Adhyaya 94
प्रतिग्रहभेदः — The Distinction between Giving and Accepting (Vṛṣādarbhī–Saptarṣi Dialogue)
Upa-parva: Dāna-dharma Anuśāsana (Gifts, Acceptance, and Worthiness)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma about the difference between the merit/impact of the donor and the recipient in the economy of gifts, especially gifts directed to brāhmaṇas. Bhīṣma replies that acceptance (pratigraha) is ethically charged: a worthy person who accepts becomes minimally affected, while an unworthy acceptor “sinks,” implying moral degradation through improper receipt. To illustrate, Bhīṣma introduces an ancient account featuring the Saptarṣis (Kaśyapa, Atri, Vasiṣṭha, Bharadvāja, Gautama, Viśvāmitra, Jamadagni) and Arundhatī, along with a servant-woman figure (Gaṇḍā) and her husband Paśusakha. During a severe drought and famine, the sages encounter King Vṛṣādarbhī (Śaibya), who offers extensive wealth—livestock, villages, grains, and valuables—as support. The sages warn that royal gifts can be sweet like honey yet perilous like poison, potentially burning ascetic merit; they counsel that wealth cannot satisfy desire, which expands without measure. When the king’s agents later present “golden-embryo” fruits (hemagarbha) as a further gift, the sages suspect an upadhi (hidden condition/taint) and refuse, stating that what is taken here can ripen into bitter results hereafter. Angered, the king performs a severe rite and generates a destructive kṛtyā (named Yātudhānī) to target the sages by learning their names—setting up the ethical stakes around coercion, consent, and the hazards surrounding contaminated patronage.
Chapter Arc: शोकातुर निमि-राजा पुत्र-वियोग से व्याकुल होकर यह खोजता है कि पितरों के लिए पिण्डदान और श्राद्ध किस विधि से किया जाए, और कौन-सी वस्तुएँ श्राद्ध में ग्राह्य-अग्राह्य हैं। → युधिष्ठिर के प्रश्नों के बहाने (श्राद्ध कब प्रचलित हुआ, किसने आरम्भ किया, किन पदार्थों का त्याग हो) भीष्म श्राद्ध-कल्प की सूक्ष्म मर्यादाएँ खोलते हैं—फल-मूल, धान्य, लवण, तथा दूषण (आँसू/छींक) जैसी छोटी-सी त्रुटि भी कर्म को कैसे कलुषित कर देती है। → निमि द्वारा श्राद्ध करने के बाद ‘धर्म-संकर’ का बोध और तीव्र पश्चात्ताप—यही शिखर है: विधि का बाह्य पालन पर्याप्त नहीं, अंतःकरण की शुद्धि और शास्त्रोक्त निषेधों का सूक्ष्म पालन भी अनिवार्य है। → अत्रि/पितामह-परम्परा से श्राद्ध के नियम, निवाप (पिण्ड) से जुड़ी पृथ्वी-स्तुति, तथा त्याज्य पदार्थों (जैसे सब प्रकार का नमक, जामुन, दूषित अन्न) का स्पष्ट विधान देकर भीष्म श्राद्ध को ‘शुद्धि-प्रधान’ कर्म के रूप में स्थापित करते हैं। → प्रातःकाल जागने पर भी शोक बना रहता है, पर बुद्धि ‘श्राद्धकल्प’ पर समाहित होती है—आगे की कड़ियों में विधि के और सूक्ष्म अंग (देश-काल, पात्र, मंत्र, दान) विस्तार से खुलने का संकेत।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ५५ श्लोक हैं) ऑपन--माज बछ। अकाल एकनवतितमो<ध्याय: शोकातुर निमिका पुत्रके निमित्त पिण्डदान तथा श्राद्धके विषयमे निमिको महर्षि अत्रिका उपदेश
