्धचरितानप्सरोगणसेवितान्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତାପରେ ସେ ହିମବତ୍ ପର୍ବତର ସେହି ଶୁଭ ଦେଶମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବର୍ଷି ଓ ସିଦ୍ଧଜନ ବିଚରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅପ୍ସରାଗଣ ସଦା ସେବା କରି ଶୋଭା ବଢ଼ାନ୍ତି।
Verse 7
चकोरैरुपचक्रैश्व पक्षिभिर्जीवजीवकै: कोकिलेभ्भड्गराजैश्व तत्र तत्र निनादितान्,वहाँ भिन्न-भिन्न स्थानोंमें चकोर, उपचक्र, जीव-जीवक, कोकिल और भृंगराज आदि पक्षी कलरव करते थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେହି ଅରଣ୍ୟରେ ତତ୍ରତତ୍ର ଚକୋର, ଉପଚକ୍ର, ଜୀବ-ଜୀବକ, କୋକିଳ ଓ ଭୃଙ୍ଗରାଜ ଆଦି ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ କଲରବରେ ସବୁଦିଗ ନିନାଦିତ ହେଉଥିଲା।
Verse 8
नित्यपुष्पफलैव॑क्षैर्हिमसंस्पर्शकोमलै: उपेतान् बहुलच्छायैर्मनोनयननन्दनै:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେଠାର ଗଛମାନେ ସଦା ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ; ହିମସ୍ପର୍ଶରେ କୋମଳ ହୋଇଥିଲେ; ଘନ ଛାୟା ପ୍ରସାରିତ କରି, ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମନ ଓ ନୟନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ।
Verse 9
स सम्पश्यन् गिरिनदीर्वैदूर्यमणिसंनिभै: सलिलैहिमसंकाशै्हँसकारण्डवायुतै:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେ ଆଗେ ବଢ଼ୁଥିବାବେଳେ ପର୍ବତଜ ନଦୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଜଳ ବୈଦୂର୍ୟମଣି ପରି ଦୀପ୍ତ, ହିମ ପରି ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ଶୀତଳ, ଏବଂ ହଂସ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାହାରେ ବିହରୁଥିଲେ।
Verse 10
उन वृक्षोंसे सुशोभित प्रदेशों तथा वैदूर्यमणिके समान रंगवाले, हिमसदृश स्वच्छ, शीतल सलिल-समूहसे संयुक्त पर्वतीय नदियोंकी शोभा निहारते हुए वे सब ओर घूमते थे। नदियोंकी उस जलराशिमें हंस और कारण्डव आदि सहसौरों पक्षी किलोलें करते थे ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେମାନେ ସବୁଦିଗରେ ଘୁରି ଘୁରି, ଗଛରେ ଶୋଭିତ ସେହି ପ୍ରଦେଶମାନଙ୍କୁ ଓ ପର୍ବତୀୟ ନଦୀମାନଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟକୁ ନିହାଳୁଥିଲେ; ନଦୀମାନଙ୍କ ଜଳ ବୈଦୂର୍ୟମଣି ପରି ବର୍ଣ୍ଣମୟ, ହିମ ପରି ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ଶୀତଳ ଜଳସମୂହ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଥିଲା। ସେହି ଜଳରାଶିରେ ହଂସ, କାରଣ୍ଡବ ଆଦି ହଜାର ହଜାର ପକ୍ଷୀ କଲରବ କରି କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲେ। ଏବଂ ହରିଚନ୍ଦନ ମିଶ୍ରିତ, ତୁଙ୍ଗ ଓ କାଳୀୟକ ଆଦି ଗଛରେ ଯୁକ୍ତ ଉଚ୍ଚ ଦେବଦାରୁ ବନମାନେ ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲେ, ଯେନେ ମେଘକୁ ଧରିବା ପାଇଁ ଜାଲ ପତାଯାଇଛି।
Verse 11
मृगयां परिधावन् स समेषु मरुधन्वसु विध्यन् मृगान् शरै: शुद्ध क्षचार स महाबल:,महाबली भीम सारे मरु प्रदेशमें शिकारके लिये दौड़ते और केवल बाणोंद्वारा हिंसक पशुओंको घायल करते हुए विचरा करते थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମହାବଳୀ ଭୀମ ସମତଳ ମରୁପ୍ରଦେଶରେ ଶିକାରକୁ ପଛୁଆଇ ଦୌଡ଼ି ଦୌଡ଼ି ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ। ସେ ନିଜ ଶରଦ୍ୱାରା ବନ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ବିଧି, ସଂଯମିତ ବଳରେ ସେହି ଶୁଷ୍କ ଭୂମିରେ ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିଲେ।
Verse 12
भीमसेनस्तु विख्यातो महान्तं दंष्टिणं बलात् निघ्नन् नागशतप्राणो वने तस्मिन् महाबल:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଅପାର ବଳ ପାଇଁ ବିଖ୍ୟାତ ଭୀମସେନ ସେହି ବନରେ ନିଜ ବଳରେ ମହାନ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଧାରୀ ଭୟଙ୍କର ପଶୁକୁ ମଧ୍ୟ ପତନ କରାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଶତ ହାତୀ ସମ ପ୍ରାଣବଳ ଥିଲା; ତେଣୁ ମହାବଳୀ ହୋଇ ସେ ବନ୍ୟଭୂମିକୁ ଦମନ କରୁଥିଲେ।
