Adhyaya 46
अभिमन्योरावरणम् (Encirclement and counter-strikes of Abhimanyu)
Upa-parva: Abhimanyu-in-the-formation (Cakravyūha engagement) — tactical containment episode
Dhṛtarāṣṭra asks which heroes checked the young, undefeated Saubhadra, who advances without retreat in battle. Sañjaya reports that Abhimanyu’s entry immediately turns many opposing kings away with sharp arrows. A coordinated ring of six chariot-warriors—Droṇa, Kṛpa, Karṇa, Aśvatthāman (Drauṇi), Bṛhadbala, and Kṛtavarman—surrounds him and showers missiles while drawing powerful bows. Abhimanyu stabilizes the engagement by obstructing these expert archers with precise arrow-work. Quantified exchanges follow: he wounds Droṇa, Bṛhadbala, Kṛtavarman, and Kṛpa with high counts of śilīmukhas; he strikes Aśvatthāman with ten swift arrows; and he pierces Karṇa in the ear amid the press of opponents. He disables Kṛpa’s horses and then is counter-struck. In the melee, the Kosala ruler Bṛhadbala attacks on foot with sword and shield after being unhorsed, but Abhimanyu pierces him in the heart, causing his fall. Abhimanyu continues moving through the battle, suppressing enemy bowmen with sustained arrow-rain.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से विस्मय और अविश्वास के बीच पूछते हैं—कैसे अकेला सौभद्र अभिमन्यु इतने योद्धाओं के साथ घोर संग्राम करके भी विजयी रहा; और जिनका आश्रय धर्म है, उनके लिए यह ‘अत्यद्भुत’ भी क्यों नहीं। → दुर्योधन के विमुख होने और राजपुत्रों के मारे जाने से कौरव-पक्ष में हड़कम्प मचता है। तब द्रोण, अश्वत्थामा, बृहद्बल, कृप, कर्ण, कृतवर्मा और शकुनि जैसे महारथी क्रुद्ध होकर अभिमन्यु पर टूट पड़ते हैं; निकट-युद्ध का जाल कसता जाता है, गजसेना और विविध जनपदों की टुकड़ियाँ भी उसे घेरती हैं। → छः महारथियों द्वारा चारों ओर से घेर लिए जाने पर भी अभिमन्यु रथ, ध्वज, सारथि और अश्वों पर प्रहार कर शत्रु-रथों की व्यवस्था तोड़ता है; कलिंग, निषाद और क्राथपुत्र आदि के कवचधारी दलों तथा गजसेना के बीच वह तीक्ष्ण बाणों से मार्ग बनाता हुआ निर्णायक प्रतिरोध करता है। → अभिमन्यु के पराक्रम से कौरव-सेना बार-बार विमुख होती है; अनेक आक्रमणकारी घायल होकर हटते हैं और घेरा क्षण-क्षण टूटता-बनता रहता है—पर कौरव-पक्ष अपनी प्रतिष्ठा बचाने को और अधिक संगठित होकर उसे दबाने का संकल्प करता है। → घेरा और सघन होता जाता है—महारथियों की संयुक्त रणनीति के सामने अभिमन्यु की अगली घड़ी क्या होगी, यह प्रश्न युद्धभूमि पर लटक जाता है।
Shlokas
Verse 1
धृतराष्ट्र बोले--सूत! जैसा कि तुम बता रहे हो
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ— ସୂତ! ତୁମେ ଯେପରି କହୁଛ, ମହାମନା ଅଭିମନ୍ୟୁ ଏକାକୀ ହୋଇ ଅନେକ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ସହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ସଙ୍ଗ୍ରାମ କରି ବିଜୟ ଲାଭ କଲା। ସୁଭଦ୍ରାପୁତ୍ରଙ୍କ ଏହି ପରାକ୍ରମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ; ସହସା ବିଶ୍ୱାସ ହୁଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଧର୍ମ ହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅତ୍ୟଧିକ ଅଦ୍ଭୁତ ନୁହେଁ।
Verse 2
अश्रद्धेयमिवाश्चर्य सौभद्रस्याथ विक्रमम् । किं तु नात्यद्धुतं तेषां येषां धर्मो व्यपाश्रय:
ସୌଭଦ୍ର (ଅଭିମନ୍ୟୁ)ଙ୍କ ଏହି ବିକ୍ରମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ, ଯେନେ ଅବିଶ୍ୱସନୀୟ; କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଧର୍ମ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅତ୍ୟଧିକ ଅଦ୍ଭୁତ ନୁହେଁ।
Verse 3
दुर्योधने च विमुखे राजपुत्रशते हते । सौभगद्रे प्रतिपत्तिं कां प्रत्यपद्यन्त मामका:
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ— ସଞ୍ଜୟ! ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ବିମୁଖ ହୋଇ ପଳାଇଗଲା ଏବଂ ଶତେକ ରାଜପୁତ୍ର ନିହତ ହେଲେ; ସେ ସମୟରେ ସୌଭଦ୍ର (ଅଭିମନ୍ୟୁ)ଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବାକୁ ମୋ ପୁଅମାନେ କେଉଁ ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କଲେ?