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପ୍ରଥମେ କିଏ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ପ୍ରଚଳିତ କଲେ? କେଉଁ କାଳରେ ଏହାର ଉଦ୍ଭବ, ଏହାର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? ଯଦି ଭୃଗୁ ଓ ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କ ଯୁଗରେ ଏହାର ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ତେବେ କେଉଁ ମୁନି ଏହାକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ? ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ କେଉଁ କର୍ମ, କେଉଁ ମୂଳ-ଫଳ, କେଉଁ ଧାନ୍ୟଜାତି ତ୍ୟାଜ୍ୟ—ତାହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
कानि श्राद्धानि वर्ज्यानि कानि मूलफलानि च । धान्यजात्यश्व का वज्यस्तिन्मे ब्रूहि पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! କେଉଁ କେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବର୍ଜ୍ୟ, କେଉଁ ମୂଳ-ଫଳ ତ୍ୟାଜ୍ୟ, ଏବଂ କେଉଁ ଧାନ୍ୟଜାତି ନିଷିଦ୍ଧ—ତାହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 3
भीष्म उवाच यथा श्राद्धं सम्प्रवृत्तं यस्मिन् काले यदात्मकम् । येन संकल्पितं चैव तन््मे शूणु जनाधिप
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଜନାଧିପ! ଶୁଣ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ କେଉଁ କାଳରେ ଏବଂ କେମିତି ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା, ତାହାର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ, ଏବଂ ସର୍ବପ୍ରଥମେ କିଏ ଏହାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ସ୍ଥାପନ କଲେ—ସେ ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।
Verse 4
स्वायम्भुवो<त्रि: कौरव्य परमर्षि: प्रतापवान् । तस्य वंशे महाराज दत्तात्रेय इति स्मृत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୌରବ୍ୟ! ସ୍ୱୟଂଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ଠାରୁ ପରମର୍ଷି, ପ୍ରତାପବାନ ମହର୍ଷି ଅତ୍ରି ଜନ୍ମିଥିଲେ। ହେ ମହାରାଜ, କୁରୁନନ୍ଦନ! ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ‘ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ।
Verse 5
दत्तात्रेयस्य पुत्रो5भून्िमि्नाम तपोधन: । निमेश्चाप्पभवत् पुत्र: श्रीमान्नाम श्रिया वृत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ନିମି’ ନାମରେ ଥିଲେ; ସେ ତପୋଧନ ଥିଲେ। ନିମିଙ୍କର ମଧ୍ୟ ‘ଶ୍ରୀମାନ’ ନାମକ ପୁତ୍ର ହେଲେ; ସେ ଶ୍ରୀ ଓ କାନ୍ତିରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ।
Verse 6
पूर्णे वर्षमहस्रान्ते स कृत्वा दुष्करं तप: । कालधर्मपरीतात्मा निधनं समुपागत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ସେ ଦୁଷ୍କର ତପ କରି; କାଳଧର୍ମରେ ଆବୃତ ଆତ୍ମା ହୋଇ ଶେଷରେ ନିଧନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 7
उसने पूरे एक हजार वर्षोतक बड़ी कठोर तपस्या करके अन्तमें काल-धर्मके अधीन होकर प्राण त्याग दिया ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାପରେ ନିମି ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟ ବିଧିଅନୁସାରେ ଶୌଚକର୍ମ (ଅଶୌଚ-ନିବାରଣ) ସମ୍ପାଦନ କଲେ; କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଲୀନ ହୋଇ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ସନ୍ତାପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 8
अथ कृत्वोपहार्याणि चतुर्दश्यां महामति: । तमेव गणयन् शोक विरात्रे प्रत्यबुध्यत
ତାପରେ ମହାମତି ନିମି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ସଂଗ୍ରହ କଲେ। ପୁତ୍ରଶୋକରେ ତାହାକୁ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କରି କରି ରାତି କଟିଗଲାପରେ (ଅମାବାସ୍ୟାର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ) ପ୍ରାତଃକାଳେ ଜାଗିଉଠିଲେ।
Verse 9
तस्यासीत् प्रतिबुद्धस्य शोकेन व्यथितात्मन: । मन: संवृत्य विषये बुद्धिर्विस्तारगामिनी
