Adhyaya 100
Sātyaki-praveśaḥ and Duryodhana-saṃnipātaḥ (Sātyaki’s passage and Duryodhana’s mass engagement)
Upa-parva: Jayadratha-vadha-prasaṅga (Strategic convergence toward Jayadratha’s killing)
Dhṛtarāṣṭra opens by questioning how Sātyaki could move through the Kaurava host without being stopped, implying either a vacuum in resistance or extraordinary single-handed capacity. Sañjaya replies by describing the scale and soundscape of the clash—chariots, elephants, cavalry, and infantry converging in a tumult likened to cosmic turbulence—while noting the exceptional nature of formations associated with Droṇa’s earlier strategic design. The Pāṇḍava side issues urgent exhortations to clear a route toward the Jayadratha objective, intensifying coordinated pressure. As the engagement peaks, Sātyaki is said to have reached Arjuna after heavy fighting. Dhṛtarāṣṭra then pivots to concern for Duryodhana: whether he avoided combat when facing many. Sañjaya narrates Duryodhana’s forceful entry, his disruption of Pāṇḍava ranks, exchanges of missile strikes with leading figures, and the counteraction by Yudhiṣṭhira that checks his bow, followed by renewed collisions as Droṇa receives the attackers—framing the episode as a high-density contest of leadership, formation, and endurance.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से पूछते हैं—जब युयुधान (सात्यकि) ने धृष्टद्युम्न को छुड़ाया और द्रोण के बाण-प्रहार को निष्फल किया, तब क्रुद्ध द्रोण ने रण में क्या किया? → संजय वर्णन करता है कि द्रोण क्रोध-विष से भरे, धनुष ताने, तीक्ष्ण नाराचों से सुसज्जित होकर लाल वेगवान अश्वों वाले रथ पर सात्यकि की ओर झपटते हैं। दोनों पक्षों के रथी, गज, अश्वारोही और पदाति उस द्वंद्व को घेरकर स्तब्ध दृष्टि से देखते हैं; धूल और बाण-जाल से दिशाएँ ढँक जाती हैं और सहायक दल अपने-अपने नायक की रक्षा में टूट पड़ते हैं। → द्रोण और सात्यकि का अद्भुत संग्राम चरम पर पहुँचता है—छत्र कटकर गिरते हैं, ध्वज धराशायी होते हैं, दोनों रक्तसिक्त होकर भी विजय-लालसा में डटे रहते हैं; एक ओर युधिष्ठिर, भीम, नकुल-सहदेव सात्यकि की ढाल बनते हैं, दूसरी ओर सहस्रों राजकुमार दुःशासन को आगे कर द्रोण की रक्षा हेतु आ जुटते हैं, और रणभूमि धूल-धुएँ व शरवृष्टि से अंधकारमय हो जाती है। → लंबे, घोर और सर्वव्यापी संघर्ष के बाद क्षणिक विराम-सा छा जाता है—गरज, ललकार, सिंहनाद, शंख और दुन्दुभि के घोष थम जाते हैं; कोई बोलता तक नहीं, मानो रण स्वयं साँस रोक लेता हो। → यह मौन किस नए प्रहार, किस नई व्यूह-रचना, या किस निर्णायक पतन का संकेत है—अगला क्षण किसके पक्ष में फूटेगा?
Shlokas
Verse 1
ऑपन- माल बछ। अ-्-छऋाल अष्टनवतितमो< ध्याय: द्रोणाचार्य और सात्यकिका अदभुत युद्ध धृतराष्ट उवाच बाणे तस्मिन् निकत्ते तु धृष्टद्युम्ने च मोक्षिते । तेन वृष्णिप्रवीरेण युयुधानेन संजय
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ସଞ୍ଜୟ! ବୃଷ୍ଣିବଂଶର ପ୍ରମୁଖ ବୀର ଯୁୟୁଧାନ ସେହି ବାଣକୁ କାଟି ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ପ୍ରାଣସଙ୍କଟରୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲା ପରେ, କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିଥିବା ମହାଧନୁର୍ଧର ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣ ଏହି ରଣଭୂମିରେ ସାତ୍ୟକି ପ୍ରତି କ’ଣ କଲେ?
Verse 2
अमर्षितो महेष्वास: सर्वशस्त्रभृतां वर: । नरव्याप्र: शिने: पौत्रे द्रोण: किमकरोद् युधि
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ସଞ୍ଜୟ! ଯେତେବେଳେ ବୃଷ୍ଣିବଂଶର ଅଗ୍ରବୀର, ଶିନିଙ୍କ ପୌତ୍ର ଯୁୟୁଧାନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସେହି ବାଣକୁ କାଟି ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ପ୍ରାଣସଙ୍କଟରୁ ରକ୍ଷା କଲା, ସେତେବେଳେ କ୍ରୋଧେ ଭରିଥିବା ମହାଧନୁର୍ଧର, ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନରବ୍ୟାଘ୍ର ଦ୍ରୋଣ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଶିନିଙ୍କ ପୌତ୍ର ସାତ୍ୟକି ପ୍ରତି କ’ଣ କଲେ?