Verse 13
मृगाणां स वराहाणां महिषाणां महाभुज: विनिष्नंस्तत्र तत्रेव भीमो भीमपराक्रम:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ବିଶାଳ ଭୁଜାଧାରୀ, ଭୀମପରାକ୍ରମୀ ଭୀମ ମୃଗୟାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ ଏଠି-ସେଠି ମୃଗ, ବରାହ ଓ ମହିଷମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିହତ କରୁଥିଲେ। ବନବାସର କଠୋରତାରେ ଏହି ଶିକାର ଜୀବନନିର୍ବାହ ମଧ୍ୟ, ବଳପ୍ରଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
Verse 14
स मातज्गशतप्राणो मनुष्पशतवारण: सिंहशार्दूलविक्रान्तो वने तस्मिन् महाबल:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେହି ବନରେ ମହାବଳୀ ଭୀମ ଶତ ମଦମତ୍ତ ଗଜରାଜ ସମ ପ୍ରାଣବଳ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେ ଏକାସାଥିରେ ଶତ ମନୁଷ୍ୟର ବେଗକୁ ରୋକିପାରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସିଂହ-ଶାର୍ଦୂଳ ସମ ଥିଲା ତାଙ୍କ ବିକ୍ରମ। ଧର୍ମସମ୍ମତ ଏହି ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଶକ୍ତି ଦୁର୍ବଳଙ୍କ ପାଇଁ ଢାଳ ଓ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟ ହୋଇ ରହୁଥିଲା।
Verse 15
वृक्षानुत्पाटपामास तरसा वै बभज्ज च पृथिव्याश्व प्रदेशान् वै नादयंस्तु वनानि च
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଭୀମ ବେଗରେ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଉପାଡ଼ି ଫେଲୁଥିଲେ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ଭାଙ୍ଗି ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିଲେ। ନିଜ ଗର୍ଜନାରେ ସେ ସେହି ବନ୍ୟଭୂମିର ପ୍ରଦେଶମାନଙ୍କୁ ଓ ସମଗ୍ର ବନକୁ ଗୁଞ୍ଜାଇ ଦେଉଥିଲେ।
Verse 16
पर्वताग्राणि वै मृदूनन् नादयानश्न विज्वर: प्रक्षिपन् पादपांश्चापि नादेनापूरयन् महीम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେମାନେ ନିର୍ବିକାର ଓ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ପର୍ବତଶିଖରଗୁଡ଼ିକୁ ଦଳିଦେଉଥିଲେ, ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଉପାଡ଼ି ଚାରିଦିଗକୁ ଛିଟାଇଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ସିଂହନାଦରେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ କରୁଥିଲେ।
Verse 17
वेगेन न््यपतद् भीमो निर्भयश्व पुनः पुनः आस्फोटयन क्ष्वेडयंश्व॒ तलतालांश्व वादयन्,वे निर्भय होकर बार-बार वेगपूर्वक कूदते-फाँदते, ताल ठोंकते, सिंहनाद करते और तालियाँ बजाते थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ନିର୍ଭୟ ଭୀମ ପୁନଃପୁନଃ ମହାବେଗରେ ଝାପ ଦେଉଥିଲେ; ହାତ ଠୋକୁଥିଲେ, ଉଚ୍ଚ ଯୁଦ୍ଧନାଦ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ତାଳିର ଧ୍ୱନିରେ ଚାରିଦିଗକୁ ଗୁଞ୍ଜାଇ ଦେଉଥିଲେ।
Verse 18
चिरसम्बद्धदर्पस्तु भीमसेनो वने तदा गजेन्द्राश्न महासत्त्वा मृगेन्द्राश्ष महाबला:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେତେବେଳେ ବନରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଦମିତ ଦର୍ପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଭୀମସେନ ମହାସତ୍ତ୍ୱଶାଳୀ ଗଜେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ଓ ମହାବଳୀ ମୃଗେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଯେମାନେ ନିଜ ତେଜରେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଜୟ।
Verse 19
