Adhyaya 118
भूरिश्रवसः गर्हा, प्रायोपवेशः, सात्यकिकृतशिरच्छेदः (Bhūriśravas’s Censure, Prāyopaveśa, and Sātyaki’s Beheading)
Upa-parva: Bhūriśravas–Sātyaki Dharmavāda (Episode of reproach, prāyopaveśa, and beheading)
Sañjaya reports that Bhūriśravas’s arm—still holding a sword—falls to the ground, cut by Arjuna (Kirīṭin). Bhūriśravas, seeing himself thwarted, releases Sātyaki and angrily censures Arjuna for striking him when he was not properly engaged, framing the act as a lapse from kṣatra-dharma and attributing it to association with Kṛṣṇa and Vṛṣṇi-Andhaka counsel. He then renounces further combat, sits in prāyopaveśa on the field, arranges arrows, and adopts a yogic, ascetic composure oriented toward Brahmaloka. Public reaction is divided: many reproach Kṛṣṇa and Arjuna while also praising Bhūriśravas’s restraint. Arjuna responds with controlled speech, arguing that cutting the arm of an armed aggressor intent on killing a Vṛṣṇi warrior is not blameworthy, and he cites the earlier killing of Abhimanyu (when weaponless/disabled) as evidence of compromised norms. Arjuna grants Bhūriśravas leave to attain higher worlds. After Bhūriśravas is released, Sātyaki rises with a sword intending to sever Bhūriśravas’s head; despite restraint attempts by several leaders, he proceeds to behead the prāyopaveśa-sitting Bhūriśravas. The armies do not celebrate the act; celestial beings honor Bhūriśravas, and discourse turns to fate (daiva), necessity, and retaliatory logic. Sātyaki defends himself by invoking Abhimanyu’s killing and by asserting a prior vow: anyone who tramples and attacks him in battle is to be slain, even if ascetic-like. The chapter closes with collective silence and a portrayal of Bhūriśravas’s purified ascent after death.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि रणभूमि में सात्यकि का पराक्रम भड़क उठा है—वह अकेला ही आपके महारथियों की भीड़ में घिरकर भी रुकता नहीं, और दुर्योधन-कृतवर्मा की प्रतिष्ठा को फिर चुनौती देता है। → द्रोणाचार्य सात्यकि पर तीक्ष्ण बाण-वर्षा करते हैं—सतहत्तर शरों से उसे घायल करते हैं; दुर्मर्षण, दुःसह और विकर्ण भी क्रमशः अनेक बाणों से उसे बेधते हैं। सात्यकि पर चारों ओर से आच्छादन होता है, पर वह एक-एक को प्रत्युत्तर देकर फिर-फिर नए बाणों से छेदता है और दुर्योधन तक को त्वरित आघात देता है। → सात्यकि विधिपूर्वक सज्जित रथ से ‘धनुर्धरों के आदर्श’ कृतवर्मा के सामने जा टिकता है; अर्जुन-दर्शन की उत्कंठा से प्रेरित होकर वह अस्सी बाणों की वर्षा करता है और फिर सुवर्ण-पंखों वाला प्रचण्ड बाण छोड़ता है—क्रुद्ध सर्प-सा दहकता हुआ। इसी उग्रता में दुर्योधन भी सात्यकि के श्रेष्ठ बाणों से क्षत-विक्षत होकर सहसा पीछे हटता/भागता है। → कृतवर्मा भी प्रत्युत्तर को तत्पर होता है; सारथी को आदेश मिलता है कि ‘सर्वधन्विनां प्रवर’ कृतवर्मा तीव्र वेग से आ रहा है—रथ बढ़ाओ। अध्याय का अंत इस पर होता है कि सात्यकि की धारा ने कौरव-पक्ष को क्षणिक रूप से डगमगाया, पर कृतवर्मा का प्रतिघात अब सामने है। → कृतवर्मा के तीव्र प्रत्याक्रमण में सात्यकि टिकेगा या मार्ग बनाकर अर्जुन तक पहुँचेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६३ “लोक मिलाकर कुल ६२३ श्लोक हैं।) ० गा षोडशाधिकशततमोड<्ध्याय: सात्यकिका पराक्रम तथा दुर्योधन और कृतवर्माकी पुनः पराजय संजय उवाच ते किरन्त: शरव्रातान् सर्वे यत्ता: प्रहारिण: । त्वरमाणा महाराज युयुधानमयोधयन्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ପ୍ରହାରକୁଶଳ ସେ ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧା ସଚେତନ ହୋଇ, ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଶରବୃଷ୍ଟି କରି କରି ସେଠାରେ ଯୁଯୁଧାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 2