Verse 3
संजय उवाच सम्प्रद्रुतः क्रोधविषो व्यादितास्यशरासन: । तीक्षणधारेषुदशन: शितनाराचद्दंष्टवान्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ଧାଇଆସିଲେ; କ୍ରୋଧରୂପୀ ବିଷ ଭରା ସର୍ପ ପରି—ମୁହଁ ଫାଟିଥିବା, ଧନୁଷ ଯେନ ଖୋଲା ଜହ୍ନ; ତୀକ୍ଷ୍ଣଧାର ବାଣ ତାଙ୍କ ଦାନ୍ତ, ଏବଂ ଧାରାଳ ନାରାଚ ତାଙ୍କ ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ସଦୃଶ ଥିଲା।
Verse 4
नरवीर: प्रमुदित: शोणैरश्वैर्महाजवै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହର୍ଷରେ ପ୍ରମୁଦିତ ନରବୀର ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ, ମହାବେଗୀ ଲାଲ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ରଥରେ—ଯେନ ଆକାଶେ ଉଡ଼ୁଛନ୍ତି ଓ ପର୍ବତ ଲଂଘୁଛନ୍ତି—ସୁବର୍ଣ୍ଣପଙ୍ଖ ବାଣର ବର୍ଷା କରି ସେଠାରେ ଯୁୟୁଧାନ ଉପରେ ଚଢ଼ିଆସିଲେ।
Verse 5
उत्पतद्धिरिवाकाशे क्रामद्धिरिव पर्वतम् रुक्मपुड्खाउछरानस्यन् युयुधानमुपाद्रवत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଆକାଶେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଓ ପର୍ବତ ଲଂଘୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିବା ମହାବେଗୀ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ସହ, ହର୍ଷେ ପ୍ରମୁଦିତ ଦ୍ରୋଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣପଙ୍ଖ ବାଣର ବର୍ଷା କରି ଯୁୟୁଧାନ ଉପରେ ଧାଇଆସିଲେ।
Verse 6
शरपातमहावर्ष रथघोषबलाहकम् । कार्मुकाकर्षविक्षेपं नाराचबहुविद्युतम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେତେବେଳେ ଦ୍ରୋଣ ଯେନ ବାଣବର୍ଷାର ମହାମେଘ; ରଥଘୋଷ ଥିଲା ତାହାର ଗର୍ଜନ, ଧନୁଷ ଟାଣି ଛାଡ଼ିବା ଥିଲା ଅବିରତ ବର୍ଷାଧାରା, ଏବଂ ଅନେକ ନାରାଚ ବିଜୁଳି ପରି ଚମକୁଥିଲେ।
Verse 7
शक्तिखड्गाशनिधरं क्रोधवेगसमुत्थितम् । द्रोणमेघमनावार्य हयमारुतचोदितम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ସମୟରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଅଶ୍ୱରୂପ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ, ଅନିବାର୍ୟ ମେଘ ପରି ହୋଇଉଠିଲେ। ଶକ୍ତି ଓ ଖଡ୍ଗରୂପ ଅଶନି ଧାରଣ କରି, କ୍ରୋଧବେଗରୁ ହିଁ ସେ ଉତ୍ଥିତ ହେଲେ।
Verse 8
दृष्टवैवाभिपतन्तं तं शूर: परपुरंजय: । उवाच सूत॑ शैनेय: प्रहसन् युद्धदुर्मद:,शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले रणदुर्मद शूरवीर सात्यकि द्रोणाचार्यको अपने ऊपर आक्रमण करते देख सारथिसे जोर-जोरसे हँसते हुए बोले--
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ନିଜ ଉପରେ ସିଧା ଧାଇଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁନଗରବିଜୟୀ ଶୂର ଶୈନେୟ ସାତ୍ୟକି ଯୁଦ୍ଧୋନ୍ମାଦରେ ଉଚ୍ଚହାସ କରି ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 9
एन॑ वैब्राद्माणं शूरं स्वकर्मण्यनवस्थितम् । आश्रयं धार्तराष्ट्रस्य राज्ञो दःखभयापहम्
“ସୂତ! ଏ ଲୋକ ଜନ୍ମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୂରସ୍ୱଭାବୀ; ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତ କର୍ମରେ ସ୍ଥିର ନୁହେଁ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ର ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ସେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଭୟ ନିବାରଣ କରେ। ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ, ଏବଂ ସଦା ନିଜକୁ ବୀର ଭାବେ। ତେଣୁ ପ୍ରସନ୍ନମନେ, ତୋର ଦ୍ରୁତ ଓ ପ୍ରବଳ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ନେଇ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଯା।”
Verse 10
शीघ्र प्रजवितैरश्वैः प्रत्युद्याहि प्रहृष्टवत् आचार्य राजपुत्राणां सततं शूरमानिनम्
“ଦ୍ରୁତ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ସହ, ହର୍ଷଭରେ ତୁରନ୍ତ ଆଗେ ବଢ଼—ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କ ସେଇ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ, ଯିଏ ସଦା ନିଜକୁ ଶୂର ଭାବେ।”
Verse 11
ततो रजतसंकाशा माधवस्य हयोत्तमा: । द्रोणस्पाभिमुखा: शीघ्रमगच्छन् वातरंहस:,तदनन्तर चाँदीके समान श्वेत रंगवाले और वायुके समान वेगशाली सात्यकिके उत्तम घोड़े द्रोणाचार्यके सामने शीघ्रतापूर्वक जा पहुँचे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ମାଧବଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱମାନେ, ରୂପା ପରି ଦୀପ୍ତ ଏବଂ ବାୟୁ ପରି ବେଗବାନ, ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଅଭିମୁଖେ ଶୀଘ୍ର ଧାଇଗଲେ।
Verse 12
ततस्तौ द्रोणशैनेयौ युयुधाते परंतपौ । शरैरनेकसाहसैस्ताडयन्तौ परस्परम्,फिर तो शत्रुओंको संताप देनेवाले द्रोणाचार्य और सात्यकि एक-दूसरेपर सहस्ंरों बाणोंका प्रहार करते हुए युद्ध करने लगे
ତେବେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତାପ ଦେଉଥିବା ଦ୍ରୋଣ ଓ ଶୈନେୟ (ସାତ୍ୟକି) ପରସ୍ପରକୁ ଅନେକ ସହସ୍ର ଶର ନିକ୍ଷେପ କରି ଆଘାତ କରୁଥିବାବେଳେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲଗିଲେ।
Verse 13
इषुजालावृतं व्योम चक्रतुः पुरुषर्षभौ । पूरयामासतुर्वीरावुभी दश दिश: शरै:,उन दोनों पुरुषशिरोमणि वीरोंने आकाशको बाणोंके समूहसे आच्छादित कर दिया और दसों दिशाओंको बाणोंसे भर दिया
ସେଇ ଦୁଇ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀର ଇଷୁଜାଳରେ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କରିଦେଲେ ଏବଂ ଦଶଦିଗକୁ ଶରରେ ପୂରଣ କରିଦେଲେ।
Verse 14
मेघाविवातपापाये धाराभिरितरेतरम् । न सम सूर्यस्तदा भाति न ववौ च समीरण:
ବର୍ଷାକାଳରେ ଯେପରି ଦୁଇ ମେଘ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଜଳଧାରା ବର୍ଷାଏ, ସେପରି ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଶରବର୍ଷା କରୁଥିଲେ। ସେ ସମୟରେ ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିଶୁଥିଲା, ନ ହିଁ ପବନ ବହୁଥିଲା।
Verse 15
इषुजालावृतं घोरमन्धकारं समन्ततः । अनाधृष्यमिवान्येषां शूराणामभवत् तदा,चारों ओर बाणोंका जाल-सा बिछ जानेके कारण वहाँ घोर अन्धकार छा गया था। उस समय अन्य शूरवीरोंका वहाँ पहुँचना असम्भव-सा हो गया
