Adhyaya 72
धृष्टद्युम्नस्य द्रोणरथारोহণं सात्यकेः प्रतिरक्षणं च | Dhrishtadyumna Boards Droṇa’s Chariot; Sātyaki’s Counter-Protection
Upa-parva: Droṇa–Dhṛṣṭadyumna-saṃyoga (Strategic Engagement of Droṇa and Dhṛṣṭadyumna)
Saṃjaya reports that as the battle intensifies, the Pāṇḍavas press Kaurava forces that have become divided, while key leaders engage opposing champions (Bhīma checks Jalasandha; Yudhiṣṭhira confronts Kṛtavarman). The narrative then concentrates on Droṇa and Dhṛṣṭadyumna: both unleash dense volleys, producing severe battlefield disarray and vivid descriptions of debris, casualties, and scavenging animals—an archival portrayal of the war’s dehumanizing environment rather than celebratory spectacle. Dhṛṣṭadyumna, seeking a difficult objective, abandons the bow for sword-and-shield and penetrates Droṇa’s chariot space, disrupting the yoke and striking at the horses and fittings. Droṇa finds no opening at close quarters, then reasserts distance-control with precise archery, damaging Dhṛṣṭadyumna’s weapon, horses, and standards, and releases a lethal arrow. Sātyaki intervenes by severing the incoming missile and counter-wounding Droṇa, enabling Pāñcāla forces to extract Dhṛṣṭadyumna and re-stabilize their line. The chapter’s thematic lesson is the interplay of initiative, countermeasure, and protective alliance under conditions where dharma is strained by necessity and speed.
Chapter Arc: संशप्तकों के साथ घोर संग्राम के बाद, कपिध्वज अर्जुन दिव्यास्त्रों से शत्रु-व्रात का संहार कर शिबिर की ओर लौटता है—पर विजय-रथ पर बैठा हुआ भी उसका कंठ आँसुओं से भर उठता है, क्योंकि मन में एक अनकहा अनिष्ट काँप रहा है। → मार्ग में और शिबिर में संकेत मिलते जाते हैं कि आज का दिन केवल रण-जय का नहीं, किसी प्रिय के विनाश का भी है। अर्जुन का हृदय आशंकित है; वह गोविन्द से व्याकुल होकर कहता है कि स्वजनों को व्यग्र देखकर उसकी शंका दूर नहीं होती। तभी अभिमन्यु के विषय में प्रश्न उठता है—इन्द्र के पौत्र, सुकुमार, महाधनुर्धर, सदा प्रिय—वह युद्ध में कैसे मारा गया? → अभिमन्यु-वध का समाचार अर्जुन पर वज्र की तरह गिरता है। शोक तुरंत क्रोध में बदलता है; अधर्म के इस कृत्य पर धिक्कार उठता है। युयुत्सु कौरवों को ललकारकर कहता है कि जब अर्जुन पर वश न चला तो तुमने बालक को घेरकर मारा—यह धर्म नहीं। अर्जुन के भीतर प्रतिशोध की ज्वाला धधकती है और वह अधर्मियों को शीघ्र फल मिलने की घोषणा-सी करता है। → शिबिर में भाई, मित्र और सहायक—सब अर्जुन के शोक से दीन हो उठते हैं; उसे संभालने, धैर्य देने और युद्ध-नीति को फिर से बाँधने का प्रयत्न करते हैं। कृष्ण अर्जुन के साथ हैं—उसके आँसू, उसकी प्रतिज्ञा-गंधी वाणी और उसके भीतर उठते धर्म-क्रोध को दिशा देने के लिए। → अभिमन्यु-वध के प्रतिशोध हेतु अर्जुन का संकल्प अगले दिन के युद्ध को और भी प्रचण्ड बनाने वाला है—किस पर गिरेगा यह वज्र, और कौन-सा अधर्मी शीघ्र फल पाएगा?
Shlokas
Verse 1
अकाल (प्रतिज्ञापर्व) द्विसप्ततितमो< ध्याय: अभिमन्युकी मृत्युके कारण अर्जुनका विषाद और क्रोध (धृतराष्ट्र वाच अथ संशप्तकै: सार्ध युध्यमाने धनंजये । अभिमनयौ हते चापि बाले बलवतां वरे ।।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—“ସଞ୍ଜୟ! ଧନଞ୍ଜୟ ଅର୍ଜୁନ ସଂଶପ୍ତକମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ, ବଳବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁବକ ଅଭିମନ୍ୟୁ ନିହତ ହେଲା; ଏବଂ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟାସ (ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ) ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ—ତେବେ ଶୋକରେ ଚିତ୍ତବିହ୍ୱଳ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀତ୍ୱରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ କ’ଣ କଲେ? ବାନରଧ୍ୱଜ ଅର୍ଜୁନ ସଂଶପ୍ତକମାନଙ୍କ ଠାରୁ କିପରି ଫେରିଲେ? ଏବଂ ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ତେଜସ୍ବୀ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସଦାକାଳ ପାଇଁ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା—ଏହା ତାଙ୍କୁ କିଏ କହିଲା? ଏ ସବୁ ମୋତେ ସତ୍ୟରୂପେ କୁହ।” ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପ୍ରାଣୀସଂହାରରେ ଭରିଥିବା ସେ ଭୟଙ୍କର ଦିନ ଶେଷ ହେଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ଗଲେ, ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ସମସ୍ତ ସେନା ବିଶ୍ରାମ ପାଇଁ ଶିବିରକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, କପିଧ୍ୱଜ ଅର୍ଜୁନ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସଂଶପ୍ତକଗଣକୁ ନିହତ କରି, ନିଜ ବିଜୟରଥରେ ଆସୀନ ହୋଇ ଶିବିର ଦିଗକୁ ଚାଲିଲେ। ଚାଲିଚାଲି ଆଁସୁରେ କଣ୍ଠ ଗଦ୍ଗଦ ହୋଇ, ସେ ଭଗବାନ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ—”
Verse 2
व्यपयातेषु वासाय सर्वेषु भरतर्षभ । हत्वा संशप्तकव्रातान् दिव्यैरस्त्रै: कपिध्वज:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପ୍ରାଣୀସଂହାରରେ ଭୟଙ୍କର ସେହି ଦିନ ଅତୀତ ହୋଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ଗଲେ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲାବେଳେ, ସମସ୍ତ ସେନା ବିଶ୍ରାମ ପାଇଁ ଶିବିରକୁ ମୁହାଁ ଦେଲା; ସେତେବେଳେ କପିଧ୍ୱଜ ଶ୍ରୀମାନ ଅର୍ଜୁନ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରରେ ସଂଶପ୍ତକମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ସଂହାର କରି, ନିଜ ବିଜୟୀ ରଥରେ ଆସୀନ ହୋଇ ଶିବିରକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 3
प्रायात् स शिबिरं जिष्णुर्जैत्रमास्थाय तं रथम् । गच्छन्नेव च गोविन्द साश्रुकण्ठो5भ्यभाषत
ଅଜେୟ ବିଜେତା ଜିଷ୍ଣୁ ଅର୍ଜୁନ ସେହି ଜୟଦାୟକ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ଶିବିରକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଯାଉଯାଉ ଅଶ୍ରୁରେ କଣ୍ଠ ଗଦ୍ଗଦ ହୋଇ ସେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 4
कि नु मे हृदयं त्रसस््तं वाक् च सज्जति केशव । स्पन्दन्ति चाप्यनिष्टानि गात्र॑ं सीदति चाप्युत
ହେ କେଶବ! ମୋ ହୃଦୟ କାହିଁକି କମ୍ପିତ ହେଉଛି ଏବଂ ବାଣୀ କାହିଁକି ଅଟକୁଛି? ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରେ ଅମଙ୍ଗଳ-ସୂଚକ ସ୍ପନ୍ଦନ ହେଉଛି, ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଶିଥିଳ ହେଉଛି।
Verse 5
अनिष्ट चैव मे श्लिष्टं हृदयान्नापसर्पति । भुवि ये दिक्षु चात्युग्रा उत्पातास्त्रासयन्ति माम्
ମୋ ହୃଦୟରେ ଅମଙ୍ଗଳର ଆଶଙ୍କା ଲଗି ରହିଛି; କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ହଟୁନାହିଁ। ପୃଥିବୀରେ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଉତ୍ପାତମାନେ ମୋତେ ଭୟଭୀତ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 6
बहुप्रकारा दृश्यन्ते सर्व एवाघशंसिन: । अपि स्वस्ति भवेद् राज्ञ: सामात्यस्य गुरोर्मम
ବହୁ ପ୍ରକାର ଉତ୍ପାତ ଦେଖାଯାଉଛି—ସବୁଟିଏ ଘୋର ଅମଙ୍ଗଳର ସୂଚନା ଦେଉଛି। ମୋ ପୂଜ୍ୟ ଅଗ୍ରଜ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ କୁଶଳରେ ଅଛନ୍ତି କି?