ସେ ଯେତେବେଳେ ସଚେତନ ହେଲେ, ଶୋକରେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣ ବ୍ୟଥିତ ହେଲା। ସେ ବିଷୟମୁଖୀ ମନକୁ ସଂକୋଚିତ କରି ନେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ବିସ୍ତାର ପାଇଲା—ବାହ୍ୟ ବିକ୍ଷେପ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ସ୍ପଷ୍ଟ ବିବେକ ଦିଗକୁ।
Verse 10
यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୋଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥ—ମୂଳ ଓ ଫଳ—ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ସଂଗ୍ରହ କଲେ। ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେ ତପୋଧନ ସବୁ ଏକତ୍ର କଲେ।”
Verse 11
उक्तानि यानि चाजन्नानि यानि चेष्टानि तस्य ह । तानि सर्वाणि मनसा विनिश्षित्य तपोधन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଯାହା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଘରେ ପ୍ରଚଳିତ ଓ ପ୍ରିୟ ଯାହା—ସେ ସମସ୍ତକୁ ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେ ତପୋଧନ ସଂଗ୍ରହ କଲେ।”
Verse 12
अमावास्यां महाप्राज्ञो विप्रानानाय्य पूजितान् | दक्षिणावर्तिका: सर्वा बृसी: स्वयमथाकरोत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ସେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମୁନି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଡାକି ସମ୍ମାନ ସହ ପୂଜା କଲେ। ତାପରେ ସେ ନିଜେ କୁଶର ଆସନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ—ସବୁ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ, ଅର୍ଥାତ୍ ଶୁଭ ଭାବେ ଡାହାଣପଟେ ମୋଡ଼ା—ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ସେହି ଆସନରେ ବସାଇଲେ।”
Verse 13
सप्त विप्रांस्ततो भोज्ये युगपत् समुपानयत् । ऋते च लवणं भोज्यं श्यामाकान्न॑ ददौ प्रभु:,प्रभावशाली निमिने उन सातोंको एक ही साथ भोजनके लिये अलोना सावाँ परोसा
ତାପରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜା ନିମି ସାତଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏକାସାଥି ଭୋଜନ ପାଇଁ ଆଣିଲେ ଏବଂ ଲୁଣ ବିନା ଶ୍ୟାମାକ ଅନ୍ନ ପରିବେଶନ କଲେ।
Verse 14
दक्षिणाग्रास्ततो दर्भा विष्टरेषु निवेशिता: । पादयोश्वैव विप्राणां ये त्वन्नमुपभुञज्जते
ତାପରେ ସେ ଆସନଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ର ଦର୍ଭା (କୁଶ) ବିଛାଇଲେ; ଏବଂ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିବେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଦତଳେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ର କୁଶ ରଖିଲେ।
Verse 15
कृत्वा च दक्षिणाग्रान् वै दर्भान् स प्रयतः शुचि: । प्रददौ श्रीमत: पिण्डान् नामगोत्रमुदाहरन्
ଏପରି ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ର ଦର୍ଭାକୁ ସଜାଇ, ଶୁଚି ଓ ସଂଯମୀ ହୋଇ, ସେ ନିଜ ଶ୍ରୀମାନ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନାମ-ଗୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ।
Verse 16
तत् कृत्वा स मुनिश्रेष्ठो धर्मसंकरमात्मन: । पश्चात्तापेन महता तप्यमानो<5भ्यचिन्तयत्
ସେହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ସାରି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିମି ନିଜ ମନରେ ଧର୍ମସଂକର ହୋଇଛି ବୋଲି ଭାବିଲେ; ଏବଂ ମହା ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ପରେ ଏପରି ଚିନ୍ତା କଲେ।
Verse 17
अकृतं मुनिश्रि: पूर्व कि मयेदमनुछितम् । कथं नु शापेन न मां दहेयुत्राह्मिणा इति
“ହାୟ! ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ପୂର୍ବେ କେବେ ଯାହା କରିନଥିଲେ, ସେହି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ କାହିଁକି କରିଦେଲି? ମୋର ଏହି ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାର ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ ଶାପରେ ମୋତେ କାହିଁକି ଭସ୍ମ କରୁନାହାନ୍ତି?”