ଚାରିପାଖେ ଇଷୁଜାଳ ଆବୃତ ହୋଇ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଗଲା। ସେ ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ଶୂରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଠାକୁ ଆଗେଇଯିବା ମାନୋ ଅସାଧ୍ୟ ହୋଇପଡ଼ିଲା।
Verse 16
अन्धकारीकृते लोके द्रोणशैनेययो: शरै: । तयो: शीघ्रास्त्रविदुषोद्रोणसात्वतयोस्तदा
ଦ୍ରୋଣ ଓ ଶୈନେୟଙ୍କ ଶରବର୍ଷାରେ ଯେତେବେଳେ ଲୋକ ଅନ୍ଧକାରିତ ହୋଇଗଲା, ସେତେବେଳେ ଶୀଘ୍ରାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦ୍ରୋଣ ଓ ସାତ୍ୱତ (ସାତ୍ୟକି) ସେଇ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଅଧିକ ତୀବ୍ରତାରେ ଆଗେଇନେଲେ।
Verse 17
इषूणां संनिपातेन शब्दो धाराभिघातज:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବାଣମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ସଂଘାତରୁ, ଅବିରତ ଶରଧାରାର ଆଘାତଜନିତ ଏକ ଘୋର ଶବ୍ଦ ଉଦ୍ଭବିଲା; ସେହି ନିନାଦ ଯୁଦ୍ଧର ଅନବରତ ତୀବ୍ରତାକୁ ସୂଚାଇଲା।
Verse 18
शुश्रुवे शक्रमुक्तानामशनीनामिव स्वन: । बाणोंके परस्पर टकरानेसे उनकी धारोंके आघात-प्रत्याघातसे जो शब्द होता था, वह इन्द्रके छोड़े हुए वज्रास्त्रोंकी गड़गड़ाहटके समान सुनायी पड़ता था ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଇନ୍ଦ୍ର ଛାଡ଼ିଥିବା ବଜ୍ରର ଗର୍ଜନ ପରି ବାଣମାନଙ୍କର ସ୍ୱନ ଶୁଣାଗଲା; ଧାରର ଆଘାତ-ପ୍ରତ୍ୟାଘାତରୁ ଉଠୁଥିବା ସେ ନିନାଦ ଦେବାଧିପତିଙ୍କ ବଜ୍ରାସ୍ତ୍ରର ଗର୍ଜନ ସମାନ ଲାଗୁଥିଲା। ଏବଂ ରଣଭୂମିରେ ଶର ଓ ନାରାଚର ଘନ ବର୍ଷା—ପରସ୍ପର ଛେଦ କରି ବିଦ୍ଧ ହେଉଥିବା—ଦୃଶ୍ୟ ହେଲା।
Verse 19
तयोज्यातलनिर्घोष: शुश्रुवे युद्धशौण्डयो:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ଦୁଇ ଯୁଦ୍ଧଶୌଣ୍ଡଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟ-ଜ୍ୟାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଟଙ୍କାର ଶୁଣାଗଲା; ସେ ଝଙ୍କାର ମୁହାଁମୁହିଁ ସମର ପାଇଁ ତାଙ୍କର ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଘୋର ସଙ୍କେତ ଥିଲା।
Verse 20
अजसं शैलशुज्भराणां वज्जेणाहन्यतामिव । उन दोनों युद्धकुशल वीरोंके धनुषोंकी प्रत्यंचाकी टंकारध्वनि ऐसी सुनायी देती थी, मानो पर्वतोंके शिखरोंपर निरन्तर वज़से आघात किया जा रहा हो ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ଦୁଇ ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳ ବୀରଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟ-ଜ୍ୟାର ଟଙ୍କାର ଏପରି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ଯେନେ ପର୍ବତଶିଖର ଉପରେ ଅବିରତ ବଜ୍ରାଘାତ ହେଉଛି। ଏବଂ ହେ ରାଜନ୍, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ରଥ, ଅଶ୍ୱ ଓ ସାରଥିମାନେ ମଧ୍ୟ ସମରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
Verse 21
निर्मलानामजिद्दानां नाराचानां विशाम्पते
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ବିଶାମ୍ପତେ, ସେହି ସମରରେ ନିର୍ମଳ, ଅଚୁକ, ଅପ୍ରତିହତ ନାରାଚ ବାଣମାନଙ୍କର ପ୍ରୟୋଗ ହେଉଥିଲା—ଯାହାକୁ ରୋକିବା ଯେନେ ଅସମ୍ଭବ।
Verse 22
उभयो: पतिते छत्रे तथैव पतितौ ध्वजी
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଉଭୟ ପକ୍ଷର ରାଜଛତ୍ର ପତିତ ହେବା ସହ, ସେହିପରି ତାଙ୍କର ଧ୍ୱଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିପତିତ ହେଲେ।
Verse 23
स्रवद्धिः शोणितं गात्रै: प्रखुताविव वारणौ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରୁ ରକ୍ତ ଝରୁଥିଲା; ସେମାନେ ଯେନ ନବଘାତପ୍ରାପ୍ତ ଦୁଇ ଗଜ, ରକ୍ତଧାରା ବହାଉଥିବା ପରି ଦିଶୁଥିଲେ।
Verse 24
गर्जितोत्क्रुष्टसंनादा: शड्खदुन्दुभिनि:स्वना:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଗର୍ଜନ ଓ ଜୟଧ୍ୱନିର ମହାକୋଳାହଳ ଉଠିଲା; ଶଙ୍ଖନାଦ ଓ ଦୁନ୍ଦୁଭିର ଗମ୍ଭୀର ନିନାଦ ମଧ୍ୟ ସହିତେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଲା।
Verse 25
तृष्णीम्भूतान्यनीकानि योधा युद्धादुपारमन्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେନାବ୍ୟୂହମାନେ ନିରବ ହେଲେ, ଏବଂ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ବିରତ ହେଲେ।
Verse 26
रथिनो हस्तियन्तारो हयारोहा: पदातय:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଠାରେ ରଥୀ, ହସ୍ତିୟନ୍ତାର (ହାତୀଚାଳକ), ହୟାରୋହୀ ଓ ପଦାତି ଥିଲେ।
Verse 27
अवैक्षन्ताचलैनेंत्रै: परिवार्य नरर्षभौ । रथी, महावत, घुड़सवार और पैदल सभी उन दोनों नरश्रेष्ठ वीरोंको घेरकर उन्हें एकटक नेत्रोंसे निहारने लगे ।। हस्त्यनीकान्यतिष्ठन्त तथानीकानि वाजिनाम्
ସେଇ ଦୁଇ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀରଙ୍କୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଅଚଳ ନୟନରେ ଏକଟକ ନିହାରିଲେ। ରଥୀ, ମହାବତ, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଓ ପଦାତି—ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ। ହସ୍ତୀଦଳ ଅଟୁଟ ରହିଲା, ତେଣୁ ଅଶ୍ୱଦଳ ମଧ୍ୟ।
Verse 28
मुक्ताविद्रुमचित्रैश्ष मणिकाञज्चनभूषितै:
ମୁକ୍ତା ଓ ପ୍ରବାଳରେ ଚିତ୍ରିତ, ମଣି ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ବିଭୂଷିତ ଧ୍ୱଜ-ଆଭୂଷଣଗୁଡ଼ିକ ଉଷ୍ଣ ଋତୁରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ମେଘଜାଳ ପରି ପ୍ରତୀତ ହେଉଥିଲା। ଏଭଳି ଧ୍ୱଜ, କବଚ, ଅଳଙ୍କାର ଓ ଶସ୍ତ୍ରପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ ଉଭୟ ସେନା ବିଦ୍ୟୁତ୍-ଯୁକ୍ତ ଘନ ମେଘସମୂହ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
Verse 29
ध्वजैराभरणैश्षित्रै: कवचैश्न हिरण्मयै: । वैजयन्तीपताकाभि: परिस्तोमाड्रकम्बलै:
ଧ୍ୱଜ ଓ ବିଚିତ୍ର ଆଭୂଷଣ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ କବଚ, ବୈଜୟନ୍ତୀ ଧ୍ୱଜ-ପତାକା, ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧ ଆବରଣ ଓ କମ୍ବଳରେ ସେମାନେ ସୁସଜ୍ଜିତ ଥିଲେ।
Verse 30
विमलैर्निशितै: शस्त्रैहयानां च प्रकीर्णकै: । जातरूपमयीभिश्व राजतीभि श्र मूर्थसु
ନିର୍ମଳ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ ଛିଟି ପଡ଼ିଥିଲେ; ତଥାପି ମୁଣ୍ଡରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଜତମୟ ଶିରୋଭୂଷଣ ଝଲମଲ କରୁଥିଲା।