तं द्रोण: सप्तसप्तत्या जघान निशितै: शरे: । दुर्मर्षणो द्वादशभिर्दु:सहो दशभि: शरै:,द्रोणाचार्यने सात्यकिको सतहत्तर तीखे बाणोंसे घायल कर दिया। फिर दुर्मर्षणने बारह और दु:सहने दस बाणोंसे उन्हें बींध डाला
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଦ୍ରୋଣ ତାକୁ ସତତ୍ତର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆଘାତ କଲେ। ପରେ ଦୁର୍ମର୍ଷଣ ବାରଟି ଏବଂ ଦୁଃସହ ଆଉ ଦଶଟି ବାଣରେ ତାକୁ ଭେଦିଲେ।
Verse 3
विकर्णश्वापि निशितैस्त्रिंशद्धिः कड्कपत्रिभि: । विव्याध स्ये पाश्वें तु स््तनाभ्यामन्तरे तथा,तत्पश्चात् विकर्णने भी कंककी पाँखवाले तीस तीखे बाणोंसे सात्यकिकी बायीं पसली और छाती छेद डाली
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ବିକର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ କଙ୍କ-ପଙ୍ଖ ଲାଗିଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତିରିଶଟି ବାଣରେ ଶୈନେୟ (ସାତ୍ୟକି)ଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱ ଏବଂ ସ୍ତନଦ୍ୱୟ ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ଭେଦିଲା।
Verse 4
दुर्मुखो दशभिर्बाणैस्तथा दुःशासनोडष्टभि: । चित्रसेनश्न शैनेयं द्वाभ्यां विव्याध मारिष,आर्य! तदनन्तर दुर्मुखने दस, दुःशासनने आठ और चित्रसेनने दो बाणोंसे सात्यकिको घायल कर दिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଦୁର୍ମୁଖ ଶୈନେୟ (ସାତ୍ୟକି)କୁ ଦଶଟି ବାଣରେ, ଦୁଃଶାସନ ଆଠଟି ବାଣରେ, ଏବଂ ଚିତ୍ରସେନ ଦୁଇଟି ବାଣରେ ଆଘାତ କଲେ।
Verse 5
दुर्योधनश्व॒ महता शरवर्षेण माधवम् | अपीडयद्ू रणे राजन शूराश्षान्ये महारथा:,राजन! उस रणक्षेत्रमें दुर्योधन तथा अन्य शूरवीर महारथियोंने भारी बाण-वर्षा करके सात्यकिको पीड़ित कर दिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ! ସେହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଅନ୍ୟ ଶୂର ମହାରଥୀମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି ଭାରୀ ବାଣବର୍ଷାରେ ମାଧବ (ଶୈନେୟ/ସାତ୍ୟକି)କୁ ପୀଡ଼ିତ କଲେ।
Verse 6
सर्वतः प्रतिविद्धस्तु तव पुत्रैर्महारथै: । तान् प्रत्यविध्यद् वार्ष्णेय: पृथक् पृथगजिद्दागैः
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ତୁମ ପୁଅମାନେ ମହାରଥୀ ହୋଇ ସବୁଦିଗରୁ ତାକୁ ଆଘାତ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ ବୀର ସାତ୍ୟକି ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ନିଜ ଅଚ୍ୟୁତ, ସିଧାଗାମୀ ବାଣରେ ଭେଦି ପ୍ରତିଦାନ କଲେ।
Verse 7
भारद्वाजं त्रिभिरबणर्दु:सहं नवभि: शरै: । विकर्ण पञज्चविंशत्या चित्रसेनं च सप्तभि:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ସେ ଭାରଦ୍ୱାଜ (ଦ୍ରୋଣ)ଙ୍କୁ ତିନିଟି ଶରରେ, ଦୁଃସହଙ୍କୁ ନଅଟିରେ, ବିକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ପଚିଶଟିରେ ଏବଂ ଚିତ୍ରସେନଙ୍କୁ ସାତଟି ଶରରେ ଆଘାତ କଲା।
Verse 8
दुर्मर्षणं द्वादशभिरष्टाभिश्न विविंशतिम् । सत्यव्रतं च नवभिर्विजयं दशभि: शरै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ଦୁର୍ମର୍ଷଣଙ୍କୁ ବାରଟି ଶରରେ, ବିବିଂଶତିଙ୍କୁ ଆଠଟିରେ, ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କୁ ନଅଟିରେ ଏବଂ ବିଜୟଙ୍କୁ ଦଶଟି ଶରରେ ଆଘାତ କଲା।
Verse 9
ततो रुक््माड़्दं चाप॑ं विधुन्चानो महारथ: । अभ्ययात् सात्यकिस्तूर्ण पुत्र तव महारथम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗଦରେ ଭୂଷିତ ନିଜ ବିଶାଳ ଧନୁଷକୁ କମ୍ପାଇ ମହାରଥୀ ସାତ୍ୟକି ତୁରନ୍ତ ତୁମ ମହାରଥୀ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଧାଇଲେ।
Verse 10
राजानं सर्वलोकस्य सर्वलोकमहारथम् | शरैरभ्याहनद् गाढं ततो युद्धम भूत् तयो:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ରାଜା ଏବଂ ସାରା ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମହାରଥୀ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ସେ ଶରବର୍ଷାରେ ଗଭୀର ଆଘାତ କଲା; ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
Verse 11
विमुज्चन्तौ शरांस्तीक्ष्णान् संदधानौ च सायकान् | अदृश्यं समरे<न्योन्यं चक्रतुस्तो महारथौ,उन दोनों महारथियोंने समरभूमिमें बाणोंका संधान और तीखे बाणोंका प्रहार करते हुए एक-दूसरेको अदृश्य कर दिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ଦୁଇ ମହାରଥୀ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶର ଛାଡ଼ୁଥିବା ସହ ନୂତନ ନୂତନ ସାୟକ ସନ୍ଧାନ କରୁଥିଲେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ପରସ୍ପରକୁ ଶରବର୍ଷାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ କରିଦେଲେ।