Verse 7
वायुदेव उवाच व्यक्त शिवं तव भ्रातु: सामात्यस्य भविष्यति । मा शुच: किज्चिदेवान्यत् तत्रानिष्टं भविष्यति
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଣାପଡ଼ୁଛି ଯେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ତୁମ ଭାଇଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ହେବ। ଶୋକ କରନି; ଏହି ଅପଶକୁନ ଅନୁସାରେ ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅନିଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ।
Verse 8
संजय उवाच ततः संध्यामुपास्यैव वीरो वीरावसादने । कथयन्तौ रणे वृत्तं प्रयाता रथमास्थितौ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇ ବୀର ବୀରସଂହାରକ ରଣଭୂମିରେ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା କରି, ପୁନଃ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା ତାହା କଥାହେଉଥିବାବେଳେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
Verse 9
ततः स्वशिबिरं प्राप्तौ हतानन्दं हतत्विषम् । वासुदेवोर<्'्जुनश्वैव कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର କର୍ମ ସାଧନ କରି ଫେରୁଥିବା ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ଶିବିରର ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ସମୟରେ ଶିବିରଟି ଆନନ୍ଦଶୂନ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୀହୀନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
Verse 10
ध्वस्ताकारं समालक्ष्य शिबिरं परवीरहा । बीभत्सुरब्रवीत् कृष्णमस्वस्थहृदयस्तत:
ନିଜ ଶିବିରକୁ ଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖି, ପରବୀରହନ୍ତା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଉଠିଲା। ତେଣୁ ଚିନ୍ତାକୁଳ ମନେ ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
Verse 11
नदन्ति नाद्य तूर्याणि मड़ल्यानि जनार्दन | मिश्रा दुन्दुभिनिर्घोषै: शड्खाश्चाडम्बरै: सह
ଜନାର୍ଦନ! ଆଜି ଏହି ଶିବିରରେ ମାଙ୍ଗଳିକ ବାଦ୍ୟ ନାଦ କରୁନାହିଁ। ଦୁନ୍ଦୁଭିର ଘୋଷ ଓ ତୂର୍ୟନାଦ ସହ ମିଶି ଆଡମ୍ବର ସହିତ ଯେ ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଶବ୍ଦ ନାହିଁ।
Verse 12
वीणा नैवाद्य वाद्यन्ते शम्पातालस्वनै: सह । मड़ल्यानि च गीतानि न गायन्ति पठन्ति च
ଏବେ ବୀଣା ବାଜୁନାହିଁ; ଶମ୍ପା-ତାଳର ଗୁଞ୍ଜନ ସହ ଉତ୍ସବୀୟ ବାଦ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକାସାଥି ଧ୍ୱନିତ ହେଉନାହିଁ। ପ୍ରଚଳିତ ମଙ୍ଗଳଗୀତ ମଧ୍ୟ ନ ଗାଯାଉଛି, ନ ପାଠ ହେଉଛି।
Verse 13
योधाश्चापि हि मां दृष्टवा निवर्तन्ते हधोमुखा:,“मेरे सैनिक मुझे देखकर नीचे मुख किये लौट जाते हैं। पहलेकी भाँति अभिवादन करके मुझसे युद्धका समाचार नहीं बता रहे हैं। माधव! क्या आज मेरे भाई सकुशल होंगे?”
ଯୋଧାମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦେଖିଲେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ପଛକୁ ଫେରିଯାଆନ୍ତି। ପୂର୍ବବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି ଯୁଦ୍ଧର ସମ୍ବାଦ ଜଣାଉନାହାନ୍ତି। ହେ ମାଧବ! ଆଜି ମୋର ଭ୍ରାତାମାନେ କୁଶଳରେ ରହିବେ କି?
Verse 14
कर्माणि च यथापूर्व कृत्वा नाभिवदन्ति माम् । अपि स्वस्ति भवेदद्य भ्रातृभ्यो मम माधव
ପୂର୍ବବତ୍ କର୍ମ କରି ସାରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ମୋତେ ଅଭିବାଦନ କରୁନାହାନ୍ତି। ହେ ମାଧବ! ଆଜି ମୋର ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କର କୁଶଳ ହେବ କି?
Verse 15
न हि शुद्ध्यति मे भावो दृष्टवा स्वजनमाकुलम् । अपि पाज्चालराजस्य विराटस्य च मानद
ସ୍ୱଜନମାନେ ଆକୁଳ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି ମୋର ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ। ହେ ମାନଦ! ପାଞ୍ଚାଳରାଜ ଓ ବିରାଟଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ (ମୋତେ) ଶାନ୍ତି ମିଳେନାହିଁ।
Verse 16
न च मामद्य सौभद्र: प्रह्ष्टो ग्रातृभि: सह । रणादायान्तुमुचितं प्रत्युद्याति हसन्निव
ଆଜି ସୌଭଦ୍ର (ଅଭିମନ୍ୟୁ) ମଧ୍ୟ ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କ ସହ ହର୍ଷିତ ହୋଇ, ଯେନ ହସୁଥିବା ପରି, ରଣରୁ ଫେରି ଆସି ମୋତେ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟୁଦ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଆଗେଇ ଆସୁନାହିଁ।
Verse 17
संजय उवाच एवं संकथयन्तौ तौ प्रविष्टोी शिबिरं स््वकम् । ददृशाते भृशास्वस्थान् पाण्डवान् नष्टचेतस:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଏଭଳି କଥାହେଉଥିବାବେଳେ ସେ ଦୁଇଜଣ ନିଜ ଶିବିରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ, ଚିତ୍ତବିକଳ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟହୀନ ଦେଖିଲେ।
Verse 18
दृष्टवा क्षातृश्व पुत्रांक्ष विमना वानरध्वज: । अपश्यंश्वैव सौभद्रमिदं वचनमत्रवीत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଭାଇମାନେ ଓ ପୁଅମାନେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ତଥା ସୁଭଦ୍ରାପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁକୁ ସେଠାରେ ନ ଦେଖି, କପିଧ୍ୱଜ ଅର୍ଜୁନ ଗଭୀର ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ ଏବଂ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 19
मुखवर्णोडप्रसन्नो व: सर्वेषामेव लक्ष्यते । न चाभिमन्युं पश्यामि न च मां प्रतिनन्दथ
ତୁମମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁହଁର ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଭାବ ଅପ୍ରସନ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏଠାରେ ମୁଁ ଅଭିମନ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନାହିଁ, ଏବଂ ତୁମେମାନେ ମୋତେ ସ୍ନେହପୂର୍ବକ ସ୍ୱାଗତ କରୁନାହ।
Verse 20
मया श्रुतश्न द्रोणेन चक्रव्यूहो विनिर्मित: । न च वस्तस्य भेत्तास्ति विना सौभद्रमर्भकम्
ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଯେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ରୋଣ ଚକ୍ରବ୍ୟୂହ ରଚନା କରିଥିଲେ। ତୁମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁଭଦ୍ରାପୁତ୍ର ସେଇ ବାଳକ ଅଭିମନ୍ୟୁ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ତାହାକୁ ଭେଦିପାରୁଥିଲେ ନାହିଁ।
Verse 21
न चोपदिष्टस्तस्यासीन्मयानीकाद् विनिर्गम: । कच्चिन्न बालो युष्माभि: परानीकं प्रवेशित:
କିନ୍ତୁ ସେହି ବ୍ୟୂହରୁ ବାହାରିବା ଉପାୟ ମୁଁ ତାକୁ ଶିଖାଇନଥିଲି। କେଉଁଠି ଏମିତି ତ ହୋଇନାହିଁ—ତୁମେମାନେ ସେଇ ବାଳକକୁ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ବ୍ୟୂହରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇଦେଲେ?
Verse 22
भित्त्वानीकं महेष्वास: परेषां बहुशो युधि | कच्चिन्न निहत: संख्ये सौभद्र: परवीरहा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ବ୍ୟୂହକୁ ବହୁବାର ଭେଦି, ପରବୀରହନ୍ତା ମହାଧନୁର୍ଧର ସୁଭଦ୍ରାପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁ କି ଶେଷରେ ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ନିହତ ହୋଇଛି?