Verse 18
ततः संचिन्तयामास वंशकर्तारमात्मन: । ध्यातमात्रस्तथा चात्रिराजगाम तपोधन:,यह बात ध्यानमें आते ही उन्होंने अपने वंशप्रवर्तक महर्षि अत्रिका स्मरण किया। उनके चिन्तन करते ही तपोधन अत्रि वहाँ आ पहुँचे
ତାପରେ ସେ ନିଜ ବଂଶପ୍ରବର୍ତ୍ତକଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ଧ୍ୟାନମାତ୍ରେ ତପୋଧନ ମହର୍ଷି ଅତ୍ରି ସେଠାରେ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 19
अथात्रिस्तं तथा दृष्टवा पुत्रशोकेन कर्षितम् । भृशमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्यय:,आनेपर जब अविनाशी अत्रिने निमिको पुत्रशोकसे व्याकुल देखा तब मधुर वाणीद्वारा उन्हें बहुत आश्वासन दिया--
ତାପରେ ଅବ୍ୟୟ ଅତ୍ରି ତାଙ୍କୁ ପୁତ୍ରଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ଦେଖି, ପ୍ରିୟ ଓ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ବାକ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
Verse 20
निमे संकल्पितस्ते5यं पितृयज्ञस्तपोधन । मा ते भूद् भी: पूर्वदृष्टो धर्मो5यं ब्रह्मणा स्वयम्
ହେ ତପୋଧନ ନିମି! ତୁମେ ଯେ ଏହି ପିତୃଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରିଛ, ତାହା ଯଥୋଚିତ; ଏଥିରେ ଭୟ କରନି। ଏହି ଧର୍ମକୁ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
Verse 21
सो<यं स्वयम्भुविहितो धर्म: संकल्पितस्त्वया । ऋते स्वयम्भुव: कोडन्य: श्राद्धेयं विधिमाहरेत्
ଏହିପରି ତୁମେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିହିତ ଧର୍ମକୁ ହିଁ ଗ୍ରହଣ କରିଛ। ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ୟତୀତ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଏହି ବିଧି କିଏ ଅନ୍ୟ ଉପଦେଶ କରିପାରିବ?
Verse 22
अथाख्यास्यामि ते पुत्र श्राद्धेयं विधिमुत्तमम् । स्वयम्भुविहितं पुत्र तत् कुरुष्व निबोध मे
ହେ ପୁତ୍ର! ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଉତ୍ତମ ବିଧି କହିବି—ଯାହା ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିହିତ। ମୋ କଥା ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ, ଭଲଭାବେ ବୁଝ, ଏବଂ ସେହି ବିଧିଅନୁସାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର।
Verse 23
कृत्वाग्नौकरणं पूर्व मन्त्रपूर्व तपोधन । ततो5ग्नये5थ सोमाय वरुणाय च नित्यश:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ତପୋଧନ, ବେଦମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣପୂର୍ବକ ପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ନୌକରଣ କ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ତାପରେ ନିତ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ସୋମ ଓ ବରୁଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଭାଗ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ପଣ କର; ଏହି କ୍ରମରେ ପୂଜା କରି ଧର୍ମର ଆଧାର ଦେବଶକ୍ତିକୁ ଧାରଣ କର।
Verse 24
विश्वेदेवाश्व ये नित्यं पितृभि: सह गोचरा: । तेभ्य: संकल्पिता भागा: स्वयमेव स्वयम्भुवा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପିତୃମାନଙ୍କ ସହ ନିତ୍ୟ ଗୋଚର ଥିବା ବିଶ୍ୱେଦେବମାନଙ୍କର ଭାଗ ସ୍ୱୟଂଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ନିଜେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ଅଗ୍ନୌକରଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଅଗ୍ନି-ସୋମ-ବରୁଣ-ପିତୃମାନଙ୍କ ସହବାସୀ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ତାଙ୍କ ଭାଗ ଅର୍ପଣ କର।