Verse 12
सात्यकि: कुरुराजेन निर्विद्धों बह्मशो भत । अस्रवद् रुधिरं भूरि स्वरसं चन्दनो यथा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କୁରୁରାଜଙ୍କ ବାଣରେ ପୁନଃପୁନଃ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ସାତ୍ୟକି ଅତ୍ୟଧିକ ପରିମାଣରେ ରକ୍ତ ଝରାଇଲେ। ତଥାପି ରକ୍ତ ଝରୁଥିବା ସମୟରେ ସେ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ବୃକ୍ଷ ପରି—ଯେପରି ତାହାର ସ୍ୱାଭାବିକ ରକ୍ତିମ ରସ ଝରେ—ଅଧିକ ଶୋଭାମୟ ଦେଖାଗଲେ।
Verse 13
सात्वतेन च बाणीौचघैर्निरविद्धिस्तनयस्तव । शातकुम्भमयापीडो बभौ यूप इवोच्छित:,सात्यकिके बाणसमूहोंसे घायल होकर आपका पुत्र दुर्योधन सुवर्णमय मुकुट धारण किये ऊँचे यूपके समान सुशोभित हो रहा था
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସାତ୍ୱତ (ସାତ୍ୟକି)ଙ୍କ ଘନ ବାଣବର୍ଷାରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ତୁମ ପୁତ୍ର ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ, ଶୁଦ୍ଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ମୁକୁଟ ଧାରଣ କରି, ଉଚ୍ଚ ଯୂପସ୍ତମ୍ଭ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ।
Verse 14
माधवस्तु रणे राजन् कुरुराजस्य धन्विन: । धनुश्चिच्छेद समरे क्षुरप्रेण हसन्निव,राजन! रफणक्षेत्रमें सात्यकिने धनुर्धर दुर्योधनके धनुषको एक क्षुरप्रद्वारा हँसते हुए-से काट दिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ! ରଣଭୂମିରେ ମାଧବ ଯେନ ହସୁଥିବା ପରି, କ୍ଷୁରପ୍ର (କ୍ଷୁରଧାର) ବାଣରେ ଧନୁର୍ଧର କୁରୁରାଜ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଧନୁଷକୁ କାଟିଦେଲେ।
Verse 15
अथीैनं छिन्नधन्वानं शरैर्बहुभिसचिनोत् । निर्भिन्निश्न शरैस्तेन द्विषता क्षिप्रकारिणा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ଧନୁଷ କଟିଯାଇଥିବା ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ବାଣରେ ଶୀଘ୍ର ଢାଙ୍କିଦିଆଗଲା। ସେଇ ଶୀଘ୍ରକାରୀ ଶତ୍ରୁର ଶରରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ସେ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିଲେ।
Verse 16
अथान्यद् धनुरादाय हेमपृष्ठं दुरासदम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ସେ ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଧନୁଷ ଧରିଲେ—ହେମପୃଷ୍ଠ ଥିବା, ଯାହାକୁ ସହିବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁରାସଦ।
Verse 17
सो$तिविद्धों बलवता तव पुत्रेण धन्विना
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତୁମ ପୁତ୍ର, ସେଇ ବଳବାନ ଧନୁର୍ଧର, ତାକୁ ମହାବଳରେ ଗଭୀରଭାବେ ବିଦ୍ଧ କଲା।
Verse 18
पीडित॑ नृपतिं दृष्टवा तव पुत्रा महारथा:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପୀଡିତ ନୃପତିଙ୍କୁ ଦେଖି ତୁମ ପୁତ୍ରମାନେ, ସେଇ ମହାରଥୀମାନେ, (ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କଲେ)।
Verse 19
स च्छाद्यमानो बहुभिस्तव पुत्रैर्महारथै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତୁମ ଅନେକ ମହାରଥୀ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବାଣରେ ସବୁଦିଗରୁ ଆଛାଦିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାତ୍ୟକି ସେମାନଙ୍କୁ ଏକେକରି ପ୍ରଥମେ ପାଞ୍ଚ ପାଞ୍ଚ ବାଣରେ ଆହତ କଲା, ପୁଣି ସାତ ସାତ ବାଣରେ ପୁନର୍ବାର ବିଦ୍ଧ କଲା। ତାପରେ ଆଠ ଶୀଘ୍ରଗାମୀ ବାଣରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଆଘାତ କଲା।
Verse 20
एकैकं पज्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभि: । दुर्योधनं च त्वरितो विव्याधाष्टभिराशुगै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସାତ୍ୟକି ଏକେକଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ପାଞ୍ଚ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କରି ପୁଣି ସାତ ସାତ ବାଣରେ ପୁନର୍ବାର ଆହତ କଲା; ଏବଂ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆଠ ଶୀଘ୍ରଗାମୀ ବାଣରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଗଭୀରଭାବେ ବିଦ୍ଧ କଲା।
Verse 21