Verse 31
गजानां कुम्भमालाभिरर्दन्तवेष्टैक्ष भारत । सबलाका: सखट्योता: सैरावतशतह्दा:
ହେ ଭାରତ! ହାତୀମାନଙ୍କ କୁମ୍ଭସ୍ଥଳରେ ମାଳା ଝୁଲୁଥିଲା, ତାଙ୍କ ଦନ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ବେଷ୍ଟନ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି ସୁରକ୍ଷିତ କରାଯାଇଥିଲା; ରଥ ଓ ପରିଚାରକ ସହିତ ସେମାନେ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଶ୍ରେଣୀରେ ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିଲେ—ମନେ ହେଉଥିଲା ଶତଶଃ ଐରାବତ।
Verse 32
अपश्यन्नस्मदीयाश्र ते च यौधिष्लिरा: स्थिता:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଆମ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନଦେଖି ମଧ୍ୟ ସେଇ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ; ଯୁଦ୍ଧର ଚାପ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ ଅଟୁଟ ଥିଲା।
Verse 33
संरम्भामर्षताम्राक्षो महोरग इव श्वसन् | संजयने कहा--महाराज! उस समय क्रोध और अमर्षसे लाल आँखें किये द्रोणाचार्यने फुफकारते हुए महानागके समान बड़े वेगसे सात्यकिपर धावा किया। क्रोध ही उस महानागका विष था
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ସେ ସମୟରେ କ୍ରୋଧ ଓ ଅମର୍ଷରେ ଲାଲ ହୋଇଥିବା ଚକ୍ଷୁଧାରୀ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ମହୋରଗ ପରି ଫୁସ୍କାରି ମହାବେଗରେ ସାତ୍ୟକି ଉପରେ ଧାଇଲେ। କ୍ରୋଧ ହିଁ ମାନୋ ସେଇ ମହାନାଗର ବିଷ; ଟାଣିଥିବା ଧନୁ ଫାଟିଥିବା ମୁଖ ପରି; ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦାନ୍ତ ପରି, ଧାରାଳ ନାରାଚ ଦାଢ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
Verse 34
सिद्धचारणसंघाश्न विद्याधरमहोरगा: । ब्रह्मा और चन्द्रमा आदि सब देवता विमानोंपर बैठकर वहाँ युद्ध देखनेके लिये आये थे। उनके साथ ही सिद्धों और चारणोंके समूह
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନଙ୍କ ଦଳ, ବିଦ୍ୟାଧର ଏବଂ ମହୋରଗ ନାଗଗଣ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଦି ଦେବତାମାନେ ବିମାନରେ ଆସୀନ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ; ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରର ଆକ୍ଷେପ-ପ୍ରତ୍ୟାକ୍ଷେପ ଓ ପ୍ରହାର-ପ୍ରତିପ୍ରହାରରେ ସେଇ ରଣ ଦିବ୍ୟ ଓ ଭୟାନକ ଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଉଠିଲା।
Verse 35
हस्तलाघवमस्त्रेषु दर्शयन्तौ महाबलौ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ଦୁଇ ମହାବଳ ଯୋଦ୍ଧା ରଣମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗରେ ଅଦ୍ଭୁତ ହସ୍ତଲାଘବ ଦେଖାଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
Verse 36
ततो द्रोणस्य दाशार्ह: शरांश्रिच्छेद संयुगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ସେଇ ଯୁଦ୍ଧର ଘନଘୋର ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବାଣମାନେ ଛେଦିତ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗୁଥିଲେ, ଦାଶାର୍ହ ବୀର ସାତ୍ୟକି ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପ୍ରହାରକୁ ପ୍ରତିହତ କରିବାକୁ ଆଗେଇଲେ—ଅସ୍ତ୍ରରେ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ମୁକାବିଲା କରି।
Verse 37
निमेषान्तरमात्रेण भारद्वाजो5परं धनु:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏକ ନିମେଷାନ୍ତର ମାତ୍ରେ ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଅନ୍ୟ ଧନୁଷ ଧରିଲେ; ଯୁଦ୍ଧଚାପରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ତ୍ୱରିତ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସଜାଗତା ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା।
Verse 38
ततस्त्वरन् पुनद्रोणो धरनुर्हस्तो व्यतिष्ठत
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ଦ୍ରୋଣ ପୁନର୍ବାର ତ୍ୱରା କରି ଧନୁଷ ହସ୍ତେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଦାଁଡ଼ିଲେ; ଯୁଦ୍ଧ ଜାରି ରଖିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟବାନ ହୋଇ ଯୋଦ୍ଧାଧର୍ମର କଠୋର ସ୍ଥିରତା ଧାରଣ କଲେ।
Verse 39
एवमेकशतं छिन्न॑ धनुषां दृढ्धन्विना
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏଭଳି ଦୃଢ଼ଧନ୍ୱୀ ଶତେକ ଧନୁଷ କାଟିଦେଲେ; ତାଙ୍କର ଶୌର୍ୟ-କୌଶଳ ରଣର ଭୟାବହତାକୁ ଆହୁରି ତୀବ୍ର କଲା।
Verse 40
न चान्तरं तयोर्दष्टं संधाने छेदनेडपि च । इस प्रकार सुदृढ़ धनुष धारण करनेवाले सात्यकिने आचार्यके एक सौ धनुष काट डाले; परंतु कब वे संधान करते हैं और सात्यकि कब उस धनुषको काट देते हैं, उन दोनोंके इस कार्यमें किसीको कोई अन्तर नहीं दिखायी दिया ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଧନୁଷ ସଂଧାନ ଓ ଛେଦନ—ଏ ଦୁଇ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଅନ୍ତର କାହାରୁ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ; ଏମିତି ଥିଲା ସେହି ନିର୍ମଳ ବେଗ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମତା। ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ସେହି ଅତିମାନୁଷ କର୍ମ ଦେଖି ଦ୍ରୋଣ ସାତ୍ୟକିର ପରାକ୍ରମକୁ ମନେ ଧରିଲେ।
Verse 41
युयुधानस्य राजेन्द्र मनसैतदचिन्तयत् । राजेन्द्र! तदनन्तर रणक्षेत्रमें सात्यकिके उस अमानुषिक पराक्रमको देखकर द्रोणाचार्यने मन-ही-मन इस प्रकार विचार किया || ४० ई ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଯୁୟୁଧାନ ବିଷୟରେ ଦ୍ରୋଣ ମନେ ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କଲେ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ସାତ୍ୟକିର ସେହି ଅମାନୁଷ ପରାକ୍ରମ ଦେଖି ଦ୍ରୋଣ ମନେମନେ କହିଲେ—“ସାତ୍ୱତକୁଳଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀର ସାତ୍ୟକିରେ ଯେ ଅସ୍ତ୍ରବଳ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଶକ୍ତି ପରଶୁରାମ, କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଅର୍ଜୁନ, ଧନଞ୍ଜୟ ଅର୍ଜୁନ ଓ ପୁରୁଷସିଂହ ଭୀଷ୍ମ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାତ୍ର ଦେଖା-ଶୁଣା ଯାଇଛି।” ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରୋଣ ଗୁଣୀର ଗୁଣକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