Verse 25
स्तोतव्या चेह पृथिवी निवापस्येह धारिणी । वैष्णवी काश्यपी चेति तथैवेहाक्षयेति च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏଠାରେ ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ; ସେ ନିବାପ (ବିଜ ବପନ) କୁ ଧାରଣ କରି ରୋପିତକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ସେ ବୈଷ୍ଣବୀ ଓ କାଶ୍ୟପୀ ବୋଲି ପରିଚିତ; ଏଠାରେ ତାଙ୍କୁ ‘ଅକ୍ଷୟା’—ଅକ୍ଷୟଦାୟିନୀ—ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 26
“तदनन्तर श्राद्धकी आधारभूता पृथ्वीकी वैष्णवी, काश्यपी और अक्षया आदि नामोंसे स्तुति करनी चाहिये ।।
ତାପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଆଧାରଭୂତା ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ବୈଷ୍ଣବୀ, କାଶ୍ୟପୀ, ଅକ୍ଷୟା ଆଦି ନାମରେ ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ। ଜଳ ଆଣିବା ସମୟରେ ବିଭୁ ବରୁଣଙ୍କ ସ୍ତବନ ଯୁକ୍ତ। ତା’ପରେ, ହେ ଅନଘ, ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ କର; ତେବେ କର୍ମ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ସିଦ୍ଧ ହେବ।
Verse 27
देवास्तु पितरो नाम निर्मिता ये स्वयम्भुवा । उष्णपा ये महाभागास्तेषां भाग: प्रकल्पित:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସ୍ୱୟଂଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ କିଛି ଦେବତା ‘ପିତୃ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେହି ମହାଭାଗ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ‘ଉଷ୍ଣପା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କର ଭାଗ ସ୍ୱୟଂଭୂ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।
Verse 28
ते श्राद्धेनाच्च्यमाना वै विमुच्यन्ते ह किल्बिषात् | सप्तकः पितृवंशस्तु पूर्वदृष्ट: स्वयम्भुवा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶ୍ରାଦ୍ଧକ୍ରିୟାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ ପିତୃଗଣ ନିଶ୍ଚୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପିତୃବଂଶକୁ ସାତଜଣଙ୍କ ସମୂହ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଥିଲେ।
Verse 29
विश्वे चाग्निमुखा देवा: संख्याता: पूर्वमेव ते । तेषां नामानि वक्ष्यामि भागाहाणां महात्मनाम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବିଶ୍ୱେଦେବମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଗଣନା କରି କହିଛି; ସେମାନଙ୍କର ମୁଖ ଅଗ୍ନି, କାରଣ ଅଗ୍ନି ମାଧ୍ୟମରେ ସେମାନେ ହବି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏବେ ଯଜ୍ଞରେ ନିଜ-ନିଜ ଭାଗ ପାଇବାର ଅଧିକାରୀ ସେଇ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ନାମ ମୁଁ କହୁଛି।
Verse 30
बल॑ धृतिर्विपाप्मा च पुण्यकृत् पावनस्तथा । पार्ष्णिक्षेमा समूहश्च॒ दिव्यसानुस्तथैव च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବଳ, ଧୃତି, ବିପାପ୍ମା, ପୁଣ୍ୟକୃତ୍, ପାବନ, ପାର୍ଷ୍ଣିକ୍ଷେମା, ସମୂହ ଏବଂ ଦିବ୍ୟସାନୁ—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ (ସେମାନଙ୍କ) ଶୁଭ ନାମ।
Verse 31
विवस्वान् वीर्यवान् ह्वीमान् कीर्तिमान्ू कृत एव च । जितात्मा मुनिवीर्यश्व दीप्तरोमा भयंकर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବିବସ୍ୱାନ୍ ପରାକ୍ରମୀ, ହ୍ରୀମାନ୍, କୀର୍ତ୍ତିମାନ୍ ଏବଂ ଧର୍ମାଚରଣରେ ସିଦ୍ଧ। ସେ ଜିତାତ୍ମା, ମୁନି-ତେଜରେ ଯୁକ୍ତ, ଦୀପ୍ତରୋମା ଓ ଭୟଙ୍କର ମଧ୍ୟ।
Verse 32