क्वचित् प्रधावंस्तिष्ठ॑श्न॒ क्वचिच्चोपविशंस्तथा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— କେବେ ସେ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ, କେବେ ଠିଆ ହେଉଥିଲେ, କେବେ ବସୁଥିଲେ; ମହାସତ୍ତ୍ୱ ଓ ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ସେ ବୀର ଶିକାର ଆଶାରେ ସେଇ ଭୟଙ୍କର ବନରେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ବିଚରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୀତ କରୁଥିଲେ।
Verse 20
मृगप्रेप्सुर्महारौद्रे वने चरति निर्भय: स तत्र मनुजव्याप्रो वने वनचरोपम:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ମୃଗ ଶିକାର ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷାରେ ସେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ସେଇ ମହାରୌଦ୍ର ବନରେ ବିଚରୁଥିଲେ; ସେଠାରେ ସେ ମନୁଜବ୍ୟାଘ୍ର ବନଚର ପରି ବନମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିଲେ।
Verse 21
पदभ्यामभिसमापेदे भीमसेनो महाबल: स प्रविष्टो महारण्ये नादान् नदति चाद्भुतान्
ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ ପଦେ ପଦେ ଦ୍ରୁତ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ମହାରଣ୍ୟର ଗଭୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଗର୍ଜନା କରି ନାଦ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 22
ततो भीमस्य शब्देन भीता: सर्पा गुहाशया:
ତେବେ ଭୀମଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଗୁହାବାସୀ ସର୍ପମାନେ ମହାବେଗରେ ପଳାଇଲେ। ଭୀମସେନ ଧୀରେ ଧୀରେ, ଦୃଢ଼ଭାବେ ସେମାନଙ୍କ ପଛୁଆଁ ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପରି କାନ୍ତିମାନ ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ ଆଗକୁ ଯାଇ ଏକ ବିଶାଳ ଅଜଗର ଦେଖିଲେ—ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହେବା ପରି—ଯେ ନିଜ ଦେହରେ ଏକ ବିଶାଳ କନ୍ଦରାକୁ ଘେରି ପର୍ବତର ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନରେ ବସୁଥିଲା।
Verse 23
अतकिक्रान्तास्तु वेगेन जगामानुसूत: शनै: ततो5मरवरप्रख्यो भीमसेनो महाबल:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ: ଭୟରେ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି ସର୍ପମାନେ ମହାବେଗରେ ପଳାଇଲେ; ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ ତେବେ ଧୀରେ ଧୀରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ପରେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପରି ତେଜସ୍ବୀ ସେ ମହାବଳୀ ଆଗକୁ ଯାଇ, ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ରୋମାଞ୍ଚକର ଏକ ବିଶାଳ ଅଜଗରକୁ ଦେଖିଲେ; ସେ ପର୍ବତର ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନରେ ବସି ନିଜ ଦେହରେ ଏକ ବିଶାଳ କନ୍ଦରାକୁ ଢାଙ୍କି ରଖିଥିଲା।
Verse 24
स ददर्श महाकायं भुजज़्ं लोमहर्षणम् गिरिदुर्गे समापन्नं कायेनावृत्य कन्दरम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ: ତେବେ ଭୀମ ଏକ ମହାକାୟ ଭୁଜଙ୍ଗକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ରୋମାଞ୍ଚକର ଥିଲା। ସେ ପର୍ବତର ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ଦେହରେ ଏକ କନ୍ଦରାକୁ ଢାଙ୍କି ପଡ଼ିଥିଲା।
Verse 25
पर्वताभोगवर्ष्माणमतिकायं महाबलम् चित्राड़मड़जैश्षित्रैर्हरिद्रासद्शच्छविम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ: ତାହାର ଦେହ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ପରି ବିଶାଳ—ଅତିକାୟ ଓ ମହାବଳବାନ। ଅଦ୍ଭୁତ ଦେହଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ ତାହାର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ବିଚିତ୍ର ଲାଗୁଥିଲା, ଏବଂ ତାହାର ବର୍ଣ୍ଣ ହଳଦୀ ପରି ପୀତ ଥିଲା। ଚାରିଟି ଦୀପ୍ତ ଦାଢ଼ ଥିବା ତାହାର ମୁଖ ଗୁହା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ତାହାର ଚକ୍ଷୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ଯେନେ ଅଗ୍ନି ଉଗଳୁଛି। ସେ ବାରମ୍ବାର ନିଜ ଦୁଇ ଜଡ଼ର ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଜିଭାରେ ଚାଟୁଥିଲା। କାଲାନ୍ତକ ଓ ଯମ ପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ସେ ଭୟାନକ ଭୁଜଙ୍ଗ ନିଜ ଫୁସଫୁସ ଶ୍ୱାସ ଓ ସିଂହନାଦ-ସଦୃଶ ଗର୍ଜନାରେ ଯେନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରୁଥିଲା।