Verse 23
लोहिताक्ष॑ महाबाहुं जात॑ सिंहमिवाद्रिषु । उपेन्द्रसदृशं ब्रूत कथमायोधने हत:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପର୍ବତରେ ଜନ୍ମିଥିବା ସିଂହ ପରି ଲୋହିତାକ୍ଷ, ମହାବାହୁ, ଉପେନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ବୀର ଅଭିମନ୍ୟୁ ଯୁଦ୍ଧରେ କିପରି ନିହତ ହେଲା? କହ।
Verse 24
सुकुमारं महेष्वासं वासवस्यात्मजात्मजम् | सदा मम प्रियं ब्रूत कथमायोधने हतः,“इन्द्रके पौत्र तथा मुझे सदा प्रिय लगनेवाले सुकुमार शरीर महाधनुर्धर अभिमन्युके विषयमें बताइये। वह युद्धमें कैसे मारा गया?
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୌତ୍ର, ସୁକୁମାର ଦେହଧାରୀ ସେ ମହାଧନୁର୍ଧର, ଯେ ସଦା ମୋର ପ୍ରିୟ—ସେଇ ଅଭିମନ୍ୟୁ ବିଷୟରେ କହ। ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ କିପରି ନିହତ ହେଲା?
Verse 25
सुभद्राया: प्रियं पुत्र द्रौपद्या: केशवस्य च । अम्बायाश्ष प्रियं नित्यं कोडवधीत् कालमोहित:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସୁଭଦ୍ରାର ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ କେଶବଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ, ଏବଂ କୁନ୍ତୀମାତାଙ୍କର ସଦା ପ୍ରିୟ—ସେଇ ଅଭିମନ୍ୟୁକୁ କାଳମୋହରେ କିଏ ବଧ କଲା?
Verse 26
सदृशो वृष्णिवीरस्य केशवस्य महात्मन: । विक्रमश्रुतमाहात्म्यै: कथमायोधने हत:,*वृष्णिकुलके वीर महात्मा केशवके समान पराक्रमी, शास्त्रज्ष और महत्त्वशाली अभिमन्यु युद्धमें किस प्रकार मारा गया है?
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବୃଷ୍ଣିବୀର ମହାତ୍ମା କେଶବଙ୍କ ସଦୃଶ ପରାକ୍ରମୀ, ଯାହାର ବିକ୍ରମ, ଯଶ ଓ ମହିମା ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ସେଇ ଅଭିମନ୍ୟୁ ଯୁଦ୍ଧରେ କିପରି ନିହତ ହେଲା?
Verse 27
वार्ष्णेयीदयितं शूरं मया सततलालितम् । यदि पुत्र न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्,“सुभद्राके प्राणप्यारे शूरवीर पुत्रको, जिसको मैंने सदा लाड़-प्यार किया है, यदि नहीं देखूँगा तो मैं भी यमलोक चला जाऊँगा
ବାର୍ଷ୍ଣେୟୀ (ସୁଭଦ୍ରା)ଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସେଇ ଶୂର ପୁତ୍ରକୁ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ସଦା ସ୍ନେହରେ ଲାଳନ କରିଛି—ଯଦି ତାକୁ ନ ଦେଖେ, ହେ ବତ୍ସ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଯମସଦନକୁ ଯିବି।
Verse 28
मृदुकुज्चितकेशान्तं बालं बालमृगेक्षणम् | मत्तद्विरदविक्रान्ते शालपोतमिवोद्गतम्
ଯାହାର କେଶାନ୍ତ ମୃଦୁ ଓ କୁଞ୍ଚିତ, ଯେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାଳକ, ଯାହାର ନୟନ ମୃଗଶାବକ ସମ ଚଞ୍ଚଳ; ଯାହାର ପଦଚାଳନା ଓ ପରାକ୍ରମ ମତ୍ତ ଗଜ ସମ, ଯେ ନବ ଶାଳ ଚାରା ପରି ଉଦ୍ଗତ—ସେ ପୁତ୍ରକୁ ଯଦି ମୁଁ ନ ଦେଖେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଯମସଦନକୁ ଯିବି।
Verse 29
स्मिताभिभाषिणं शान्तं गुरुवाक्यकरं सदा | बाल्ये5प्यतुलकर्माणं प्रियवाक्यममत्सरम्
ସେ ମନ୍ଦହାସ ସହ କଥା କହୁଥିଲା, ସ୍ୱଭାବରେ ଶାନ୍ତ, ଏବଂ ସଦା ଗୁରୁବାକ୍ୟ ପାଳନକାରୀ। ବାଳ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ତାହାର କର୍ମ ଅତୁଲ; ତାହାର ବାଣୀ ପ୍ରିୟ, ଏବଂ ସେ ମତ୍ସରହୀନ ଥିଲା।
Verse 30
महोत्साहं महाबाहुं दीर्घधाजीवलोचनम् । भक्तानुकम्पिनं दान्तं न च नीचानुसारिणम्
ସେ ମହୋତ୍ସାହୀ, ମହାବାହୁ, ଦୀର୍ଘଧ୍ୱଜଧାରୀ ଏବଂ ଜୀବନ୍ତ ନୟନଯୁକ୍ତ ଥିଲା। ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ, ଦାନ୍ତ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହୀ), ଏବଂ ନୀଚମାନଙ୍କ ପଥକୁ କେବେ ଅନୁସରଣ କରୁନଥିଲା।
Verse 31
कृतज्ञं ज्ञानसम्पन्नं कृतास्त्रमनिवर्तिनम् | युद्धाभिनन्दिनं नित्यं द्विषतां भयवर्धनम्
ସେ କୃତଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ, ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ଏବଂ କେବେ ପଛୁଆ ହେଉନଥିଲା। ଯୁଦ୍ଧକୁ ସଦା ଅଭିନନ୍ଦନ କରୁଥିଲା; ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଭୟକୁ ନିତ୍ୟ ବଢ଼ାଉଥିଲା।
Verse 32
स्वेषां प्रियहिते युक्त पितृणां जयगृद्धिनम् । न च पूर्व प्रह्तारिं संग्रामे नष्टसम्भ्रमम्
ସେ ନିଜ ପକ୍ଷର ପ୍ରିୟ ଓ ହିତ ସାଧନରେ ନିୟୁକ୍ତ ଥିଲା, ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୟଲୋଭୀ; ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ କେବଳ ପ୍ରଥମ ପ୍ରହାରକ ନୁହେଁ—ସମ୍ଭ୍ରମ ହରାଇନାହିଁ, ଅଚଳ ଚିତ୍ତରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲା।
Verse 33
रथेषु गण्यमानेषु गणितं त॑ं महारथम्
ରଥୀମାନଙ୍କ ଗଣନା ଓ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ହେଉଥିବାବେଳେ, ସେ ମହାରଥୀ ଭାବେ ଗଣାଗଲା—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ।
Verse 34
मयाध्यर्धगुणं संख्ये तरुणं बाहुशालिनम् । प्रद्युम्नस्य प्रियं नित्यं केशवस्य ममैव च
ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ଯୁବ, ବାହୁବଳଶାଳୀ ବୀର ଥିଲା—ଯାହାକୁ ମୁଁ ନିଜଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଡେଢ଼ଗୁଣ ମୂଲ୍ୟବାନ ଭାବୁଥିଲି—ସେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କର ନିତ୍ୟ ପ୍ରିୟ, କେଶବଙ୍କର ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ମୋର ମଧ୍ୟ।
Verse 35
यदि पुत्र न पश्यामि यास्यामि यमसादनम् । '“रथियोंकी गणना होते समय जो महारथी गिना गया था, जिसे युद्धमें मेरी अपेक्षा ड्यौढ़ा समझा जाता था तथा अपनी भुजाओंसे सुशोभित होनेवाला जो तरुण वीर प्रद्यम्नको, श्रीकृष्णको और मुझे भी सदैव प्रिय था, उस पुत्रको यदि मैं नहीं देखूँगा तो यमराजके लोकमें चला जाऊँगा ।।
ଯଦି ମୁଁ ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ନ ଦେଖିବି, ତେବେ ମୁଁ ଯମସଦନକୁ ଯିବି। (ତାହାର ନାସିକା ସୁଗଠିତ, ଲଲାଟ ସୁନ୍ଦର, ଚକ୍ଷୁ-ଭ୍ରୂ ମନୋହର, ଏବଂ ଦନ୍ତପଙ୍କ୍ତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା।)
Verse 36
तन्त्रीस्वनसुखं रम्यं पुंस्कोकिलसमध्वनिम्
ତାହା ମନୋହର ଓ କର୍ଣ୍ଣସୁଖଦ—ବୀଣାତନ୍ତ୍ରୀର ମଧୁର ସ୍ୱର ପରି, ଏବଂ ପୁଂସ୍କୋକିଳର କୂଜନ ଧ୍ୱନି ପରି ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା।
Verse 37
रूप॑ चाप्रतिमं तस्य त्रिदशैश्षापि दुर्लभम्
ତାହାର ରୂପ ଅପ୍ରତିମ—ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏପରି ରୂପ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 38
अपश्यतो हि वीरस्य का शान्तिहदयस्य मे । “उसके रूपकी कहीं तुलना नहीं थी। देवताओंके लिये भी वैसा रूप दुर्लभ है। यदि वीर अभिमन्युके उस रूपको नहीं देख पाता हूँ तो मेरे हृदयको क्या शान्ति मिलेगी? ।।
ସେହି ବୀରଙ୍କୁ ମୁଁ ନଦେଖିଲେ, ମୋ ହୃଦୟକୁ କେମିତି ଶାନ୍ତି ମିଳିବ?