प्रहसंश्षास्य चिच्छेद कार्मुकं रिपुभीषणम् । नागं मणिमयं चैव शरैर्ध्वजमपातयत्,इसके बाद युयुधानने हँसते हुए ही दुर्योधनके शत्रु भीषण धनुषको और मणिमय नागसे चिह्नित ध्वजको भी बाणोंद्वारा काट गिराया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ଯୁଯୁଧାନ ହସିହସି ସେଇ ଶତ୍ରୁଭୀଷଣ ଧନୁଷକୁ କାଟିଦେଲା; ଏବଂ ବାଣଦ୍ୱାରା ମଣିମୟ ନାଗଚିହ୍ନିତ ଧ୍ୱଜକୁ ମଧ୍ୟ ପତନ କରାଇଲା।
Verse 22
हत्वा तु चतुरो वाहांश्षतुर्भिनिशितै: शरै: । सारथिं पातयामास क्षुरप्रेण महायशा:,फिर चार तीखे बाणोंसे उसके चारों घोड़ोंको मारकर महायशस्वी सात्यकिने क्षुरप्रद्वारा उसके सारथिको भी मार गिराया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଚାରିଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ତାହାର ଚାରି ଘୋଡ଼ାକୁ ହତ୍ୟା କରି, ମହାଯଶସ୍ବୀ ସାତ୍ୟକି କ୍ଷୁରପ୍ର ବାଣରେ ତାହାର ସାରଥିକୁ ମଧ୍ୟ ପତିତ କରିଦେଲେ।
Verse 23
एतस्मिन्नन्तरे चैव कुरुराजं महारथम् । अवाकिरच्छरैईष्टो बहुभिर्मर्म भेदिभि:,तदनन्तर हर्षमें भरे हुए सात्यकिने महारथी कुरुराज दुर्योधनपर बहुत-से मर्मभेदी बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ହର୍ଷରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ଶୈନେୟ ସାତ୍ୟକି ମହାରଥ କୁରୁରାଜ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ଉପରେ ଅନେକ ମର୍ମଭେଦୀ ବାଣର ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 24
स वध्यमान: समरे शैनेयस्य शरोत्तमै: । प्राद्रवत् सहसा राजन पुत्रो दुर्योधनस्तव
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସମରରେ ଶୈନେୟଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣରେ ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ହେ ରାଜନ୍, ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁର୍ୟୋଧନ ହଠାତ୍ ପଳାଇଗଲେ।
Verse 25
हाहाभूतं जगच्चासीद् दृष्टवा राजानमाहवे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମଗ୍ର ଜଗତ ‘ହାୟ ହାୟ’ ବୋଲି ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲା ପରି ଲାଗିଲା।
Verse 26
त॑ तु शब्दमथ श्रुत्वा कृतवर्मा महारथ:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ମହାରଥ କୃତବର୍ମା (ସଚେତ ହେଲେ)।
Verse 27
अभ्ययात् सहसा तत्र यत्रास्ते माधव: प्रभु: । उस कोलाहलको सुनकर महारथी कृतवर्मा सहसा वहीं आ पहुँचा, जहाँ शक्तिशाली सात्यकि खड़े थे ।। विधुन्वानो धनु: श्रेष्ठ चोदयंश्वैव वाजिन:
ସେଇ କୋଳାହଳ ଶୁଣି ମହାରଥୀ କୃତବର୍ମା ସହସା ସେଠାକୁ ଧାଇଁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଭୁ ମାଧବ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ ହଲାଇ ଏବଂ ବେଗବାନ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ହାଙ୍କି ସେ ଆଗେଇଲେ।
Verse 28
तमापततन्तं सम्प्रेक्ष्य व्यादितास्यमिवान्तकम्
ତାକୁ ଧାଇଁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି—ମୁହଁ ଫାଟି ଆସୁଥିବା ଅନ୍ତକ (ମୃତ୍ୟୁ) ପରି—ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭୟ ଛାଇଗଲା।
Verse 29
कृतवर्मा रथेनैष द्रुतमापतते शरी
ରଥାରୂଢ କୃତବର୍ମା ବେଗରେ ଧାଇଁ ଆସି ଶରବୃଷ୍ଟିରେ ଶତ୍ରୁକୁ ପ୍ରହାର କଲେ।
Verse 30
ततः प्रजविताश्वेन विधिवत् कल्पितेन च
ତାପରେ ବେଗରେ ଚାଳିତ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ସହ ରଥକୁ ଏବଂ ସମସ୍ତକୁ ବିଧିବତ୍ ସଜାଇ, ପରବର୍ତ୍ତୀ କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
Verse 31
ततः: परमसंक्रुद्धो ज्वलिताविव पावकौ
ତାପରେ ସେମାନେ ଉଭୟେ ପରମ କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୋଇ, ଦୁଇଟି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦହିଉଠିଲେ।
Verse 32
कृतवर्मा तु शैनेयं षड़्विंशत्या समार्पयत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତେବେ କୃତବର୍ମା ଶୈନେୟଙ୍କୁ ଛବିଶ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ହାତରେ ସମର୍ପିଲେ; ଯୁଦ୍ଧର ବଢୁଥିବା ଉଗ୍ରତା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବୀର ଉପରେ ବଳକୁ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଭାବେ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରିବାର ତାକ୍ତିକ ଥିଲା ଏହା।
Verse 33
चतुरक्षतुरो वाहांश्षतुर्भि: परमेषुभि:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଚାରିଟି ପରମ ବାଣରେ ସେ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ଢାଳିଦେଲା; ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ଏକେକ ଶରରେ—ଯୁଦ୍ଧରେ ଧର୍ମ ଆଛାଦିତ ହେଲେ କୌଶଳ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ବିନାଶର ଉପକରଣ ହୋଇଯାଏ, ଏହା ତାହାର ନିଖୁତ ଓ ନିଷ୍ଠୁର ପ୍ରମାଣ।