Verse 26
गुहाकारेण वक््त्रेण चतुर्दष्टेण राजता दीप्ताक्षेणातिताम्रेण लिहानं सृक्किणी मुहुः
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଗୁହା ପରି ମୁହଁ, ଚାରିଟି ଦୀପ୍ତ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାରେ ଶୋଭିତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲାଲ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଚକ୍ଷୁ ନେଇ ସେ ପୁନଃପୁନଃ ମୁହଁର କୋଣ ଚାଟୁଥିଲା। କାଲାନ୍ତକ ଓ ଯମ ସମ ଭାବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ସେ ଭୟଙ୍କର ଭୁଜଙ୍ଗ ନିଜ ଫୁସଫୁସ ଶ୍ୱାସର ଗର୍ଜନ ଓ ସିଂହନାଦ ସଦୃଶ ଧ୍ୱନିରେ ଯେନ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା—ଧର୍ମବିହୀନ ବଳ ଯେପରି ଭୟ ଜନ୍ମାଏ, ତାହା ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲା।
Verse 27
त्रासनं सर्वभूतानां कालान्तकयमोपमम् निःश्वासक्ष्वेडनादेन भर्त्सयन्तमिव स्थितम
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ତ୍ରସ୍ତ କରୁଥିବା, କାଲାନ୍ତକ ଓ ଯମ ସମାନ ସେ ଭୟଙ୍କର ସର୍ପ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲା—ନିଜ ଶ୍ୱାସର ଗର୍ଜନ ଓ ଫୁସଫୁସ ନାଦରେ ଯେନ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରି ଦମାଇ ଦେଉଥିଲା।
Verse 28
स भीम॑ सहसाभ्येत्य पृदाकु: कुपितो भृशम् जग्राहाजगरो ग्राहो भुजयोरुभयोरबलात्
ତେବେ ପୃଦାକୁ ନାମକ ଅଜଗର ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ସହସା ଭୀମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଧାଇ ଆସି, ଗ୍ରାହର ପକଡ଼ ପରି ବଳପୂର୍ବକ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଭୁଜାକୁ ଜକଡ଼ି ଧରିଲା।
Verse 29
तेन संस्पृष्टगात्रस्य भीमसेनस्य वै तदा संज्ञा मुमोह सहसा वरदानेन तस्य हि,उस समय भीमसेनके शरीरका उससे स्पर्श होते ही वे भीमसेन सहसा अचेत हो गये। ऐसा इसलिये हुआ कि उस सर्पको वैसा ही वरदान मिला था
ତାହାର ସ୍ପର୍ଶ ଲାଗିବା ସହିତ ସେହି ସମୟରେ ଭୀମସେନଙ୍କର ସଞ୍ଜ୍ଞା ସହସା ଲୁପ୍ତ ହୋଇଗଲା; କାରଣ ସେ ସର୍ପ ଏପରି ଏକ ବର ପାଇଥିଲା।
Verse 30
दशनागसहस््राणि धारयन्ति हि यद् बलम् तद् बलं भीमसेनस्य भुजयोरसमं परै:,दस हजार गजराज जितना बल धारण करते हैं, उतना ही बल भीमसेनकी भुजाओंमें विद्यमान था। उनके बलकी और कहीं समता नहीं थी
ଦଶ ହଜାର ଗଜରାଜ ଯେତେ ବଳ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେତେ ବଳ ଭୀମସେନଙ୍କ ଭୁଜାଦ୍ୱୟରେ ଥିଲା; ତାଙ୍କ ବଳର ସମତା ଅନ୍ୟ କାହାରି ନଥିଲା।
Verse 31
स तेजस्वी तथा तेन भुजगेन वशीकृतः विस्फुरन् शनकैर्भीमो न शशाक विचेष्टितुम्,ऐसे तेजस्वी भीम भी उस अजगरके वशमें पड़ गये। वे धीरे-धीरे छटपटाते रहे, परंतु छूटनेकी अधिक चेष्टा करनेमें सफल न हो सके
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେହିପରି ତେଜସ୍ବୀ ଭୀମ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସର୍ପର ବଶରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଛଟପଟାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଚେଷ୍ଟା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 32
नागायुतसमप्राण: सिंहस्कन्धो महाभुज: गृहीतो व्यजहात् सत्त्वं वरदानविमोहितः
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଦଶ ସହସ୍ର ହାତୀ ସମାନ; କାନ୍ଧ ସିଂହର କାନ୍ଧ ପରି, ଭୁଜା ମହାବଳୀ। ତଥାପି ସର୍ପକୁ ମିଳିଥିବା ବରଦାନର ପ୍ରଭାବରେ ମୋହିତ ହୋଇ, ଧରାପଡ଼ିବା ସହିତ ସେ ନିଜ ସାହସ ହରାଇଲେ।
Verse 33