Verse 39
सुकुमार: सदा वीरो महाहशयनोचित:
ଦେଖିବାକୁ ସୁକୁମାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସଦା ବୀର—ମହାରଥୀ ପଦକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 40
शयानं समुपासन्ति यं पुरा परमस्त्रिय:
ଯାହାକୁ ପୂର୍ବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୟନରେ ଥିବାବେଳେ ଭକ୍ତିରେ ସେବା କରୁଥିଲେ—
Verse 41
यः पुरा बोध्यते सुप्त: सूतमागधवन्दिभि:
ଯିଏ ପୂର୍ବେ ନିଦ୍ରାରତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୂତ, ମାଗଧ ଓ ବନ୍ଦୀମାନେ ଜଗାଉଥିଲେ।
Verse 42
बोधयन्त्यद्य त॑ नूनं श्वापदा विकृतैः स्वनै: । “जिसे पहले सो जानेपर सूत, मागध और बन्दीजन जगाया करते थे, उसी अभिमन्युको आज निश्चय ही हिंसक जन्तु अपने भयंकर शब्दोंद्वारा जगाते होंगे ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କୁ ହିଂସ୍ର ବନ୍ୟପଶୁମାନେ ନିଜର ବିକୃତ ଓ କଠୋର ଧ୍ୱନିରେ ଜଗାଉଛନ୍ତି; ଯାହାକୁ ପୂର୍ବେ ସେ ଶୋଇଲେ ସୂତ, ମାଗଧ ଓ ବନ୍ଦୀଜନ ସ୍ତୁତିଗାନରେ ଜଗାଉଥିଲେ।
Verse 43
हा पुत्रकावितृप्तस्य सतत पुत्रदर्शने
ହା ପୁତ୍ର! ଯେ ପୁତ୍ରଦର୍ଶନରେ କେବେ ତୃପ୍ତ ହୁଏନି, ସେ ସଦା ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିବାରେ ହିଁ ଲଗ୍ନ ରହେ।
Verse 44
सा च संयमनी नूनं सदा सुकृतिनां गति:
ଏବଂ ସେହି ସଂୟମନୀ ନିଶ୍ଚୟ ସଦା ସୁକୃତିମାନଙ୍କର ଗତି।
Verse 45
स्वभाभि भासिता रम्या त्वयात्यर्थ विराजते । “निश्चय ही वह संयमनी पुरी सदा पुण्यवानोंका आश्रय है; जो आज अपनी प्रभासे प्रकाशित और मनोहारिणी होती हुई भी तुम्हारे द्वारा अत्यन्त उद्भधासित हो उठी होगी ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ରମ୍ୟ ନଗରୀ ନିଜ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଧିକ ଭାବେ ବିରାଜିତ ହେଉଛି। ନିଶ୍ଚୟ ସଂୟମନୀ ପୁରୀ ସଦା ପୁଣ୍ୟବାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ; ସ୍ୱଭାବତଃ ଦୀପ୍ତ ଓ ମନୋହର ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଜି ତୁମ ସନ୍ନିଧାନରେ ଅସାଧାରଣ ତେଜରେ ଜ୍ୱଳିବ।
Verse 46
एवं विलप्य बहुधा भिन्नपोतो वणिग् यथा
ଏପରି ସେ ନାନା ପ୍ରକାରେ ବିଲାପ କଲେ—ଭଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ନୌକାର ବଣିକ ପରି।
Verse 47
कच्चित्स कदन कृत्वा परेषां कुरुनन्दन
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ! ସେ କି ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହା ସଂହାର କରିଛି?
Verse 48
स नून॑ बहुभियत्तिर्युध्यमानो नरर्षभै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନିଶ୍ଚୟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରୟାସ କରୁଥିବା ସେ ଏବେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୃଷଭସମ ଅନେକ ବୀରଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛି।
Verse 49
पीड्यमान: शरैस्ती&णै: कर्णद्रोणकृपादिभि:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କର୍ଣ୍ଣ, ଦ୍ରୋଣ, କୃପ ଆଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଛାଡ଼ିଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରଦ୍ୱାରା ସେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡ଼ିତ ହେଉଥିଲା।
Verse 50
नानालिज्ैः सुधौताग्रैर्मम पुत्रो5ल्पचेतन: । इह मे स्यात् परित्राणं पितेति स पुनः पुन:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନାନା ପ୍ରକାରର, ସୁଧାରିତ ଓ ଚମକୁଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ରଭାଗଯୁକ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଆଘାତ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ଅଳ୍ପଚେତନ ପୁତ୍ର ପୁନଃ ପୁନଃ କାନ୍ଦି କହୁଥିଲା—‘ପିତା! ଏଠାରେ ମୋର ରକ୍ଷା ହେଉ!’
Verse 51
इत्येवं विलपन् मन्ये नृशंसैर्भुवि पातित: । “जब कर्ण
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏଭଳି ପୁନଃ ପୁନଃ ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ମୋ ମତରେ, ସେହି ନିର୍ଦୟ ଲୋକମାନେ ତାକୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କରିଦେଲେ। କର୍ଣ୍ଣ, ଦ୍ରୋଣ, କୃପ ଆଦି ଚମକୁଥିବା ଅଗ୍ରଭାଗଯୁକ୍ତ ନାନା ପ୍ରକାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରଦ୍ୱାରା ମୋର ପୁତ୍ରକୁ ପୀଡ଼ିତ କରି, ଯେତେବେଳେ ତାହାର ଚେତନା ମନ୍ଦ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା, ସେତେବେଳେ ଅଭିମନ୍ୟୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ବିଳାପ କରି କହୁଥିଲା—‘ଯଦି ଏଠାରେ ମୋର ପିତା ଥାନ୍ତେ, ମୋ ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା ପାଇଥାନ୍ତା।’ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ, ମୋ ଧାରଣା, ନୃଶଂସ ଶତ୍ରୁମାନେ ତାକୁ ପୃଥିବୀରେ ଢାଳିଦେଲେ।
Verse 52
वज्सारमयं नूनं हृदयं सुदृढे मम
ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ହୃଦୟ ବଜ୍ରସାରମୟ ଓ ଅତିଦୃଢ଼; କାରଣ ଯୁଦ୍ଧର ଏହି ଭୟଙ୍କର ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ସହି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କହିଚାଲିଛି।
Verse 53
कथं बाले महेष्वासा नृशंसा मर्मभेदिन:
ହେ ବାଳକ! ସେଇ ମହାଧନୁର୍ଧର—ନିର୍ଦୟ, ମର୍ମଭେଦୀ—ଏକ ଶିଶୁ ପ୍ରତି ଏପରି କିପରି କରିପାରିଲେ?
Verse 54
स्वस्रीये वासुदेवस्य मम पुत्रेडक्षिपन् शरान् उन क्रूरकर्मा महान् धनुर्धरोंने श्रीकृष्णके भानजे और मेरे बालक पुत्रपर मर्मभेदी बाणोंका प्रहार कैसे किया? ।।
ସେଇ କ୍ରୂରକର୍ମା ମହାଧନୁର୍ଧରମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭାଣଜା ଓ ମୋର ବାଳକ ପୁତ୍ର ଉପରେ ମର୍ମଭେଦୀ ବାଣ କିପରି ଛାଡ଼ିଲେ? ଯେ ମୋତେ ସଦା ଅଦୀନ ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରତ୍ୟୁଦ୍ଗମ୍ୟ ଆଦରରେ ଅଭିନନ୍ଦନ କରୁଥିଲା…
Verse 55
नूनं स पातितः शेते धरण्यां रुधिरोक्षित:
ନିଶ୍ଚୟ ସେ ପାତିତ ହୋଇ ଏବେ ରକ୍ତସିକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଧରଣୀରେ ପଡ଼ିଛି; ରଣଧର୍ମରେ ଏହି ଧ୍ରୁବ—ଯେଉଁଠି ଶୌର୍ୟ ଓ ଦୈବ ଶେଷେ ପତିତ ଦେହରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ।
Verse 56
सुभद्रामनुशोचामि या पुत्रमपलायिनम्
ମୁଁ ସୁଭଦ୍ରା ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛି—ଯାହାର ପୁତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଳାଇଲା ନାହିଁ।
Verse 57
सुभद्रा वक्ष्यते कि मामभिमन्युमपश्यती
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ସୁଭଦ୍ରା ଯେତେବେଳେ ଅଭିମନ୍ୟୁକୁ ଦେଖିବେ ନାହିଁ, ସେ ମୋତେ କ’ଣ କହିବେ?”