Verse 34
रुक्मध्वजो रुक्मपृष्ठं महद् विस्फार्य कार्मुकम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରୁକ୍ମଧ୍ୱଜ ସୁବର୍ଣ୍ଣପୃଷ୍ଠ ଥିବା ନିଜ ମହାଧନୁଷକୁ ଟାଣି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାଣିଦେଲେ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରହାର ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ—ଯୁଦ୍ଧର ନୈତିକ ଭାର ମଧ୍ୟରେ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଦେହ ଉପରେ ଶିସ୍ତବଦ୍ଧ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ପ୍ରକାଶିତ ଯୋଦ୍ଧା-ସଙ୍କଳ୍ପର ଏକ ଚିତ୍ର ଥିଲା ଏହା।
Verse 35
ततो<शीतिं शिने: पौत्र: सायकान् कृतवर्मणे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ଶିନିଙ୍କ ପୌତ୍ର କୃତବର୍ମାଙ୍କ ଉପରେ ଅଶୀଟି ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ; ଏହା ଯୁଦ୍ଧର ଅବିରତ ପ୍ରହାର-ପ୍ରତିପ୍ରହାରକୁ ଆହୁରି ତୀବ୍ର କଲା—ଯେଉଁଠି ବଢୁଥିବା ହିଂସା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପରାକ୍ରମର ମାପ ସଂଯମ ଓ ସଠିକତାରେ ହୁଏ।
Verse 36
सो5तिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुतापन:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବଳବାନ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପ୍ରହାରରେ ଶତ୍ରୁତାପନ ଗଭୀର ଭାବେ ବିଦ୍ଧ ହେଲେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ବୈର ଯେତେବେଳେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ହିଂସାରେ ପକ୍କା ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମହାବଳୀ ମଧ୍ୟ ଆହତ ହୋଇ ନମିଯାନ୍ତି—ଏହି ଚିତ୍ର ତାହାକୁ ଦେଖାଇଲା।
Verse 37
त्रिषष्ट्या चतुरोअस्याश्वान् सप्तभि: सारथिं तथा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଚଉଷଠି ବାଣରେ ସେ ତାହାର ଚାରି ଘୋଡ଼ାକୁ ପତିତ କଲା, ଏବଂ ସାତ ବାଣରେ ସେହିପରି ସାରଥିକୁ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ଧ କଲା।
Verse 38
सुवर्णपुडुखं विशिखं समाधाय च सात्यकि:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସାତ୍ୟକି ସୁବର୍ଣ୍ଣପଙ୍ଖ ଯୁକ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣକୁ ଧନୁଷରେ ସଂଯୋଜନ କରି ପ୍ରହାର ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା।
Verse 39
सो<विध्यत् कृतवर्माणं यमदण्डोपम: शर:,सात्यकिका वह बाण यमदण्डके समान भयंकर था। उसने कृतवमकिे सुवर्णजटित चमकीले कवचको छित्न-भिन्न करके उसे गहरी चोट पहुँचायी तथा खूनसे लथपथ होकर वह धरतीमें समा गया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯମଦଣ୍ଡ ସମ ଭୟଙ୍କର ସାତ୍ୟକିର ସେହି ବାଣ କୃତବର୍ମାକୁ ବିଦ୍ଧ କଲା। ସୁବର୍ଣ୍ଣଖଚିତ ଦୀପ୍ତ କବଚକୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରି ଗଭୀର ଆଘାତ ଦେଲା, ଏବଂ ରକ୍ତରେ ସିକ୍ତ ହୋଇ ସେ ବାଣ ଧରାରେ ଗାଢ଼ ଭାବେ ଗଢ଼ିଗଲା।
Verse 40
जाम्बूनदविचित्रं च वर्म निर्भिद्य भानुमत् अभ्यगाद् धरणीमुग्रो रुधिरेण समुक्षित:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଜାମ୍ବୂନଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ବିଚିତ୍ର ଦୀପ୍ତିମାନ କବଚକୁ ଭେଦି, ସେ ଉଗ୍ର ଯୋଦ୍ଧା ରକ୍ତରେ ସିକ୍ତ ହୋଇ ଧରାକୁ ପତିତ ହେଲା।
Verse 41
संजातरुधिरश्नाजौ सात्वतेषुभिररदित: । सशरं धनुरुत्सृज्य न्यपतत् स्यन्दनोत्तमात्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ବାଣରେ ଆର୍ଦ୍ଦିତ କୃତବର୍ମା ରକ୍ତରେ ସ୍ନାତ ହେଲା; ବାଣସହିତ ଧନୁଷକୁ ଛାଡ଼ି ସେ ଉତ୍ତମ ରଥରୁ ପତିତ ହେଲା।
Verse 42
स सिंहदंष्टो जानुभ्यां पतितो5मितविक्रम: । शरार्दित: सात्यकिना रथोपस्थे नरर्षभ:,सिंहके समान दाँतोंवाला अमितपराक्रमी नरश्रेष्ठ कृतवर्मा सात्यकिके बाणोंसे पीड़ित हो घुटनोंके बलसे रथकी बैठकमें गिर गया
ସିଂହଦଂଷ୍ଟ୍ର, ଅମିତବିକ୍ରମ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ କୃତବର୍ମା ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ଶରାଘାତରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଜାନୁ ଗେଡ଼ି ରଥାସନରେ ଢଳି ପଡ଼ିଲା।
Verse 43
सहस्रबाहुसदृशमक्षोभ्यमिव सागरम् | निवार्य कृतवर्माणं सात्यकि: प्रययौ ततः,सहस्रबाहु अर्जुनके समान दुर्जय तथा महासागरके समान अक्षोभ्य कृतवर्माको इस प्रकार पराजित करके सात्यकि वहाँसे आगे बढ़ गये