Verse 4
संजय उवाच संशुष्कास्याश्षलन्नेत्रा: प्रस्विन्ञा लोमहर्षणा: । पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ରାଜନ୍! ଆପଣଙ୍କ ସେନାମାନଙ୍କର ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଭୟରେ ଚକ୍ଷୁ ଚଞ୍ଚଳ ହେଉଥିଲା; ଶରୀର ପସିନାରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା ଏବଂ ରୋମାଞ୍ଚ ଉଠିଥିଲା। ପଳାୟନରେ ମାତ୍ର ସେମାନେ ଉତ୍ସାହୀ; ଶତ୍ରୁଜୟରେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ସାହ ଲେଶମାତ୍ର ନଥିଲା।
Verse 5
हतान् भ्रातृन् पितृन् पुत्रान् सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान् | उत्सृज्योत्सृज्य संजग्मुस्त्वरयन्तो हयद्विपान्
ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ଭାଇ, ପିତା, ପୁତ୍ର, ସୁହୃଦ, ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଓ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀମାନଙ୍କୁ ଆତୁରତାରେ ହାଙ୍କି ସେମାନେ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ।
Verse 6
तान् प्रभग्नांस्तथा दृष्टवा द्रोणो द्रौणिर्बृहद्धल: । कृपो दुर्योधन: कर्ण: कृतवर्माथ सौबल:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ରାଜନ୍! ସେମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି ଭାଙ୍ଗି ପଳାଉଥିବା ଦେଖି ଦ୍ରୋଣ, ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା, ବୃହଦ୍ବଳ, କୃପ, ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ, କର୍ଣ୍ଣ, କୃତବର୍ମା ଓ ସୌବଳ (ଶକୁନି) କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ଅପରାଜିତ ସୌଭଦ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲେ; କିନ୍ତୁ, ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ସେହି ପୌତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁ ନିଜ ପରାକ୍ରମରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଛେହଟାଇଦେଲେ।
Verse 7
अभ्यधावन् सुसंक्रुद्धा: सौभद्रमपराजितम् । ते तु पौत्रेण ते राजन् प्रायशो विमुखीकृता:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଅପରାଜିତ ସୌଭଦ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲେ; କିନ୍ତୁ ରାଜନ୍, ଆପଣଙ୍କ ସେହି ପୌତ୍ର ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରୁ ବିମୁଖ କରିଦେଲେ।
Verse 8
एकस्तु सुखसंवृद्धो बाल्याद् दर्पाच्च निर्भय: । इष्वस्त्रविन्महातेजा लक्ष्मणो5<र्जुनिमभ्ययात्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସୁଖରେ ପାଳିତ, ବାଳ୍ୟର ଉତ୍ସାହ ଓ ଦର୍ପରୁ ନିର୍ଭୟ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକାକୀ ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 9
तमन्वगेवास्य पिता पुत्रगृद्धी न््यवर्तत । अनुदुर्योधनं चान्ये न्यवर्तन्त महारथा:,पुत्रकी रक्षा चाहनेवाला पिता दुर्योधन भी उसीके साथ-साथ लौट पड़ा। फिर दुर्योधनके पीछे दूसरे महारथी लौट आये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପୁତ୍ରସ୍ନେହରେ ଆକୁଳ ତାହାର ପିତା ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଫେରିଗଲେ। ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ପଛରେ ଅନ୍ୟ ମହାରଥୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ।