Verse 58
वज्सारमयं नूनं हृदयं यन्न यास्यति
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ନିଶ୍ଚୟ ହୃଦୟ ବଜ୍ରସାରମୟ; ଏପରି ଚୁର୍ଣ୍ଣକର ଶୋକରେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଭାଙ୍ଗେ ନାହିଁ, ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ।”
Verse 59
दृप्तानां धार्तराष्ट्राणां सिंहनादो मया श्रुतः
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ଦୃପ୍ତ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ସିଂହନାଦ ମୁଁ ଶୁଣିଲି।”
Verse 60
अशवनुवन्तो बीभत्सुं बाल॑ हत्वा महारथा:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ବାଳକ ବୀଭତ୍ସୁକୁ ହତ୍ୟା କରି ସେଇ ମହାରଥୀମାନେ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।”
Verse 61
कि मोदध्वमधर्मज्ञा: पाण्डवं दृश्यतां बलम् | 'युयुत्सु कह रहा था, धर्मको न जाननेवाले महारथी कौरवो! अर्जुनपर जब तुम्हारा वश न चला, तब तुम एक बालककी हत्या करके क्यों आनन्द मना रहे हो? कल पाण्डवोंका बल देखना ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ଅଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆନନ୍ଦ କରୁଛ? ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ବଳ ଦେଖ। ଏବଂ ରଣରେ କେଶବ ଓ ଅର୍ଜୁନ—ଏ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ ହେବ ଏମିତି କ’ଣ ତୁମେ କରିପାରିବ?”
Verse 62
आगमिष्यति व: क्षिप्रं फलं पापस्य कर्मण:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତୁମମାନଙ୍କ ଏହି ପାପକର୍ମର ଫଳ ଶୀଘ୍ର ତୁମମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆସି ପଡିବ।
Verse 63
इति तान् परिभाषन वै वैश्यापुत्रो महामति:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏଭଳି ଭାବେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ବୈଶ୍ୟପୁତ୍ର ମହାମତି (ୟୁୟୁତ୍ସୁ) ପୁନର୍ବାର କହିଲା।
Verse 64
अपायाच्छस्त्रमुत्सूज्य कोपदुःखसमन्वित: । *राजा धृतराष्ट्रकी वैश्यजातीय पत्नीका परम बुद्धिमान् पुत्र युयुत्सु कोप और दुःखसे युक्त हो कौरवोंसे उपर्युक्त बातें कहकर शस्त्र त्यागककर चला आया है' ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ବୈଶ୍ୟଜାତୀୟ ପତ୍ନୀରୁ ଜନ୍ମିତ ପରମବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁତ୍ର ଯୁୟୁତ୍ସୁ କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ ହୋଇ କୌରବମାନଙ୍କୁ ସେ କଥା କହି, ଶସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ପଛକୁ ହଟି ଚାଲିଆସିଲା। ହେ କୃଷ୍ଣ! ରଣମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ମୋତେ ଏହା କାହିଁକି କହିଲ ନାହିଁ?
Verse 65
अधाक्षं तानहं क्रूरांस्तदा सर्वान् महारथान् | “श्रीकृष्ण! आपने रणक्षेत्रमें ही यह बात मुझसे क्यों नहीं बता दी? मैं उसी समय उन समस्त क़ूर महारथियोंको जलाकर भस्म कर डालता” || ६४ $ || संजय उवाच पुत्रशोकार्दितं पार्थ ध्यायन्तं साश्रुलोचनम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ପୁତ୍ରଶୋକରେ ପୀଡିତ, ସେହି ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ଓ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନବିଶିଷ୍ଟ ପାର୍ଥଙ୍କୁ ଦେଖି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଧରି ସମ୍ଭାଳିଲେ। ପୁତ୍ରବିୟୋଗଜନିତ ଗାଢ଼ ମନୋବ୍ୟଥାରେ ନିମଗ୍ନ ଓ ତୀବ୍ର ଶୋକରେ ସନ୍ତପ୍ତ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁ ସଖାଭାବରେ କହିଲେ—“ମିତ୍ର, ଏପରି ବ୍ୟାକୁଳ ହେଉନାହିଁ।”
Verse 66
निगृहा वासुदेवस्तं पुत्राधिभिरभिप्लुतम् । मैवमित्यब्रवीत् कृष्णस्तीव्रशोकसमन्वितम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପୁତ୍ରଶୋକରେ ପ୍ଲାବିତ ଓ ତୀବ୍ର ଶୋକରେ ଯୁକ୍ତ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବାସୁଦେବ କୃଷ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି କହିଲେ—“ଏପରି ନୁହେଁ; ଏଭଳି ବ୍ୟାକୁଳ ହେଉନାହିଁ।”
Verse 67
सर्वेषामेष वै पन्था: शूराणामनिवर्तिनाम् । क्षत्रियाणां विशेषेण येषां युद्धेन जीविका
ଯୁଦ୍ଧରେ ପିଠ ନ ଦେଖାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଶୂରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିଏ ପଥ। ବିଶେଷତଃ ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଜୀବିକା ଯୁଦ୍ଧରେ ନିର୍ଭର, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ପଥରେ ଯିବା ଅନିବାର୍ୟ।
Verse 68
एषा वै युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम् । विहिता सर्वशास्त्रज्जैगतिर्मतिमतां वर
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀର! ଯେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଡ଼ିଗ ରହନ୍ତି ଓ କେବେ ପଛକୁ ହଟନ୍ତି ନାହିଁ, ସେହି ଯୁଦ୍ଧପରାୟଣ ଶୂରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ଏହି ଗତିକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରିଛନ୍ତି।
Verse 69
ध्र॒ुवं हि युद्धे मरणं शूराणामनिवर्तिनाम् । गत: पुण्यकृतां लोकानभिमन्युर्न संशय:
ପଛକୁ ନ ହଟୁଥିବା ଶୂରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ। ଅଭିମନ୍ୟୁ ପୁଣ୍ୟକର୍ମୀମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଗଲେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 70
एतच्च सर्ववीराणां काड्क्षितं भरतर्षभ | संग्रामेडभिमुखो मृत्यु प्राप्तुयादिति मानद
ମାନଦ, ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ରହି ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ—ଏହିଏ ସମସ୍ତ ବୀରମାନଙ୍କର କାଙ୍କ୍ଷା।
Verse 71
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें षोडशराजकीयोपाख्यानविषयक इकह त्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଅଭିମନ୍ୟୁବଧପର୍ବରେ ଷୋଡଶରାଜକୀୟ ଉପାଖ୍ୟାନ-ବିଷୟକ ଏକହତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ରଣଭୂମିରେ ମହାବଳୀ ରାଜପୁତ୍ର ବୀରମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି, ଅଭିମନ୍ୟୁ ବୀରମାନେ ଯାହାକୁ କାଙ୍କ୍ଷା କରନ୍ତି ସେହି ମୃତ୍ୟୁକୁ—ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ମୁହାଁମୁହିଁ—ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 72
मा शुचः पुरुषव्याप्र पूर्वरेष सनातन: । धर्मकृद्धि: कृतो धर्म: क्षत्रियाणां रणे क्षय:,'पुरुषसिंह! शोक न करो। प्राचीन धर्मशास्त्रकारोंने संग्राममें वध होना क्षत्रियोंका सनातनधर्म नियत किया है इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि अर्जुनकोपे द्विसप्ततितमो<ध्याय: ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ହେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର, ଶୋକ କରନି। ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ଓ ସନାତନ ବିଧି; ଧର୍ମକର୍ତ୍ତାମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରିଛନ୍ତି— କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରଣରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ନିୟତ ଧର୍ମ।
Verse 73
इमे ते भ्रातर: सर्वे दीना भरतसत्तम । त्वयि शोकसमादविष्टे नृपाश्व सुह्दस्तव,“भरतश्रेष्ठ! तुम्हारे शोकाकुल हो जानेसे ये तुम्हारे सभी भाई, नरेशगण तथा सुहृद् दीन हो रहे हैं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଶୋକରେ ଆବିଷ୍ଟ ହେଲେ ତୁମର ଏହି ସମସ୍ତ ଭାଇ, ରାଜାମାନେ ଓ ତୁମ ସୁହୃଦମାନେ ଦୀନ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି।
Verse 74
एतांश्व वचसा साम्ना समाश्वासय मानद । विदितं वेदितव्यं ते न शोक॑ कर्तुमहसि
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ହେ ମାନଦ, ଶାନ୍ତ ଓ ସାମ୍ନାପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନରେ ଏମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅ। ଯାହା ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲା, ସେ ତୁମେ ଜାଣିସାରିଛ; ତେଣୁ ଶୋକ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 75
एवमाश्वासित: पार्थ: कृष्णेनादभुतकर्मणा । ततोअब्रवीत् तदा भ्रातृन् सर्वान् पार्थ: सगद्गदान्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଅଦ୍ଭୁତକର୍ମା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏଭଳି ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ ପରେ, ପାର୍ଥ ଅର୍ଜୁନ ସେତେବେଳେ ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ ନିଜ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 76
स दीर्घबाहु: पृथ्वंसो दीर्घधजीवलोचन: । अभिमन्युर्यथावृत्त: श्रोतुमिच्छाम्यहं तथा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ପ୍ରଶସ୍ତ କାନ୍ଧ, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ ଓ ପଦ୍ମସଦୃଶ ବିଶାଳ ନୟନ ଥିବା ଅଭିମନ୍ୟୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 77
सनागस्यन्दनहयान द्रक्ष्यध्वं निहतान् मया । संग्रामे सानुबन्धांस्तान् मम पुत्रस्य वैरिण:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଆସନ୍ତାକାଲି ତୁମେ ଦେଖିବ; ମୋ ପୁତ୍ରର ଶତ୍ରୁମାନେ ନିଜ ହାତୀ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ନିଜ ବନ୍ଧୁ-ଅନୁଚର ସହିତ ରଣଭୂମିରେ ମୋ ହାତରେ ନିହତ ହୋଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
Verse 78
कथं च व: कृतास्त्राणां सर्वेषां शस्त्रपाणिनाम् । सौभद्रो निधनं गच्छेद् वज्जिणापि समागत:
ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ହାତରେ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଥିଲ; ତେବେ ସୁଭଦ୍ରାପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁ—ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥାଏ—ତୁମମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କିପରି ନିଧନକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିଲା?