ସହସ୍ରବାହୁ ସଦୃଶ ଦୁର୍ଜୟ ଓ ସାଗର ସଦୃଶ ଅକ୍ଷୋଭ୍ୟ କୃତବର୍ମାକୁ ନିବାରି ସାତ୍ୟକି ତତଃ ପରେ ଆଗେଇଗଲେ।
Verse 44
खड्गशक्तिधनु:कीर्णा गजाश्वरथसंकुलाम् । प्रवर्तितोग्ररुधिरां शतश: क्षत्रियर्षभै:
ସେ ସେନା ଖଡ୍ଗ, ଶକ୍ତି ଓ ଧନୁଷରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲା; ଗଜ-ଅଶ୍ୱ-ରଥରେ ଠସାଠସ ଥିଲା; ଏବଂ ଶତଶଃ କ୍ଷତ୍ରିୟର୍ଷଭମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ଭୟଙ୍କର ରୁଧିରଧାରା ପ୍ରବାହିତ କରୁଥିଲା।
Verse 45
प्रेक्षतां सर्वसैन्यानां मध्येन शिनिपुड्भव: । अभ्यागाद्वाहिनीं हित्वा वृत्रहेवासुरी चमूम्
ସମସ୍ତ ସେନା ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଶିନିପୁଙ୍ଗବ ସାତ୍ୟକି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟଦେଇ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ସେହି ବାହିନୀକୁ ଛାଡ଼ି ଆଗେଇଗଲେ—ଯେପରି ବୃତ୍ରହନ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ର ଅସୁରସେନାକୁ ଭେଦି ଯାଆନ୍ତି।
Verse 46
समाश्चस्य च हार्दिक्यो गृह चान्यन्महद् धनु: । तस्थौ स तत्र बलवान् वारयन् युधि पाण्डवान्
ଅନ୍ୟପଟେ ହାର୍ଦିକ୍ୟ କୃତବର୍ମା ସମାଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ଏକ ମହାଧନୁ ଧରି ସେଠାରେ ବଳବାନ ଭାବେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
Verse 116
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिकप्रवेशे दुर्योधनकृतवर्मपराजये षोडशाधिकशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବରେ, ଜୟଦ୍ରଥବଧପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ, ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧପ୍ରବେଶ ଏବଂ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ–କୃତବର୍ମାଙ୍କ ପରାଜୟ ବର୍ଣ୍ଣନାକାରୀ ଏକଶେ ଷୋଳମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 153
नामृष्यत रणे राजा शत्रोर्विजयलक्षणम् | धनुष कट जानेपर उन्होंने बहुत-से बाण मारकर दुर्योधनके शरीरको चुन दिया। शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले अपने शत्रु सात्यकिके बाणोंद्वारा विदीर्ण होकर राजा दुर्योधन रणभूमिमें विपक्षीके उस विजय-सूचक पराक्रमको सह न सका
ରଣରେ ରାଜା ଶତ୍ରୁର ବିଜୟ-ଲକ୍ଷଣ ସହି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ଶୀଘ୍ରହସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ବହୁ ବାଣରେ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ସେହି ବିଜୟ-ସୂଚକ ପରାକ୍ରମକୁ ସହନ କରି ପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 166
विव्याध सात्यकिं तूर्ण सायकानां शतेन ह | उसने सोनेकी पीठवाले दूसरे दुर्धर्ष धनुषको लेकर शीघ्र ही सौ बाणोंसे सात्यकिको घायल कर दिया
ତାପରେ ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣପୃଷ୍ଠ ଅନ୍ୟ ଦୁର୍ଧର୍ଷ ଧନୁଷ ଧରି, ଶୀଘ୍ର ଶତ ବାଣରେ ସାତ୍ୟକିଙ୍କୁ ଆହତ କଲା।
Verse 173
अमर्षवशमापतन्नस्तव पुत्रमपीडयत् | आपके बलवान् और धरनुर्धर पुत्रके द्वारा अत्यन्त घायल किये जानेपर सात्यकिने भी अमर्षके वशीभूत होकर आपके पुत्रको बड़ी पीड़ा दी
ଆପଣଙ୍କ ବଳବାନ ଧନୁର୍ଧର ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସାତ୍ୟକି ଅମର୍ଷବଶ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ତାକୁ ଭୟଙ୍କର ପୀଡ଼ା ଦେଲେ।
Verse 186
सात्यकिं शरवर्षेण छादयामासुरोजसा । राजाको पीड़ित देखकर आपके अन्य महारथी पुत्रोंने बलपूर्वक बाणोंकी वर्षा करके सात्यकिको आच्छादित कर दिया
ରାଜାଙ୍କୁ ପୀଡ଼ିତ ଦେଖି ଆପଣଙ୍କ ଅନ୍ୟ ମହାରଥୀ ପୁତ୍ରମାନେ ବଳପୂର୍ବକ ଶରବର୍ଷା କରି ସାତ୍ୟକିଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଛାଦିତ କଲେ।
Verse 253
ग्रस्यमानं सात्यकिना खे सोममिव राहुणा । जैसे आकाशमें राहु चन्द्रमापर ग्रहण लगाता है, उसी प्रकार सात्यकिद्वारा राजा दुर्योधनको ग्रस्त होते देख वहाँ सब लोगोंमें हाहाकार मच गया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଯେପରି ଆକାଶରେ ଗ୍ରହଣବେଳେ ରାହୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଗ୍ରସେ, ସେପରି ସାତ୍ୟକି ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଗ୍ରସ୍ତ ହେଉଥିବା ପରି ଦେଖାଗଲା। ରାଜାକୁ ଏଭଳି ଆବୃତ ହେଉଥିବା ଦେଖି ସେଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହାହାକାର ଉଠିଲା।