स हि प्रयत्नमकरोत् तीव्रमात्मविमोक्षणे न चैनमशकद् वीर: कथंचित् प्रतिबाधितुम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ସେ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରୟାସ କଲେ; କିନ୍ତୁ ବୀର ଭୀମସେନ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସର୍ପକୁ ରୋକିବା କିମ୍ବା ପରାଜିତ କରିବାରେ ସଫଳ ହେଲେ ନାହିଁ।
Verse 177
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत आजगरपर्वमें पाण्डवोंका पुन: द्वैतवनमें प्रवेशविषयक एक सौ सतहतत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଆଜଗରପର୍ବରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ପୁନଃ ଦ୍ୱୈତବନ ପ୍ରବେଶ ବିଷୟକ ଏକଶ ସତହତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 178
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आजगरपर्वणि अजगरग्रहणे अष्टसप्तत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्या भारत वनपर्वके अन्तर्गत आजगरपर्वमें भीमयेनका अजगरद्वारा ग्रहणसम्बन्धी एक सौ अठहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଆଜଗରପର୍ବରେ ଆଜଗରଗ୍ରହଣ—ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଆଜଗର ଧରିବା ବିଷୟକ ଏକଶ ଅଠହତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 183
भीमसेनस्य नादेन व्यमुठ्जन्त गुहा भयात् वनमें घूमते हुए भीमसेनका बलाभिमान दीर्घकालसे बहुत बढ़ा हुआ था। उस समय उनकी सिंह-गर्जनासे महान् बलशाली गजराज और मृगराज भी भयसे अपना स्थान छोड़कर भाग गये
ଭୀମସେନଙ୍କ ଘୋର ନାଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଗୁହାମାନେ ଶୂନ୍ୟ ହେଲା। ଜଙ୍ଗଲେ ଘୁରୁଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ବଳାଭିମାନ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ବଢ଼ିଥିଲା; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କ ସିଂହଗର୍ଜନା ଶୁଣି ମହାବଳୀ ଗଜରାଜ ଓ ମୃଗରାଜ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ପଳାଇଗଲେ।
Verse 213
त्रासयन् सर्वभूतानि महासत्त्वपराक्रम: वे कहीं दौड़ते
ମହାସତ୍ତ୍ୱ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ଯୁକ୍ତ ସେଇ ମହାବଳୀ ଭୀମ ଶିକାର ପାଇବା ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ସେଇ ମହାଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲରେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ବିଚରୁଥିଲେ—କେବେ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ, କେବେ ଠିଆ ହେଉଥିଲେ, କେବେ ବସୁଥିଲେ। ଘନ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ତ୍ରାସ ଦେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ଘୋର ଗର୍ଜନା କରୁଥିଲେ; ଯେନେ ଭିଲ୍ ଭଳି ପାଦଚାରୀ ଅରଣ୍ୟଚର ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Frequently Asked Questions
No explicit dilemma is staged as debate; the ethical pressure is ambient: sustaining disciplined conduct and purposeful movement during exile amid environmental uncertainty (flooded terrain, obscured landmarks) and social vulnerability.
The chapter models how external cycles (seasons, rivers, night-sky clarity) can be read as supports for inner regulation—endurance in disruption (monsoon) and reflective clarity in stability (autumn), reinforced through association with tapasvins and yogic discipline.
A formal phalaśruti is not stated; the meta-signal is the explicit valuation of ‘yogam uttamam’ gathered with ascetics and the designation of Sarasvatī as ‘puṇya-tīrtha,’ framing the episode as ethically and ritually significant within the exile narrative.