Verse 79
यद्येवमहमज्ञास्यमशक्तान् रक्षणे मम । पुत्रस्य पाण्डुपञ्चालान् मया गुप्तो भवेत् तत:,“यदि मैं ऐसा जानता कि पाण्डव और पांचाल मेरे पुत्रकी रक्षा करनेमें असमर्थ हैं तो मैं स्वयं उसकी रक्षा करता
ଯଦି ମୁଁ ଏହା ଜାଣିଥାଆନ୍ତି ଯେ ପାଣ୍ଡବ ଓ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ, ତେବେ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ମୁଁ ନିଜେ ତାକୁ ରକ୍ଷା କରି ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଥାଆନ୍ତି।
Verse 80
कथं च वो रथस्थानां शरवर्षाणि मुज्चताम् । नीतो>भिमन्युर्निधनं कदर्थीकृत्य व: परैः,“आपलोग रथपर बैठे हुए बाणोंकी वर्षा कर रहे थे तो भी शत्रुओंने आपकी अवहेलना करके कैसे अभिमन्युको मार डाला?
ତୁମେ ରଥରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଶରବର୍ଷା କରୁଥିଲ; ତଥାପି ଶତ୍ରୁମାନେ ତୁମକୁ ଅବହେଳା କରି ଅଭିମନ୍ୟୁକୁ ଅପମାନିତ କରି ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିପରି ନେଇଗଲେ?
Verse 81
अहो व: पौरुषं नास्ति न च वो<5स्ति पराक्रम: । यत्राभिमन्यु: समरे पश्यतां वो निपातित:
ହାୟ! ତୁମମାନଙ୍କରେ ପୌରୁଷ ନାହିଁ, ପରାକ୍ରମ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; କାରଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଅଭିମନ୍ୟୁ ନିପାତିତ ହେଲା।
Verse 82
आत्मानमेव गर्हैयं यदहं वै सुदुर्बलान् । युष्मानाज्ञाय निर्यातों भीरूनकृतनिश्चयान्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ମୁଁ ନିଜକୁ ନିଜେ ନିନ୍ଦା କରିବି; କାରଣ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ, ଭୀରୁ ଓ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟହୀନ ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଭିମନ୍ୟୁକୁ ତୁମ ଭରସାରେ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ଅନ୍ୟତ୍ର ଚାଲିଗଲି।”
Verse 83
आहोस्विद् भूषणार्थाय वर्म शस्त्रायुधानि व: । वाचस्तु वक्तुं संसत्सु मम पुत्रमरक्षताम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ତୁମମାନଙ୍କର କବଚ ଓ ଶସ୍ତ୍ରାୟୁଧ କ’ଣ କେବଳ ଭୂଷଣ ପାଇଁ? କାରଣ ସଭାମାନେ ତୁମ ଭାଷଣ—ତୁମ ବାକ୍ଚାତୁର୍ୟ—ମୋ ପୁଅକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିଲା ନାହିଁ।”
Verse 84
“अथवा आपलोगोंके ये कवच और अस्त्र-शस्त्र क्या शरीरका आभूषण बनानेके लिये हैं? मेरे पुत्रकी रक्षा न करके वीरोंकी सभामें केवल बातें बनानेके लिये हैं?” ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ନାହିଁଲେ ତୁମମାନଙ୍କର ଏହି କବଚ ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର କ’ଣ ଶରୀରର ଭୂଷଣ ପାଇଁ? ମୋ ପୁଅକୁ ରକ୍ଷା ନ କରି ବୀରମଣ୍ଡଳୀରେ କେବଳ କଥା କହିବା ପାଇଁ?” ଏମିତି କହି ବୀଭତ୍ସୁ ଅର୍ଜୁନ ଧନୁଷ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଳୱାର ଧରି ଉଠି ଦାଁଡ଼ାଇଲେ; ସେ ସମୟରେ କେହି ତାଙ୍କ ଦିଗକୁ ଚକ୍ଷୁ ଉଠାଇ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସକ୍ଷମ ହେଲା ନାହିଁ।
Verse 85
तमन्तकमिव क्रुद्ध॑ निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः । पुत्रशोकाभिसंतप्तमश्रुपूर्णमुखं तदा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ସମୟରେ ସେ ଅନ୍ତକ ସମ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ। ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
Verse 86
न भाषितुं शक्नुवन्ति द्रष्ट॑ वा सुहृदो &र्जुनम् । अन्यत्र वासुदेवाद्वा ज्येष्ठाद्वा पाण्डुनन्दनात्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ଅବସ୍ଥାରେ ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କିମ୍ବା ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନମାନଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହିତେଷୀମାନେ ନ ତାଙ୍କ ସହ କିଛି କହିପାରୁଥିଲେ, ନ ତାଙ୍କ ଦିଗକୁ ଦେଖିବାର ସାହସ କରିପାରୁଥିଲେ।
Verse 87
सर्वास्ववस्थासु हितावर्जुनस्य मनोनुगौ । बहुमानात् प्रियत्वाच्च तावेनं वक्तुमर्हत:
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହିତେଷୀ ଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମନକୁ ଅନୁସରି ଚାଲୁଥିଲେ। ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ଓ ସ୍ନେହ ଥିବାରୁ, ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କୁ କହିବା ଓ ପରାମର୍ଶ ଦେବାର ଅଧିକାର ପ୍ରକୃତରେ କେବଳ ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଥିଲା।
Verse 88
ततस्तं पुत्रशोकेन भूशं पीडितमानसम् | राजीवलोचनं क्रुद्धं राजा वचनमत्रवीत्,तदनन्तर मन-ही-मन पुत्रशोकसे अत्यन्त पीड़ित हुए क्रोधभरे कमलनयन अर्जुनसे राजा युधिष्ठिरने इस प्रकार कहा--
ତାପରେ ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ମନସ୍କ, କ୍ରୋଧେ ଜ୍ୱଳିତ ପଦ୍ମନୟନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏହିପରି କହିଲେ।
Verse 123
स्तुतियुक्तानि रम्याणि ममानीकेषु बन्दिन: । “ढाक और करतारकी ध्वनिके साथ आज वीणा भी नहीं बज रही है। मेरी सेनाओंमें वन्दीजन न तो मंगलगीत गा रहे हैं और न स्तुतियुक्त मनोहर श्लोकोंका ही पाठ करते हैं
ମୋ ସେନାବିନ୍ୟାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଦୀଜନ ଏବେ ଷ୍ଟୁତିଯୁକ୍ତ ମନୋହର ଶ୍ଲୋକ ପାଠ କରୁନାହାନ୍ତି; ନ ମଙ୍ଗଳଗୀତ ଶୁଣାଯାଉଛି, ନ ଉତ୍ସବଧ୍ୱନି—ସବୁକିଛି ଯେନ ନିରବ।
Verse 326
यदि पुत्र न पश्यामि यास्यामि यमसादनम् । “जिसके केशप्रान्त कोमल और घुँघराले थे
ଯଦି ମୁଁ ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ନ ଦେଖିପାରିବି, ତେବେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଯମସଦନକୁ ଯିବି।
Verse 353
अपश्यतस्तद्वदनं का शान्तिहदयस्य मे । “जिसकी नासिका, ललाटपटप्रान्त, नेत्र, भौंह तथा ओषछ्ठ--ये सभी परम सुन्दर थे, अभिमन्युके उस मुखको न देखनेपर मेरे हृदयमें क्या शान्ति होगी?
ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ସେଇ ମୁହଁକୁ ନ ଦେଖିଲେ ମୋ ହୃଦୟରେ କେମିତି ଶାନ୍ତି ହେବ?
Verse 366
अशृण्वतः स्वनं तस्य का शान्ति्दयस्य मे । “अभिमन्युका स्वर वीणाकी ध्वनिके समान सुखद, मनोहर तथा कोयलकी काकलीके तुल्य मधुर था। उसे न सुननेपर मेरे हृदयको क्या शान्ति मिलेगी?
ତାହାର ସ୍ୱର ଯଦି ମୁଁ ନ ଶୁଣେ, ମୋ ହୃଦୟକୁ କେମିତି ଶାନ୍ତି ମିଳିବ? ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ କଣ୍ଠସ୍ୱର ବୀଣାର ନାଦ ପରି ସୁଖଦ, ମନୋହର ଏବଂ କୋଇଲିର କୁହୁକୁହୁ ପରି ମଧୁର; ସେ ସ୍ୱର ନ ଶୁଣି ମୋ ମନ କିପରି ଶାନ୍ତ ହେବ?
Verse 383
नाद्याहं यदि पश्यामि का शान्तिहदयस्य मे । “प्रणाम करनेमें कुशल और पितृवर्गकी आज्ञाका पालन करनेमें तत्पर अभिमन्युको यदि आज मैं नहीं देखता हूँ तो मेरे हृदयको कया शान्ति मिलेगी?
ଆଜି ଯଦି ମୁଁ ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ନ ଦେଖେ, ମୋ ହୃଦୟକୁ କେମିତି ଶାନ୍ତି ମିଳିବ? ଯେ ପ୍ରଣାମ କରିବାରେ କୁଶଳ, ପିତୃବର୍ଗର ଆଜ୍ଞା ପାଳନରେ ତତ୍ପର, ଏବଂ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ବଚନକୁ ମାନୁଥିବା ସେ ବୀରକୁ ନ ଦେଖି ମୋ ମନ କିପରି ଶାନ୍ତ ହେବ?
Verse 393
भूमावनाथवच्छेते नूनं नाथवतां वर: । “जो सदा बहुमूल्य शय्यापर सोनेके योग्य और सुकुमार था, वह सनाथशिरोमणि वीर अभिमन्यु आज निश्चय ही अनाथकी भाँति पृथ्वीपर सो रहा है
ଯେ ସଦା ବହୁମୂଲ୍ୟ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ସୁକୁମାର ଥିଲେ, ସେ ରକ୍ଷିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀର ଅଭିମନ୍ୟୁ ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଅନାଥ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
Verse 403
तमद्य विप्रविद्धाड़मुपासन्त्यशिवा: शिवा: । “आजसे पहले सोते समय परम सुन्दरी स्त्रियाँ जिसकी उपासना करती थीं
ଯାହାଙ୍କ ଶୟନ ସମୟରେ ପୂର୍ବେ ପରମ ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେବା କରୁଥିଲେ, ସେଇ ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରାଘାତରେ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ଦେହ ପାଖରେ ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଅମଙ୍ଗଳ ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା ସିଆଳିମାନେ ବସିଥିବେ।
Verse 426
नूनमद्य रजोध्वस्तं रणरेणु: करिष्यति । “उसका वह सुन्दर मुख सदा छत्रकी छायामें रहने योग्य था; परंतु आज युद्धभूमिमें उड़ती हुई धूल उसे आच्छादित कर देगी
ନିଶ୍ଚୟ ଆଜି ରଣଭୂମିର ଧୂଳି ତାଙ୍କୁ ଧୂସର କରିଦେବ। ତାଙ୍କର ସେ ସୁନ୍ଦର ମୁଖ ସଦା ରାଜଛତ୍ରର ଛାୟାରେ ରହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଆଜି ଯୁଦ୍ଧର ଉଡୁଥିବା ଧୂଳି ତାହାକୁ ଆଛାଦିତ କରିଦେବ।
Verse 436
भाग्यहीनस्य कालेन यथा मे नीयसे बलात् । हा पुत्र! मैं बड़ा भाग्यहीन हूँ। निरन्तर तुम्हें देखते रहनेपर भी मुझे तृप्ति नहीं होती थी, तो भी काल आज बलपूर्वक तुम्हें मुझसे छीनकर लिये जा रहा है
ହା ପୁତ୍ର! ମୁଁ ମହାଭାଗ୍ୟହୀନ। ନିରନ୍ତର ତୁମକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ହୃଦୟ ତୃପ୍ତ ହେଉନଥିଲା; ଆଜି କାଳ ବଳପୂର୍ବକ ତୁମକୁ ମୋଠାରୁ ଛିନି ନେଇଯାଉଛି।
Verse 453
शतक्रतुर्धनेशश्व प्राप्तमर्चन्त्यभीरुकम् । “अवश्य ही आज वैवस्वत यम, वरुण, इन्द्र और कुबेर वहाँ तुम-जैसे निर्भय वीरको अपने प्रिय अतिथिके रूपमें पाकर तुम्हारा बड़ा आदर-सत्कार करते होंगे”
ନିଶ୍ଚୟ ଆଜି ବୈବସ୍ୱତ ଯମ, ବରୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ କୁବେର—ତୁମ ପରି ନିର୍ଭୟ ବୀରକୁ ସେଠାରେ ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ଭାବେ ପାଇ—ମହା ଆଦର-ସତ୍କାରରେ ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ କରୁଥିବେ।
Verse 463
दुःखेन महता<5<विष्टो युधिष्ठिरमपृच्छत । इस प्रकार बारंबार विलाप करके टूटे हुए जहाजवाले व्यापारीकी भाँति महान् दुःखसे व्याप्त हो अर्जुनने युधिष्ठिरसे इस प्रकार पूछा--
ଏପରି ପୁନଃପୁନଃ ବିଳାପ କରି, ଭଙ୍ଗା ଜାହାଜ ଥିବା ବ୍ୟାପାରୀ ପରି, ମହାଦୁଃଖରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଅର୍ଜୁନ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଏଭଳି ପଚାରିଲେ।
Verse 473
स्वर्गतो$भिमुख: संख्ये युध्यमानो नरभै: | “कुरुनन्दन! क्या उन श्रेष्ठ वीरोंके साथ युद्ध करता हुआ अभिमन्यु रणभूमिमें शत्रुओंका संहार करके सम्मुख मारा जाकर स्वर्गलोकमें गया है?
କୁରୁନନ୍ଦନ! ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀରମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ରଣଭୂମିରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରି, ସମ୍ମୁଖେ ନିହତ ହୋଇ ଅଭିମନ୍ୟୁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଗଲା କି?