Verse 42
भीष्मे च पुरुषव्याप्रे यदिदं सात्वतां वरे । त॑ चास्य मनसा द्रोण: पूजयामास विक्रमम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସାତ୍ତ୍ୱତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଯୁଧାନ (ସାତ୍ୟକି) ଯେ ପରାକ୍ରମ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଛି, ସେପରି ପ୍ରଭାବ କେବଳ ପରଶୁରାମ, କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଅର୍ଜୁନ, ଧନଞ୍ଜୟ ଓ ପୁରୁଷସିଂହ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବିଷୟରେ ମାତ୍ର ଶୁଣା-ଦେଖା ଯାଇଛି। ତାହା ଦେଖି ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ୟ ମନେମନେ ତାଙ୍କ ବିକ୍ରମକୁ ସମ୍ମାନ କରି ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
Verse 43
लाघवं वासवस्येव सम्प्रेक्ष्य द्विजसत्तम: । तुतोषास्त्रविदां श्रेष्ठस्तथा देवा: सवासवा:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ସମାନ ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ହସ୍ତଲାଘବ ଦେଖି ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ଏବଂ ବାସବସହ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହେଲେ।
Verse 44
न तामालक्षयामासूुर्लघुतां शीघ्रचारिण: । देवाश्न युयुधानस्य गन्धर्वाश्व विशाम्पते
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ନରାଧିପ! ଯୁଯୁଧାନ (ସାତ୍ୟକି)ଙ୍କ ଲଘୁତା ଓ ଶୀଘ୍ରଗତିକୁ ଦେବମାନେ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 45
ततोन््यद् धनुरादाय द्रोण: क्षत्रियमर्दन:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମର୍ଦ୍ଦନ ଦ୍ରୋଣ ଅନ୍ୟ ଏକ ଧନୁଷ ଉଠାଇଲେ।
Verse 46
तस्यास्त्राण्यस्त्रमायाभि: प्रतिहत्य स सात्यकि:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ସାତ୍ୟକି ନିଜ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ଓ ଯୁଦ୍ଧଯୁକ୍ତି (ଅସ୍ତ୍ରମାୟା) ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିହତ କରି ନିଷ୍ଫଳ କରିଦେଲେ।
Verse 47
तस्यातिमानुषं कर्म दृष्टवान्यैरसमं रणे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଣଭୂମିରେ ମୁଁ ତାହାର ସେଇ ଅତିମାନୁଷ କର୍ମ ଦେଖିଛି; ଯାହା ଅନ୍ୟ କାହାର ସମାନ ନୁହେଁ।
Verse 48
यदस्त्रमस्यति द्रोणस्तदेवास्यति सात्यकि:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦ୍ରୋଣ ଯେଉଁ ଅସ୍ତ୍ର ନିକ୍ଷେପ କରନ୍ତି, ସାତ୍ୟକି ସେଇ ଅସ୍ତ୍ରରେ ହିଁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦିଏ; ରଣରେ ଘା ପ୍ରତି ଘା ସମାନ ଭାବେ ଫେରାଏ।
Verse 49
ततः क्रुद्धो महाराज धर्नुर्वेदस्य पारग:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ, ହେ ମହାରାଜ, ଧନୁର୍ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲା।
Verse 50
तदाग्नेयं महाघोरं रिपुघ्नमुपलक्ष्य स:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ସେଇ ଅଗ୍ନେୟ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଦେଖିଲା—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ—ଏବଂ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ଚିହ୍ନିଲା।
Verse 51
दिव्यमस्त्रं महेष्वासो वारुणं समुदैरयत् । शत्रुओंका नाश करनेवाले उस अत्यन्त भयंकर आग्नेयास्त्रकों देखकर महाधनुर्धर सात्यकिने भी वारुण नामक दिव्यास्त्रका प्रयोग किया ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ସେ ମହେଷ୍ୱାସ ଦିବ୍ୟ ବାରୁଣାସ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରୟୋଗ କଲା। ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଦେଖି ମହା ହାହାକାର ହେଲା।
Verse 52
अस्त्रे ते वारुणाग्नेये ताभ्यां बाणसमाहिते
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତୁମର ବାରୁଣାସ୍ତ୍ର ଓ ଆଗ୍ନେୟାସ୍ତ୍ର—ଏଇ ଦୁଇ ଅସ୍ତ୍ର ବାଣମାନଙ୍କରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ପ୍ରୟୋଗ ପାଇଁ ସଜ୍ଜ ଥିଲା।
Verse 53
न यावदभ्यपद्येतां व्यावर्तदथ भास्कर: । वे वारुण और आग्नेय दोनों अस्त्र उन दोनोंके द्वारा अपने बाणोंमें स्थापित होकर जबतक एक-दूसरेके प्रभावसे प्रतिहत नहीं हो गये, तभीतक भगवान् सूर्य दक्षिणसे पश्चिमके आकाशमें ढल गये || ५२ $ ।।
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାରୁଣାସ୍ତ୍ର ଓ ଆଗ୍ନେୟାସ୍ତ୍ର ପରସ୍ପର ପ୍ରଭାବରେ ପ୍ରତିହତ ହୋଇନଥିଲା, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତରେ ଭାସ୍କର ଦକ୍ଷିଣରୁ ପଶ୍ଚିମ ଆକାଶକୁ ଢଳିଗଲେ। ତାପରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ପାଣ୍ଡବ ଭୀମସେନ…
Verse 54
धृष्टद्युम्नमुखै: सार्थ विराटश्व सकेकय:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ବିରାଟଙ୍କ ସେନା, ଅଶ୍ୱମାନେ ଓ କେକୟମାନଙ୍କ ସହ, ଧର୍ମବୁଦ୍ଧି ବୀରମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ରଣଭୂମିରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 55
दुःशासन पुरस्कृत्य राजपुत्रा: सहस्रश:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦୁଃଶାସନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସହସ୍ର ସଂଖ୍ୟାରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 56
ततो युद्धमभूद् राज॑स्तेषां तव च धन्विनाम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ, ହେ ରାଜନ୍, ସେମାନଙ୍କ ଓ ତୁମ ଧନୁର୍ଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା।
Verse 57
सर्वमाविग्नमभवतन्न प्राज्ञायत किंचन । सैन्येन रजसा ध्वस्ते निर्मर्यादमवर्तत
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଠାରେ ସବୁକିଛି ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା; କିଛିମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଣାପଡ଼ୁନଥିଲା। ସେନା ଉଡ଼ାଇଥିବା ଧୂଳିରେ ରଣଭୂମି ଢାକିଯାଇ, ସେଠାରେ ମର୍ଯ୍ୟାଦାହୀନ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିଲା।