Verse 273
भर्त्सयन् सारथिं चाग्रे याहि याहीति सत्वरम् । वह अपने श्रेष्ठ धनुषको कँपाता, घोड़ोंको हाँकता और “आगे बढ़ो, जल्दी चलो” कहकर सारथिको फटकारता हुआ वहाँ आया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ସେ ସାରଥିକୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରି, “ଆଗକୁ ଯା, ଆଗକୁ ଯା— ଶୀଘ୍ର!” ବୋଲି ଆତୁର ହେଲା। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷକୁ କମ୍ପାଇ, ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଜୋରେ ହାଙ୍କି, ସେ ତୁରନ୍ତ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।
Verse 283
युयुधानो महाराज यन्तारमिदमब्रवीत् | महाराज! मुँह बाये हुए कालके समान कृतवर्माको वहाँ आते देख युयुधानने अपने सारथिसे कहा--
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ମହାରାଜ! ଯୁୟୁଧାନ ନିଜ ସାରଥିକୁ ଏହି କଥା କହିଲା। ମୁହଁ ବାଙ୍କା କରି, କାଳ ସମାନ କୃତବର୍ମାକୁ ସେଠାକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ସେ ନିଜ ଚାଳକକୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲା।
Verse 303
आससाद रणे भोजं प्रतिमानं धनुष्मताम् । तदनन्तर सात्यकि विधिपूर्वक सजाये गये तेज घोड़ोंवाले रथके द्वारा रणभूमिमें धनुर्धरोंके आदर्शभूत कृतवर्माके पास जा पहुँचे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ରଣରେ ଧନୁର୍ଧରମାନଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଭୋଜ (କୃତବର୍ମା)ଙ୍କ ନିକଟକୁ ସାତ୍ୟକି ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାପରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସଜାଯାଇଥିବା ରଥରେ, ତୀବ୍ର ଓ ବଳବାନ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ସହିତ, ସେ ରଣଭୂମିରେ ଶୀଘ୍ର କୃତବର୍ମାଙ୍କ ସମୀପକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
Verse 316
समेयातां नरव्याप्रौ व्याप्राविव तरस्विनौ । तत्पश्चात् प्रजजलित पावक और वेगशाली व्याप्रोंके समान वे दोनों नरश्रेष्ठ वीर अत्यन्त कुपित हो एक-दूसरेसे भिड़ गये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ସେଇ ଦୁଇ ନରବ୍ୟାଘ୍ର, ବେଗଶାଳୀ ଦୁଇ ବ୍ୟାଘ୍ର ପରି, ଏକାପରକୁ ନିକଟ ହେଲେ। ତାପରେ ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ ପାବକ ପରି ଦହି, କ୍ରୋଧ-ବେଗରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଭିଡ଼ି ପଡ଼ିଲେ।
Verse 326
निशितै: सायकैस्ती&णैर्यन्तारं चास्य पठचभि: । कृतवमनि सात्यकिपर तेज धारवाले छब्बीस तीखे बाण चलाये और पाँच बाणोंद्वारा उनके सारथिको भी घायल कर दिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯୁଦ୍ଧତେଜରେ ଜ୍ୱଳିତ ସାତ୍ୟକି ଛବ୍ବିଶଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ କୃତବର୍ମାକୁ ବିଦ୍ଧ କଲା, ଏବଂ ଆଉ ପାଞ୍ଚଟି ବାଣରେ ତାହାର ସାରଥିକୁ ମଧ୍ୟ ଆହତ କଲା।
Verse 333
अविध्यत् साधुदान्तान् वै सैन्धवान् सात्वतस्य हि | इसके बाद चार उत्तम बाण मारकर उसने सात्यकिके सुशिक्षित एवं विनीत चारों सिंधी घोड़ोंको भी बींध डाला
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସାତ୍ୟକି (ସାତ୍ୱତ)ଙ୍କ ସୁଶିକ୍ଷିତ ଓ ସୁଦାନ୍ତ ସୈନ୍ଧବ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ସେ ବିଦ୍ଧ କଲା; ପରେ ଚାରିଟି ଉତ୍ତମ ବାଣରେ ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ଚାରୋଟି ସିନ୍ଧୁ ଅଶ୍ୱକୁ ଆରପାର କରିଦେଲା।
Verse 343
रुक्माड्दी रुक्मवर्मा रुक्मपुड्खैरवारयत् । तदनन्तर सोनेके केयूर और सोनेके ही कवच धारण करनेवाले सुवर्णमय ध्वजासे सुशोभित कृतवर्माने सोनेकी पीठवाले अपने विशाल धनुषकी टंकार करके स्वर्णमय पंखवाले बाणोंसे सात्यकिको आगे बढ़नेसे रोक दिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରୁକ୍ମବର୍ମା ଆଦି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପୁଙ୍ଖ ବାଣରେ ତାକୁ ଅଟକାଇଲେ। ତାପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣଧ୍ୱଜରେ ଶୋଭିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କେୟୂର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କବଚଧାରୀ କୃତବର୍ମା ନିଜ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପୃଷ୍ଠ ବିଶାଳ ଧନୁଷର ଟଙ୍କାର କରି, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପକ୍ଷ ବାଣରେ ସାତ୍ୟକିଙ୍କୁ ଆଗେ ବଢ଼ିବାରୁ ରୋକିଦେଲା।