Verse 10
तं॑ तेडभिषिषिचुर्बाणैमेंघा गिरिमिवाम्बुभि: । स तु तान् प्रममाथैको विष्वग्वातो यथाम्बुदान्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମେଘମାନେ ଯେପରି ଜଳଧାରାରେ ପର୍ବତକୁ ସିଞ୍ଚନ କରନ୍ତି, ସେପରି ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ବାଣବର୍ଷା କଲେ। କିନ୍ତୁ ଅଭିମନ୍ୟୁ ଏକାକୀ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଥି ଦେଲେ—ଯେପରି ସର୍ବଦିଗରୁ ବହୁଥିବା ପବନ ମେଘମାନଙ୍କୁ ଛିଟାଇ ଦିଏ।
Verse 11
पौत्रं तव च दुर्धर्ष लक्ष्मणं प्रियदर्शनम् पितु: समीपे तिष्ठन्तं शूरमुद्यतकार्मुकम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ ପୌତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁର୍ଧର୍ଷ ଥିଲେ। ସେ ଧନୁଷ ଉଠାଇ ପିତାଙ୍କ ସମୀପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
Verse 12
अत्यन्तसुखसंवृद्ध॑ धनेश्वरसुतोपमम् । आससाद रणे कार्ष्ण्मित्तो मत्तमिव द्विपम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖରେ ପାଳିତ, ଧନେଶ୍ୱର କୁବେରଙ୍କ ପୁତ୍ର ସଦୃଶ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରଣରେ ଥିଲେ; ତେବେ ଅର୍ଜୁନପୁତ୍ର (କାର୍ଷ୍ଣି) ତାଙ୍କ ଉପରେ ଏମିତି ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଯେପରି ମତ୍ତ ହାତୀ ଅନ୍ୟ ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ଗଜରାଜ ଉପରେ ଧାଉଁଥାଏ।
Verse 13
लक्ष्मणेन तु संगम्य सौभद्र: परवीरहा । शरै: सुनिशितैस्ती६णैर्बाह्वोरुरसि चार्पित:
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ନିକଟ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାମାତ୍ରେ, ପରବୀରହା ସୌଭଦ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ଭୁଜ ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ପ୍ରଖର ବାଣରେ ପ୍ରହାର ହେଲା।
Verse 14
संक़रुद्धो वै महाराज दण्डाहत इवोरग: । पौत्रस्तव महाराज तव पौत्रमभाषत,महाराज! उस प्रहारसे लाठीकी चोट खाये हुए सर्पके समान अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए आपके पौत्र अभिमन्युने आपके दूसरे पौत्र लक्ष्मणसे कहा--
ମହାରାଜ! ସେହି ପ୍ରହାରରେ ଦଣ୍ଡାଘାତ ପାଇଥିବା ସର୍ପ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଉଠିଥିବା ଆପଣଙ୍କ ପୌତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁ, ଆପଣଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପୌତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—
Verse 15
सुदृष्ट: क्रियतां लोको हामुं लोक॑ गमिष्यसि । पश्यतां बान्धवानां त्वां नयामि यमसादनम्
“ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ଥିର କରି ଏହି ଲୋକକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖ; ତୁ ଏବେ ସେହି ପରଲୋକକୁ ଯିବୁ। ବାନ୍ଧବମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ ତୋତେ ଯମସଦନକୁ ନେଇଯିବି।”
Verse 16
“लक्ष्मण! इस संसारको अच्छी तरह देख लो। अब शीघ्र ही परलोककी यात्रा करोगे। इन बान्धव-जनोंके देखते-देखते मैं तुम्हें यमलोक पहुँचाये देता हूँ” ।।
“ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ଏହି ଲୋକକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖିନେ। ତୁ ଏବେ ଶୀଘ୍ର ପରଲୋକଯାତ୍ରା କରିବୁ। ବାନ୍ଧବମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ ତୋତେ ଯମଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚାଇଦେବି।” ଏହିପରି କହି, ପରବୀରହା ମହାବାହୁ ସୌଭଦ୍ର ତାଙ୍କ ତୂଣୀରୁ କେଞ୍ଚୁଳ ଛାଡ଼ି ବାହାରିଥିବା ସର୍ପ ପରି ଦୀପ୍ତ ଏକ ଭଲ୍ଲବାଣ ଉଦ୍ଧାର କଲେ।
Verse 17
स तस्य भुजनिर्मुक्तो लक्ष्मणस्य सुदर्शनम् । सुनसं सुभ्रु केशान्तं शिरो5हार्षीत् सकुण्डलम्
ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ହାତରୁ ଛୁଟିଥିବା ସେହି ଭଲ୍ଲବାଣ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସୁଦର୍ଶନ, ସୁଘଡ଼ ନାସିକା, ମନୋହର ଭୌହ, ସୁନ୍ଦର କେଶାନ୍ତ ଓ ରୁଚିର କୁଣ୍ଡଳ-ଶୋଭିତ ମସ୍ତକକୁ ଧଡ଼ରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିଦେଲା।
Verse 18
लक्ष्मणं निहतं दृष्टवा हाहेत्युच्चुक्रुशुर्जना: । ततो दुर्योधन: क्रुद्धः प्रिये पुत्रे निपातिते
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିହତ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି ଲୋକେ “ହାୟ! ହାୟ!” ବୋଲି ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲେ। ତାପରେ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ପତିତ ହେବାରେ ଦୁର୍ୟୋଧନ କ୍ରୋଧେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହେଲା।
Verse 19
घ्नतैनमिति चुक्रोश क्षत्रियान् क्षत्रियर्षभ: । लक्ष्मणको मारा गया देख सब लोग जोर-जोरसे हाहाकार करने लगे। अपने प्यारे पुत्रके मारे जानेपर क्षत्रियशिरोमणि दुर्योधन कुपित हो उठा और समस्त क्षत्रियोंसे बोला --अहो! इस अभिमन्युको मार डालो” ।।
କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁର୍ୟୋଧନ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି “ଏହାକୁ ମାର!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲା। ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ନିହତ ହେବାରେ କ୍ରୋଧାନ୍ଧ ହୋଇ ସେ ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ—“ଅହୋ! ଏହି ଅଭିମନ୍ୟୁକୁ ନିହତ କର!” ବୋଲି ଉଦ୍ବୋଧନ କଲା। ତେବେ ଦ୍ରୋଣ, କୃପ, କର୍ଣ୍ଣ, ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ଓ ବୃହଦ୍ଧଲ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 20
तांस्तु विद्ध्वा शितैर्बाणैविमुखीकृत्य चार्जुनि:
ଅର୍ଜୁନ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ବିମୁଖ କରିଦେଲା।
Verse 21
आवल्रुस्तस्य पन्थानं गजानीकेन दंशिता:
ସେମାନେ ଗଜସେନା ଦ୍ୱାରା ତାହାର ପଥ ଆବୃତ କରି ତାକୁ ଘେରିଲେ; ଯେପରି ଦଂଶନ କରି ପଥକୁ ଛିଣ୍ଡାଇ ଦେଉଛନ୍ତି।
Verse 22
तत् प्रसक्तमिवात्यर्थ युद्धमासीद् विशाम्पते
ହେ ପ୍ରଜାନାଥ, ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିକଟରୁ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତାପରେ ଅର୍ଜୁନପୁତ୍ର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସେଇ ଧୃଷ୍ଟ ଗଜସେନାକୁ ସେହିପରି ନାଶ କରିଦେଲା, ଯେପରି ଆକାଶରେ ସଦାଗତି ବାୟୁ ଶତଶଃ ମେଘଖଣ୍ଡକୁ ଛିଣ୍ଡାଇ ଛିଟାଇ ଦିଏ।
Verse 23
ततस्तत् कुण्जरानीकं व्यधमद् धृष्टमार्जुनि: । यथा वायुर्नित्यगतिर्जलदान् शतशोडम्बरे
ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିକଟରେ ଘୋର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଅର୍ଜୁନପୁତ୍ର ଧୃଷ୍ଟ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସେହି ଗଜସେନାକୁ ଏମିତି ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ କଲେ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ନିତ୍ୟଗତି ବାୟୁ ଶତଶଃ ମେଘଖଣ୍ଡକୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରିଦିଏ।
Verse 24
ततः क्राथ: शरख्रातैरार्जुनिं समवाकिरत् । अथेतरे संनिवृत्ता: पुनद्रोणमुखा रथा:,तदनन्तर क्राथने अर्जुनकुमार अभिमन्युपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी। इतनेहीमें द्रोण आदि दूसरे महारथी भी पुनः लौट आये
ତାପରେ କ୍ରାଥ ଅର୍ଜୁନପୁତ୍ର ଉପରେ ବାଣବୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କଲା। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଯେ ଅନ୍ୟ ରଥୀମାନେ କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ପଛକୁ ହଟିଥିଲେ—ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି—ସେମାନେ ପୁନଃ ଫେରି ମୁଖ୍ୟ ମୋର୍ଚ୍ଚାକୁ ଆସିଲେ।
Verse 25
परमास्त्राणि धुन्वाना: सौभद्रमभिदुद्रुवु: । तान् निवार्यार्जुनिर्बाणै: क्राथपुत्रमथार्दयत्
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରି ସୌଭଦ୍ର (ଅଭିମନ୍ୟୁ) ଉପରେ ଧାଇଲେ। ଅଭିମନ୍ୟୁ ବାଣରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିବାରଣ କରି, ପରେ କ୍ରାଥପୁତ୍ରକୁ ଭାରି ଭାବେ ଆକ୍ରମଣ କରି ତୀବ୍ର ପୀଡା ଦେଲେ।
Verse 26
शरौघेणाप्रमेयेण त्वरमाणो जिघांसया । सभरनुर्बाणकेयूरो बाहू समुकुर्ट शिर:
ହତ୍ୟା କରିବା ଆକାଂକ୍ଷାରେ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହୋଇ ସେ ଅପ୍ରମେୟ ବାଣବୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା—ଧନୁ ଟାଣି ତୟାର, ଭୁଜାରେ ତୂଣୀର କେୟୂର ପରି ଶୋଭିତ, ଏବଂ ଶିରେ ମକୁଟ ସଦୃଶ ଶିରସ୍ତ୍ରାଣ।
Verse 27
कुलशीलश्रुतिबलै: कीर्त्या चास्त्रबलेन च | युक्ते तस्मिन् हते वीरा: प्रायशो विमुखा5भवन्
କୁଳ, ଶୀଳ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ, ବଳ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଅସ୍ତ୍ରବଳରେ ସମ୍ପନ୍ନ ସେହି ବୀର ହତ ହେବା ପରେ, ଆପଣଙ୍କ ସେନାର ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଶୂର ଯୋଦ୍ଧା ଯୁଦ୍ଧରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇ ଅସ୍ଥିର ଭାବେ ପଛକୁ ହଟିଗଲେ।
Verse 45
हि 27005 ० अब ? हुक अआ 5 क ”+ $* %// हा ्, । 0 "इ क +-
ଏଠାରେ ଦ୍ରୋଣପର୍ବ, ଅଧ୍ୟାୟ ୪୬, ଶ୍ଲୋକ ୪୫ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଭ୍ରଷ୍ଟ/ବିକୃତ ପ୍ରତୀତ ହେଉଛି; ତେଣୁ ଶୁଦ୍ଧ ଦେବନାଗରୀ ପାଠ ବିନା ନିଖୁତ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 46
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि लक्ष्मणवधे षट्चत्वारिंशो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବରେ, ଅଭିମନ୍ୟୁବଧପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଲକ୍ଷ୍ମଣବଧ-ପ୍ରସଙ୍ଗର ଛୟାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 193