Verse 97
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें द्रोणाचार्य और धृष्ट्युम्नका युद्धविषयक सत्तानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜୟଦ୍ରଥବଧପର୍ବରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧବର୍ଣ୍ଣନା ସମ୍ବଳିତ ସତାନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 98
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि द्रोणसात्यकियुद्धे अष्टनवतितमो< ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜୟଦ୍ରଥବଧପର୍ବରେ ଦ୍ରୋଣ ଓ ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧବର୍ଣ୍ଣନା ସମ୍ବଳିତ ଅଠାନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 163
नान्तरं शरवृष्टीनां ददृशे नरसिंहयो: । शीघ्रतापूर्वक अस्त्र चलानेकी कलाको जाननेवाले द्रोणाचार्य तथा सात्वतवंशी सात्यकिके बाणोंसे लोकमें अन्धकार छा जानेपर भी उस समय उन दोनों पुरुषसिंहोंकी बाण-वर्षामें कोई अन्तर नहीं दिखायी देता था
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ଦୁଇ ନରସିଂହଙ୍କ ଶରବୃଷ୍ଟିରେ କୌଣସି ତଫାତ ଦେଖାଯାଇନଥିଲା। ଶୀଘ୍ରତା ଓ ଶିଷ୍ଟତାସହ ଅସ୍ତ୍ରଚାଳନାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସାତ୍ୱତବଂଶୀ ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ଛାଡ଼ା ଶରରେ ଲୋକ ଅନ୍ଧକାରାଚ୍ଛନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସମୟରେ ଉଭୟଙ୍କ ଶରବୃଷ୍ଟିରେ କୌଣସି ଅନ୍ତର ଦିଶିଲା ନାହିଁ।
Verse 183
आशीविषविदष्टानां सर्पाणामिव भारत । भरतनन्दन! नाराचोंसे अत्यन्त विद्ध हुए बाणोंका स्वरूप विषधर नागोंके डँसे हुए सर्पोंके समान जान पड़ता था
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ, ହେ ଭରତନନ୍ଦନ! ନାରାଚ ଶରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାବେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ସେଇ ବାଣମାନଙ୍କର ରୂପ, ବିଷଧର ନାଗ ଦଂଶିଥିବା ସର୍ପମାନଙ୍କ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
Verse 203
रुक्मपुड्खै: शरैश्छिन्नाश्चित्ररूपा बभुस्तदा । राजन! उन दोनोंके वे रथ, वे घोड़े और वे सारथि सुवर्णमय पंखवाले बाणोंसे क्षत- विक्षत होकर उस समय विचित्ररूपसे सुशोभित हो रहे थे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ସେ ସମୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣପଙ୍ଖଯୁକ୍ତ ବାଣରେ ତାଙ୍କର ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ସାରଥି ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇ କ୍ଷତବିକ୍ଷତ ହେଲେ; ଏବଂ ସେଇ ଘାଉମାନେ ଯେନ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ, ଭୟଙ୍କର ବିଚିତ୍ର ଶୋଭା ଦେଉଥିଲା।
Verse 216
निर्मुक्ताशीविषा भानां सम्पातो5भूत् सुदारुण: । प्रजानाथ! केंचुल छोड़कर निकले हुए सर्पोके समान निर्मल और सीधे जानेवाले नाराचोंका प्रहार वहाँ बड़ा भयंकर प्रतीत होता था
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ସେଠାରେ ନାରାଚମାନଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ବର୍ଷା ହେଲା। କେଞ୍ଚୁଳ ଛାଡ଼ି ବାହାରିଥିବା ସର୍ପମାନଙ୍କ ପରି ସେମାନେ ନିର୍ମଳ, ଦୀପ୍ତ ଓ ସିଧା ଗତିରେ ବେଗରେ ଯାଉଥିଲେ; ତାଙ୍କର ପ୍ରହାର ରଣଭୂମିରେ ଭୟଙ୍କର ଲାଗୁଥିଲା।
Verse 226
उभौ रुधिरसिक्ताड्रावुभौ च विजयैषिणौ । दोनोंके छत्र कटकर गिर गये, ध्वज धराशायी हो गये और दोनों ही विजयकी अभिलाषा रखते हुए खूनसे लथपथ हो रहे थे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦୁହେଁ ରକ୍ତରେ ସିକ୍ତ ଥିଲେ, ଦୁହେଁ ବିଜୟକାମୀ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଛତ୍ର କଟି ପଡ଼ିଗଲା, ଧ୍ୱଜ ଧରାଶାୟୀ ହେଲା; ତଥାପି ଜୟଲାଲସାରେ ସେମାନେ ରଣମଧ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ।
Verse 236
अन्योन्यमभ्यविध्येतां जीवितान्तकरै: शरै: । सारे अंगोंसे रक्तकी धारा बहनेके कारण वे दोनों वीर मदवर्षी गजराजोंके समान जान पड़ते थे। वे एक-दूसरेको प्राणान्तकारी बाणोंसे बेध रहे थे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରାଣାନ୍ତକ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରୁ ରକ୍ତଧାରା ବହିବାରୁ ସେମାନେ ମଦବର୍ଷୀ ଗଜରାଜମାନଙ୍କ ପରି ଦିଶୁଥିଲେ; ଏବଂ ଏକାପରେ ଏକା ପ୍ରାଣାନ୍ତକ ଶର ଛାଡ଼ୁଥିଲେ।
Verse 253
ददर्श द्वैरथं ताभ्यां जातकौतूहलो जन: । सारी सेनाएँ मौन थीं, योद्धा युद्धसे विरत हो गये थे, सब लोग कौतूहलवश उन दोनोंके द्वैरथ युद्धका दृश्य देखने लगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱୈରଥ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖି ଲୋକମାନଙ୍କ ମନେ କୌତୁହଳ ଜାଗିଲା। ସମସ୍ତ ସେନା ନିରବ ହେଲା, ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ବିରତ ହେଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତେ କୌତୁହଳବଶ ସେଇ ଦ୍ୱୈରଥ-ସମର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 276
तथैव रथवाहिन्य: प्रतिव्यूह्मृ व्यवस्थिता: । हाथियोंकी सेनाएँ चुपचाप खड़ी थीं, घुड़सवार सैनिकोंकी भी यही दशा थी तथा रथसेनाएँ भी व्यूह बनाकर वहाँ स्थिरभावसे खड़ी थीं
ସେହିପରି ରଥବାହିନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିବ୍ୟୂହ ରଚି ନିରବ, ସ୍ଥିର ଓ ଶୃଙ୍ଖଳାବଦ୍ଧ ହୋଇ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅଚଳ ରହିଲେ; ଯୁଦ୍ଧପଙ୍କ୍ତିମାନେ କ୍ରମବଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ସ୍ଥିର ହେଲା।
Verse 313
अदृश्यन्तोष्णपर्याये मेघानामिव वागुरा: । भारत! मोती और मूँगोंसे चित्रित तथा मणियों और सुवर्णोंसे विभूषित ध्वज