Verse 353
प्राहिणोत् त्वरया युक्तो द्रष्टकामो धनंजयम् | तब शिनिपौत्र सात्यकिने बड़ी उतावलीके साथ मनमें अर्जुनके दर्शनकी कामना लिये वहाँ कृतवर्माको अस्सी बाण मारे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଆତୁର ଶିନିପୌତ୍ର ସାତ୍ୟକି ଅତ୍ୟଧିକ ତ୍ୱରାରେ ସେଠାରେ କୃତବର୍ମା ଉପରେ ଅଶୀଟି ବାଣ ଛାଡ଼ିଲା।
Verse 363
समकम्पत दुर्धर्ष: क्षितिकम्पे यथाचल: । शत्रुओंको संताप देनेवाला दुर्धर्ष वीर कृतवर्मा अपने बलवान शत्रु सात्यकिके द्वारा अत्यन्त घायल होकर उसी प्रकार काँपने लगा, जैसे भूकम्पके समय पर्वत हिलने लगता है
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତାପ ଦେଉଥିବା ଦୁର୍ଧର୍ଷ ବୀର କୃତବର୍ମା, ବଳବାନ ଶତ୍ରୁ ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆହତ ହୋଇ, ଭୂକମ୍ପ ସମୟରେ ପର୍ବତ ଯେପରି କମ୍ପେ ସେପରି କମ୍ପିତ ହେଲା।
Verse 373
विव्याध निशितैस्तूर्ण सात्यकि: सत्यविक्रम: । तत्पश्चात् सत्यपराक्रमी सात्यकिने तिरसठ बाणोंसे उसके चारों घोड़ोंको और सात तीखे बाणोंसे उसके सारथिको भी शीघ्र ही क्षत-विक्षत कर दिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସତ୍ୟବିକ୍ରମୀ ସାତ୍ୟକି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଶୀଘ୍ର ଶତ୍ରୁକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ। ପରେ ସତ୍ୟ ପରାକ୍ରମ ଦେଖାଇ ତେଷଠି ବାଣରେ ତାହାର ଚାରି ଘୋଡ଼ାକୁ ପତିତ କରିଦେଲେ ଏବଂ ସାତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରରେ ସାରଥିକୁ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଆହତ କରି କ୍ଷତ-ବିକ୍ଷତ କରିଦେଲେ।
Verse 386
व्यसृजत् तं॑ महाज्वालं संक्ुद्धमिव पन्नगम् । अब सात्यकिने अपने धनुषपर सुवर्णमय पंखवाले अत्यन्त तेजस्वी बाणका संधान किया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାଜ୍ୱାଳାରେ ଦୀପ୍ତ ସେଇ ବାଣକୁ ସେ କ୍ରୋଧାନ୍ଧ ସର୍ପ ପରି ଛାଡ଼ିଦେଲା। ତାପରେ ସାତ୍ୟକି ସୁବର୍ଣ୍ଣପକ୍ଷଯୁକ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ ଶରକୁ ଧନୁଷରେ ସନ୍ଧାନ କରି କୃତବର୍ମା ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ।
Verse 2436
आप्लुतश्न ततो यान॑ चित्रसेनस्थ धन्विन: । राजन! सात्यकिके श्रेष्ठ बाणोंद्वारा समरांगणमें क्षत-विक्षत होकर आपका पुत्र दुर्योधन सहसा भागा और थधनुर्धर चित्रसेनके रथपर जा चढ़ा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ତାପରେ ସମରାଙ୍ଗଣରେ ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣରେ କ୍ଷତ-ବିକ୍ଷତ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ହଠାତ୍ ପଳାଇଗଲା ଏବଂ ଧନୁର୍ଧର ଚିତ୍ରସେନଙ୍କ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲା।
Verse 2936
प्रत्युद्याहि रथेनैनं प्रवरं सर्वधन्विनाम् । 'सूत! यह कृतवर्मा बाण लेकर रथके द्वारा तीव्र वेगसे आ रहा है। यह सम्पूर्ण धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ है। तुम रथके द्वारा इसकी अगवानी करो”
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ସୂତ! ଏହି କୃତବର୍ମା ବାଣ ଧରି ରଥରେ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ଆସୁଛି। ସେ ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତୁମେ ରଥ ନେଇ ତାହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟୁଦ୍ଗମ କର।”
Frequently Asked Questions
Whether it is dharmically legitimate to strike a combatant perceived as disengaged or vulnerable, versus the counter-claim that protecting an ally and responding to prior norm-violations justifies exceptional action in battle.
The chapter illustrates dharma’s ‘sūkṣmatā’ (subtlety): ethical judgments depend on intention, context, and prior actions; vows and communal memory (e.g., Abhimanyu’s death) shape what parties consider justifiable.
Yes in narrative effect: Bhūriśravas is depicted as ‘purified’ by a weapon-death and ascetic composure, receiving celestial honor and ascent—functioning as a theological valuation of disciplined end-of-life resolve rather than a formal phalaśruti.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.