Verse 483
असहाय: सहायार्थी मामनुध्यातवान् ध्रुवम् | “अवश्य ही बहुत-से श्रेष्ठ एवं सावधानीके साथ प्रयत्नपूर्वक युद्ध करनेवाले योद्धाओंके साथ अकेले लड़ते हुए अभिमन्युने सहायताकी इच्छासे मेरा बारंबार स्मरण किया होगा
ନିଶ୍ଚୟ ଅସହାୟ ହୋଇ ସହାୟତାର ଆଶାରେ, ସାବଧାନତା ସହ ପ୍ରୟାସପୂର୍ବକ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ସହ ଏକା ଲଢ଼ୁଥିବାବେଳେ, ଅଭିମନ୍ୟୁ ବାରମ୍ବାର ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରିଥିବ।
Verse 513
सुभद्रायां च सम्भूतो न चैवं वक्तुमहति । अथवा वह मेरा पुत्र, श्रीकृष्णका भानजा था, सुभद्राकी कोखसे उत्पन्न हुआ था; इसलिये ऐसी दीनतापूर्ण बात नहीं कह सकता था
ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ, ମୋ ପୁତ୍ର ଏବଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭାଣଜା—ସେ ଏପରି ଦୀନ ଓ ଆତ୍ମଅବମାନନାପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ସେ ଏମିତି ନିରାଶାଭରା ବାକ୍ୟ କହିପାରିବ ନାହିଁ।
Verse 523
अपश्यतो दीर्घबाहुं रक्ताक्ष॑ यन्न दीर्यते । “निश्चय ही मेरा यह हृदय अत्यन्त सुदृढ़ एवं वज़्सारका बना हुआ है, तभी तो लाल नेत्रोंवाले महाबाहु अभिमन्युको न देखनेपर भी यह फट नहीं जाता है
ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ହୃଦୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼—ବଜ୍ରସମ କଠୋର—ହୋଇଯାଇଛି; ତେଣୁ ରକ୍ତାକ୍ଷ ଦୀର୍ଘବାହୁ ଅଭିମନ୍ୟୁକୁ ନ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଫାଟିଯାଉନାହିଁ।
Verse 543
उपायान्तं रिपून् हत्वा सोड्द्य मां कि न पश्यति । “जब मैं शत्रुओंको मारकर शिविरको लौटता था
ମୁଁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ଶିବିରକୁ ଫେରୁଥିବାବେଳେ, ଯେ ପ୍ରତିଦିନ ହର୍ଷଚିତ୍ତରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ମୋତେ ଅଭିନନ୍ଦନ କରୁଥିଲା—ସେଇ ଅଭିମନ୍ୟୁ ଆଜି ମୋତେ କାହିଁକି ଦେଖୁନାହିଁ?
Verse 553
शोभयन् _मेदिनीं गात्रैरादित्य इव पातित: । “निश्चय ही शत्रुओंने उसे मार गिराया है और वह खूनसे लथपथ होकर धरतीपर पड़ा सो रहा है एवं आकाशसे नीचे गिराये हुए सूर्यकी भाँति वह अपने अंगोंसे इस भूमिकी शोभा बढ़ा रहा है
ନିଶ୍ଚୟ ଶତ୍ରୁମାନେ ତାକୁ ମାରି ପତିତ କରିଛନ୍ତି; ସେ ରକ୍ତରେ ଲଥପଥ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି, ଯେପରି ଶୋଇଥାଏ। ଆକାଶରୁ ପତିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ସେ ନିଜ ଅଙ୍ଗଦ୍ୱାରା ଏହି ଧରାକୁ ଶୋଭାୟିତ କରୁଛି।
Verse 563
रणे विनिहतं श्रुत्वा शोकार्ता वै विनड्क्ष्यति । “मुझे बारंबार सुभद्राके लिये शोक हो रहा है, जो युद्धसे मुँह न मोड़नेवाले अपने वीर पुत्रको रणभूमिमें मारा गया सुनकर शोकसे आतुर हो प्राण त्याग देगी
ଯୁଦ୍ଧରୁ କେବେ ମୁହଁ ନ ଫେରାଇଥିବା ନିଜ ବୀର ପୁତ୍ର ରଣଭୂମିରେ ନିହତ ହୋଇଛି—ଏହା ଶୁଣି ସୁଭଦ୍ରା ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ନିଶ୍ଚୟ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ; ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିପାରନ୍ତି।
Verse 573
द्रौपदी चैव दुःखातें ते च वक्ष्यामि कि नन््वहम् । अभिमन्युको न देखकर सुभद्रा मुझे क्या कहेगी? द्रौपदी भी मुझसे किस प्रकार वार्तालाप करेगी? इन दोनों दुःखकातर देवियोंको मैं क्या जवाब दूँगा?
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ସୁଭଦ୍ରା—ଏହି ଦୁଇ ରାଣୀ ଯେତେବେଳେ ଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେବେ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ କ’ଣ କହିବି? ଯଦି ଅଭିମନ୍ୟୁ ଦେଖା ନଦେଉ, ସୁଭଦ୍ରା ମୋତେ କ’ଣ କହିବେ? ଦ୍ରୌପଦୀ ମୋ ସହ କିପରି କଥା ହେବେ? ଶୋକତପ୍ତ ସେଇ ଦୁଇ ମହାନାରୀଙ୍କୁ ମୁଁ କ’ଣ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବି?
Verse 583
सहस्रधा वधू दृष्टवा रुदतीं शोककर्शिताम् | “निश्चय ही मेरा हृदय वज़्सारका बना हुआ है, जो शोकसे कातर हुई बहू उत्तराको रोती देखकर सहखसों टुकड़ोंमें विदीर्ण नहीं हो जाता?
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ହୃଦୟ ବଜ୍ରସମ କଠୋର ହୋଇଯାଇଛି; କାରଣ ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବା ନବବଧୂ ଉତ୍ତରାକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ମନ ହଜାର ଖଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ୁନାହିଁ।
Verse 613
सिंहवन्नदथ प्रीता: शोककाल उपस्थिते । 'रणक्षेत्रमें श्रीकृष्ण और अर्जुनका अपराध करके तुम्हारे लिये शोकका अवसर उपस्थित है, ऐसे समयमें तुमलोग प्रसन्न होकर सिंहनाद कैसे कर रहे हो?
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଶୋକର ସମୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଆନନ୍ଦରେ ସିଂହନାଦ କରୁଛ। ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅପରାଧ କରି ତୁମେ ନିଜେ ନିଜ ପାଇଁ ଶୋକର ଅବସର ଆଣିଛ; ଏମିତି ସମୟରେ କିପରି ହର୍ଷିତ ହୋଇ ଗର୍ଜନ କରୁଛ?
Verse 623
अधर्मो हि कृतस्तीव्र: कथं स्यादफलश्रिरम् । “तुम्हारे पापकर्मका फल तुम्हें शीघ्र ही प्राप्त होगा। तुमलोगोंने घोर पाप किया है। उसका फल मिलनेमें अधिक विलम्ब कैसे हो सकता है?
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଘୋର ଅଧର୍ମ କରାଯାଇଛି; ତାହା ଫଳହୀନ କିପରି ରହିବ? ତୁମ ପାପକର୍ମର ଫଳ ତୁମକୁ ଶୀଘ୍ର ମିଳିବ। ତୁମେ ଭୟଙ୍କର ପାପ କରିଛ; ତାହାର ପରିଣାମ ଆସିବାରେ ଅଧିକ ବିଳମ୍ବ କିପରି ହେବ?
Verse 1536
सर्वेषां चैव योधानां सामग्रयं स्यान्ममाच्युत । “आज इन स्वजनोंको व्याकुल देखकर मेरे हृदयकी आशंका नहीं दूर होती है। दूसरोंको मान देनेवाले अच्युत श्रीकृष्ण! राजा द्रुपद
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଅଚ୍ୟୁତ! ଆଜି ଏହି ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟାକୁଳ ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟର ଆଶଙ୍କା ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ! ଆମ ସମସ୍ତ ଯୋଧାଙ୍କ ସମୂହ କି ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ଅକ୍ଷତ ଅଛି? ରାଜା ଦ୍ରୁପଦ, ବିରାଟ ଏବଂ ମୋର ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଯୋଧା କି ନିଶ୍ଚୟ କୁଶଳରେ ଅଛନ୍ତି?
Verse 5936
युयुत्सुश्नापि कृष्णेन श्रुतो वीरानुपालभन् | “मैंने घमंडमें भरे हुए धृतराष्ट्रपुत्रोंका सिंहनाद सुना है और श्रीकृष्णने यह भी सुना है कि युयुत्सु उन कौरववीरोंको इस प्रकार उपालम्भ दे रहा था
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯୁଯୁତ୍ସୁ ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣାଗଲା, ଯେତେବେଳେ ସେ ବୀରମାନଙ୍କୁ ଉପାଲମ୍ଭ ଦେଉଥିଲା। ଗର୍ବରେ ଫୁଲିଥିବା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସିଂହନାଦ ଶୁଣି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହା ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ଯେ ଯୁଯୁତ୍ସୁ ସେହି କୌରବବୀରମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି କଠୋର ବଚନରେ ଧିକ୍କାର କରୁଥିଲା।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-sankat between decisive action and ethical restraint: whether high-risk, high-impact tactics against a principal commander are justified when they intensify collateral chaos and accelerate irreversible suffering in a deteriorating moral environment.
Capability must be matched with discernment: valor alone is insufficient without support structures, timing, and proportional action; in complex systems, protection of allies and containment of escalation can be more dharmically sustainable than solitary pursuit of victory.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative evidence within Saṃjaya’s reportage, contributing to the epic’s cumulative reflection on how action under pressure generates enduring moral and political residue.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.