ତାପତପ୍ତ ଋତୁର ସେହି ସମୟରେ ଉଭୟ ସେନାର ବ୍ୟୂହ ମେଘଜାଲ ପରି ଦିଶୁଥିଲା। ହେ ଭାରତ! ମୋତି ଓ ପ୍ରବାଳରେ ଚିତ୍ରିତ, ମଣି ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ବିଭୂଷିତ ଧ୍ୱଜ; ବିଚିତ୍ର ଆଭୂଷଣ; ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ କବଚ; ବୈଜୟନ୍ତୀମାଳା; ପତାକା ଓ ନିଶାନ; ହାତୀଙ୍କ ଝୁଲ ଓ କମ୍ବଳ; ଝଲମଲ କରୁଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶସ୍ତ୍ର; ଘୋଡ଼ା ପିଠିରେ ପିଛାଇଥିବା ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର; ହାତୀଙ୍କ କୁମ୍ଭସ୍ଥଳ ଓ ମସ୍ତକରେ ଶୋଭିତ ସୁନା-ଚାନ୍ଦିର ମାଳା ଏବଂ ଦନ୍ତବେଷ୍ଟନ—ଏସବୁ ହେତୁ ଦୁଇ ପକ୍ଷର ସେନା ବର୍ଷାକାଳର ମେଘସମୂହ ପରି ଦିଶୁଥିଲା; ଯେପରି ତାହାରେ ବଗୁଳାର ପାଂତି, ଖଦ୍ୟୋତର ଝିଲିମିଲି, ଐରାବତ-ସଦୃଶ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ବିଜୁଳିର ଚମକ ଭରିଥାଏ।
Verse 326
तद् युद्ध युयुधानस्य द्रोणस्य च महात्मन: । राजन! हमारी और युधिष्ठिरकी सेनाके सैनिक वहाँ खड़े होकर महामना द्रोण और सात्यकिका वह युद्ध देख रहे थे
ରାଜନ୍! ସେଠାରେ ଦାଁଡି ଆମ ସେନା ଓ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସେନାର ସୈନିକମାନେ ମହାମନା ଦ୍ରୋଣ ଓ ଯୁୟୁଧାନ (ସାତ୍ୟକି) ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ସେହି ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖୁଥିଲେ।
Verse 343
विविधैर्विस्मयं जग्मुस्तयो: पुरुषसिंहयो: । वे सब लोग उन दोनों पुरुषसिंहोंके विचित्र गमन-प्रत्यागमन, आक्षेप तथा नाना प्रकारके अस्त्रनिवारक व्यापारोंसे आश्वर्यचकित हो रहे थे
ସେହି ଦୁଇ ପୁରୁଷସିଂହଙ୍କର ବିଚିତ୍ର ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା-ପଛକୁ ଫେରିବା, ପରସ୍ପର ଆକ୍ଷେପ ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର-ନିବାରଣ କୌଶଳ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଉଥିଲେ।
Verse 353
अन्योन्यमभिविध्येतां शरैस्तौ द्रोणसात्यकी । महावीर द्रोणाचार्य और सात्यकि अस्त्र चलानेमें अपने हाथोंकी फुर्ती दिखाते हुए बाणोंद्वारा एक-दूसरेको बेध रहे थे
ମହାବୀର ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସାତ୍ୟକି, ଅସ୍ତ୍ରଚାଳନାରେ ହାତର ଫୁର୍ତି ଦେଖାଇ, ବାଣବୃଷ୍ଟିରେ ପରସ୍ପର ଏକାପରକୁ ବିଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
Verse 363
पत्रिभि: सुदृढैराशु धनुश्चैव महाद्युते: । इसी बीचमें सात्यकिने महातेजस्वी द्रोणाचार्यके धनुष और बाणोंको पंखयुक्त सुदृढ़ बाणोंद्वारा युद्धस्थलमें शीघ्र ही काट डाला
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେତେବେଳେ ସାତ୍ୟକି ପଖିଲା ଦୃଢ଼ ବାଣଦ୍ୱାରା ରଣଭୂମିରେ ଶୀଘ୍ର ମହାତେଜସ୍ବୀ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଧନୁଷ ଓ ବାଣମାନଙ୍କୁ କାଟିଦେଲା।
Verse 373
सज्यं चकार तदपि चिच्छेदास्य च सात्यकि: । तब भरद्वाजनन्दन द्रोणने पलक मारते-मारते दूसरा धनुष हाथमें लेकर उसपर प्रत्यंचा चढ़ायी; परंतु सात्यकिने उनके उस धनुषको भी काट डाला
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଭରଦ୍ୱାଜନନ୍ଦନ ଦ୍ରୋଣ ଧନୁଷକୁ ସଜ୍ଜ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସାତ୍ୟକି ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ କାଟିଦେଲା। ପୁଣି ଦ୍ରୋଣ ପଳକ ମାରିବା ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଧନୁଷ ନେଇ ତାହାରେ ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା ଚଢ଼ାଇଲେ; ତଥାପି ସାତ୍ୟକି ସେ ଧନୁଷକୁ ମଧ୍ୟ ଛେଦିଦେଲା।
Verse 383
सज्यं सज्यं धनुश्चास्य चिच्छेद निशितै: शरै: । तब द्रोणाचार्य पुनः बड़ी उतावलीके साथ दूसरा धनुष हाथमें लेकर खड़े हो गये; परंतु ज्यों ही वे धनुषपर डोरी चढ़ाते
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଯେତେବେଳେ ଧନୁଷ ସଜ୍ଜ କରୁଥିଲେ, ସାତ୍ୟକି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣଦ୍ୱାରା ସେଥିକୁ ପୁନଃପୁନଃ କାଟିଦେଉଥିଲା। ଦ୍ରୋଣ ଆଉଥରେ ଉତାବଳିରେ ଅନ୍ୟ ଧନୁଷ ନେଇ ଦାଁଡ଼ାଉଥିଲେ; ଏବଂ ସେ ଯେମିତି ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା ଚଢ଼ାଉଥିଲେ, ସେମିତି ସାତ୍ୟକି ତୁରନ୍ତ ତାହାକୁ ଛେଦିଦେଉଥିଲା।
Verse 443
सिद्धचारणसंघाश्न विदुद्रोणस्य कर्म तत् । प्रजानाथ! रणभूमिमें शीघ्रतापूर्वक विचरनेवाले सात्यकिकी उस फुर्तीको देवताओं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣସମୂହ ରଣଭୂମିରେ ଶୀଘ୍ର ଚଳନଶୀଳ ସାତ୍ୟକିର ଏପରି ଫୁର୍ତ୍ତି ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ। ସେମାନେ ଜାଣୁଥିଲେ ଯେ ଏପରି ପରାକ୍ରମ କେବଳ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କର; କିନ୍ତୁ ସେ ଦିନ ସାତ୍ୟକିର ବୀର୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିଲେ।
Verse 453
अस्त्रैरस्त्रविदां श्रेष्ठी योधयामास भारत | भारत! तत्पश्चात् अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ क्षत्रियसंहारक द्रोणाचार्यने दूसरा धनुष हाथमें लेकर विभिन्न अस्त्रोंद्वारा युद्ध आरम्भ किया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ତାପରେ କ୍ଷତ୍ରିୟସଂହାରର ସେ ଘୋର ପର୍ବରେ ଭରଦ୍ୱାଜନନ୍ଦନ ଦ୍ରୋଣ ଅନ୍ୟ ଧନୁଷ ନେଇ ନାନା ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପୁନର୍ବାର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 463
जघान निशितैर्बाणैस्तदद्भुतमिवाभवत् | सात्यकिने अपने अस्त्रोंकी मायासे आचार्यके अस्त्रोंका निवारण करके उन्हें तीखे बाणोंसे घायल कर दिया। वह अद्भुत-सी घटना हुई
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲା, ଏବଂ ତାହା ଯେନ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ପରି ଲାଗିଲା। ସାତ୍ୟକି ନିଜ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାର ମାୟାରେ ଆଚାର୍ୟଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ନିବାରି, ପରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରରେ ତାଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲା—ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହା ଏକ ବିସ୍ମୟକର ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲା।
Verse 473