कृतवर्मा च हार्दिक्य: षड् रथा: पर्यवारयन् । तब द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, कर्ण, अश्वत्थामा, बृहदबल और हृदिकपुत्र कृतवर्मा--इन छ: महारथियोंने अभिमन्युको घेर लिया
ହୃଦୀକପୁତ୍ର କୃତବର୍ମା ଏବଂ ସେଇ ଛଅ ରଥୀ ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରି ନେଲେ—ଦ୍ରୋଣ, କୃପ, କର୍ଣ୍ଣ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା, ବୃହଦ୍ବଳ ଓ କୃତବର୍ମା; ଏହି ଛଅ ମହାରଥୀ ମିଶି ସେ ଯୁବବୀରଙ୍କୁ ପରିବେଷ୍ଟନ କଲେ।
Verse 203
वेगेनाभ्यपतत् क्रुद्ध: सैन्धवस्य महद् बलम् | यह देख अर्जुनकुमारने अपने पैने बाणोंद्वारा उन सबको घायल करके भगा दिया और क्रोधमें भरकर बड़े वेगसे जयद्रथकी विशाल सेनापर धावा किया
କ୍ରୋଧେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ସେ ମହାବେଗରେ ସୈନ୍ଧବ ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କ ବିଶାଳ ସେନା ଉପରେ ଝପଟି ପଡ଼ିଲେ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆହତ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ଛତ୍ରଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ, ତାପରେ ପୁଣି ମହାବେଗରେ ଜୟଦ୍ରଥସେନା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 216
कलिलज्जश्न निषादाश्न क्राथपुत्रश्न वीर्यवान् । उस समय कलिंगदेशीय सैनिक, निषादगण तथा पराक्रमी क्राथपुत्र--इन सबने कवच धारण करके गजसेनाके द्वारा अभिमन्युका रास्ता रोक दिया
ସେ ସମୟରେ କଳିଙ୍ଗଦେଶୀୟ ସୈନିକ, ନିଷାଦଗଣ ଓ ପରାକ୍ରମୀ କ୍ରାଥପୁତ୍ରମାନେ—ସମସ୍ତେ କବଚ ପିନ୍ଧି ଗଜସେନା ସହିତ ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ପଥ ଅବରୋଧ କଲେ।
Verse 2636
सच्छत्रध्वजयन्तारं रथं चाश्वान् न्यपातयत् | फिर उसने असंख्य बाणसमूहोंद्वारा क्राथपुत्रको मार डालनेकी इच्छासे जल्दी करते हुए उसकी धनुष-बाणों और केयूरसहित दोनों भुजाओं
ତାପରେ କ୍ରାଥପୁତ୍ରକୁ ବଧ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଶୀଘ୍ରତା କରି ସେ ଅସଂଖ୍ୟ ବାଣବୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରହାର କଲା। ତାହାର ଧନୁ-ବାଣ, କେୟୂରସହ ଦୁଇ ଭୁଜା, ମୁକୁଟମଣ୍ଡିତ ମସ୍ତକ, ଛତ୍ର-ଧ୍ୱଜ, ସାରଥିସହ ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ା—ସବୁକୁ ଭୂମିସାତ କରିଦେଲା।
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly tests the boundary between individual-duel ideals and collective containment: whether coordinated multi-hero pressure against a single entrant is merely strategic necessity or a strain on customary expectations of fairness in elite combat.
Agency operates within constraints: disciplined skill can temporarily equalize asymmetry, yet outcomes are also shaped by coordinated systems (formation, teamwork, logistics), illustrating how dharma in action includes both personal excellence and structural realities.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its meta-function is archival—Sañjaya’s quantified, witness-oriented report frames the episode as evidence for evaluating leadership, conduct, and consequence within the wider war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.