युक्त योगेन योगज्ञास्तावका: समपूजयन् । उस रणक्षेत्रमें सात्यकिके उस युक्तियुक्त अलौकिक कर्मको, जिसकी दूसरोंसे कोई तुलना नहीं थी, देखकर आपके रणकौशलवेत्ता सैनिक उनकी भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ସେଇ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଅଲୌକିକ କାର୍ଯ୍ୟ—ଯାହାର କୌଣସି ତୁଳନା ନଥିଲା—ଦେଖି, ଆପଣଙ୍କ ରଣକୌଶଳଜ୍ଞ ସେନାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭୂରି-ଭୂରି ପ୍ରଶଂସା କରି ସମ୍ମାନ ଦେଲେ।
Verse 483
तमाचार्यो5प्यसम्भ्रान्तो डयो धयच्छत्रुतापन: । द्रोणाचार्य जिस अस्त्रका प्रयोग करते, उसीका सात्यकि भी करते थे। शत्रुओंको संताप देनेवाले आचार्य द्रोण भी घबराहट छोड़कर सात्यकिसे युद्ध करते रहे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଶତ୍ରୁତାପନ ଆଚାର୍ୟ ଦ୍ରୋଣ ମଧ୍ୟ ଅସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ଓ ନିର୍ଭ୍ରମ ରହି ସାତ୍ୟକି ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ୟ ଯେଉଁ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରୁଥିଲେ, ସାତ୍ୟକି ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରତିଘାତ କରୁଥିଲା।
Verse 496
वधाय युयुधानस्य दिव्यमस्त्रमुदैरयत् । महाराज! तदनन्तर धरनुर्वेदके पारंगत विद्वान् द्रोणाचार्यने कुपित हो सात्यकिके वधके लिये एक दिव्यास्त्र प्रकट किया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ତାପରେ ଧନୁର୍ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଯୁୟୁଧାନ (ସାତ୍ୟକି)ଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ଏକ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ପ୍ରକଟ କରି ପ୍ରୟୋଗ କଲେ।
Verse 513
न विचेरुस्तदाकाशे भूतान्याकाशगाम्यपि । उन दोनोंको दिव्यास्त्र धारण किये देख वहाँ महान् हाहाकार मच गया। उस समय आकाशचारी प्राणी भी आकाशमें विचरण नहीं करते थे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେଖି ସେଠାରେ ମହା ହାହାକାର ହେଲା। ସେ ସମୟରେ ଆକାଶଗାମୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ବିଚରଣ କଲେ ନାହିଁ।
Verse 533
नकुल: सहदेवश्न पर्यरक्षन्त सात्यकिम् | तब राजा युधिष्ठिर, पाण्डुकुमार भीमसेन, नकुल और सहदेव सब ओरसे सात्यकिकी रक्षा करने लगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନକୁଳ ଓ ସହଦେବ ସାତ୍ୟକିଙ୍କୁ ନିକଟରୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ତାପରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଭୀମସେନ ଓ ଯମଜ ନକୁଳ-ସହଦେବ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରା ଦେଇ ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା କଲେ।
Verse 546
मत्स्या: शाल्वेयसेनाश्न द्रोणमाजग्मुरञज्जसा । धृष्टद्यम्म आदि वीरोंके साथ विराट, केकयराजकुमार, मत्स्यदेशीय सैनिक तथा शाल्वदेशकी सेनाएँ--से सब-के-सब अनायास ही द्रोणाचार्यपर चढ़ आये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ଶାଲ୍ୱ ସେନା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଉପରେ ଆଗୁଆ ହେଲେ। ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ବିରାଟ, କେକୟରାଜକୁମାରମାନେ, ମତ୍ସ୍ୟଦେଶୀୟ ସେନା ଓ ଶାଲ୍ୱଦେଶର ସେନା—ସମସ୍ତେ ନିର୍ବିକଳ୍ପରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ଚଢ଼ିଆସିଲେ।
Verse 553
द्रोणमभ्युपपद्यन्त सपत्नै: परिवारितम् । उधरसे सहस्रों राजकुमार दुःशासनको आगे करके शत्रुओंसे घिरे हुए द्रोणाचार्यके पास उनकी रक्षाके लिये आ पहुँचे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଶତ୍ରୁମାନେ ଘେରି ରଖିଥିବା ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଦୁଃଶାସନଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ସହସ୍ର ରାଜକୁମାର ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଧାଇ ଆସି, ଶତ୍ରୁବେଷ୍ଟିତ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 563
रजसा संवृते लोके शरजालसमावृते । राजन! तदनन्तर पाण्डवोंके और आपके धनुर्धरोंका परस्पर युद्ध होने लगा। उस समय सब लोग धूलसे आवृत और बाणसमूहसे आच्छादित हो गये थे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ! ଯେତେବେଳେ ଜଗତ ଧୂଳିରେ ଢାକିଗଲା ଓ ବାଣଜାଲରେ ଆବୃତ ହେଲା, ତାହା ପରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଧନୁର୍ଧର ଓ ଆପଣଙ୍କ ଧନୁର୍ଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତେ ଧୂଳିରେ ଆବୃତ ଓ ବାଣବର୍ଷାରେ ଆଛାଦିତ ହୋଇଗଲେ।
Verse 2436
उपारमन् महाराज व्याजहार न कश्नन । महाराज! उस समय गरजने, ललकारने और सिंहनादके शब्द तथा शंखों और दुन्दुभियोंके घोष बंद हो गये थे। कोई बातचीततक नहीं करता था
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ସବୁକିଛି ଥମ୍କିଗଲା; କେହି କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ସେ ସମୟରେ ଗର୍ଜନ, ଲଲକାର ଓ ସିଂହନାଦର ଶବ୍ଦ, ଏବଂ ଶଙ୍ଖ-ଦୁନ୍ଦୁଭିର ଘୋଷ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା; କେହି କଥାବାର୍ତ୍ତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରୁନଥିଲେ।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns responsibility under collective failure: Dhṛtarāṣṭra’s question implies a moral-structural critique—whether numerical power and designated “great warriors” are accountable when a single objective-driven fighter passes through unchecked.
The chapter underscores the gap between perceived control and battlefield reality: leadership is evaluated not only by outcomes but by narrated intent, visible courage, and the capacity to sustain coordinated action amid systemic disorder.
No explicit phalaśruti is presented in these verses; the meta-layer operates through Sañjaya’s descriptive framing, which functions as interpretive commentary shaping Dhṛtarāṣṭra’s understanding of agency, merit, and fault.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.