अनुकर्मा प्रतीतश्च प्रदाताप्यंशुमांस्तथा । शैलाभ: परमक्रोधी धीरोष्णी भूपतिस्तथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅନୁକର୍ମା, ପ୍ରତୀତ, ପ୍ରଦାତା ଏବଂ ଅଂଶୁମାନ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ତଥା ଶୈଲାଭ ନାମକ ପରମକ୍ରୋଧୀ ଭୂପତି ଓ ଧୀରୋଷ୍ଣୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 33
सत्रजो वज्री वरी चैव विश्वेदेवा: सनातना: । विद्युद्वर्चा: सोमवर्चा: सूर्यश्रीक्षेति नामत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏମାନେ ସନାତନ ବିଶ୍ୱେଦେବ; ସତ୍ରଜ, ବଜ୍ରୀ, ବରୀ, ବିଦ୍ୟୁଦ୍ୱର୍ଚ୍ଚା, ସୋମବର୍ଚ୍ଚା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଶ୍ରୀକ୍ଷ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 34
सोमप: सूर्यसावित्रो दत्तात्मा पुण्डरीयक: । उष्णीनाभो नभोददश्च विश्वायुर्दीप्तिरेव च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସୋମପ, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ସାବିତ୍ର, ଦତ୍ତାତ୍ମା ଓ ପୁଣ୍ଡରୀୟକ ଭାବେ ସ୍ତୁତ; ଏବଂ ଉଷ୍ଣୀନାଭ, ନଭୋଦଦ, ବିଶ୍ୱାୟୁ, ନିଶ୍ଚୟ ଦୀପ୍ତି ଭାବେ ମଧ୍ୟ।
Verse 35
चमूहर: सुरेशश्न व्योमारि: शंकरो भव: । ईश: कर्ता कृतिर्दक्षो भुवनो दिव्यकर्मकृत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସେନାସଂହାରକ, ସୁରେଶ, ବ୍ୟୋମଶକ୍ତିର ଶତ୍ରୁ, ଶଙ୍କର ଓ ଭବ। ସେଇ ଈଶ—କର୍ତ୍ତା, କୃତିରୂପ ସିଦ୍ଧିଦାତା, ଦକ୍ଷ; ସେଇ ଭୁବନ, ଏବଂ ଦିବ୍ୟକର୍ମକର୍ତ୍ତା।
Verse 36
गणित: पज्चवीर्यश्रु आदित्यो रश्मिवांस्तथा । सप्तकृत् सोमवर्चाश्च विश्वकृत् कविरेव च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଗଣିତ ନାମେ ପରିଚିତ; ପଞ୍ଚବୀର୍ୟଶ୍ରୁ ମଧ୍ୟ; ସେ ଆଦିତ୍ୟ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏବଂ ରଶ୍ମିବାନ—‘କିରଣଯୁକ୍ତ’। ଆହୁରି ସପ୍ତକୃତ୍, ସୋମବର୍ଚ୍ଚା, ବିଶ୍ୱକୃତ୍—‘ସର୍ବକର୍ତ୍ତା’—ଏବଂ କବି—‘ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ରଷ୍ଟା’—ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 37
अनुगोप्ता सुगोप्ता च नप्ता चेश्वर एव च । कीर्तितास्ते महाभागा: कालस्य गतिगोचरा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେମାନେ ଅନୁଗୋପ୍ତା, ସୁଗୋପ୍ତା, ନପ୍ତା ଏବଂ ଈଶ୍ୱର ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ; ସେମାନେ ମହାଭାଗ, ଯାହାଙ୍କ ଉଦୟ-ଅସ୍ତ କାଳର ଗତିପଥରେ ଗୋଚର।
Verse 38
“बल, धृति, विपाप्मा, पुण्यकृत्, पावन, पर्ष्पिक्षेमा, समूह, दिव्यसानु, विवस्वान्, वीर्यवानू, हीमान्, कीर्तिमान, कृत, जितात्मा, मुनिवीर्य, दीप्तरोमा, भयंकर, अनुकर्मा, प्रतीत, प्रदाता, अंशुमान, शैलाभ, परमक्रोधी, धीरोष्णी, भूपति, स्रज, वज्री, वरी, विश्वेदेव, विद्युद्वर्चा, सोमवर्चा, सूर्यश्री, सोमप, सूर्यसावित्र, दत्तात्मा, पुण्डरीयक, उष्पीनाभ, नभोद, विश्वायु, दीप्ति, चमूहर, सुरेश, व्योमारि, शंकर, भव, ईश, कर्ता, कृति, दक्ष, भुवन, दिव्यकर्मकृत्, गणित, पंचवीर्य, आदित्य, रश्मिवान्, सप्तकृत, सोमवर्चा, विश्वकृत, कवि, अनुगोप्ता, सुगोप्ता, नप्ता और ईश्वर। इस प्रकार सनातन विश्वेदेवोंके नाम बतलाये गये। ये महाभाग कालकी गतिके जाननेवाले कहे गये हैं ।। अश्राद्धेयानि धान्यानि कोद्रवा: पुलकास्तथा । हिंगुद्रव्येषु शाकेषु पलाण्डुं लसुनं तथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ବଳ, ଧୃତି, ବିପାପ୍ମା, ପୁଣ୍ୟକୃତ, ପାବନ, ପୁଷ୍ଟିକ୍ଷେମ, ସମୂହ, ଦିବ୍ୟସାନୁ, ବିବସ୍ୱାନ, ବୀର୍ୟବାନ, ହିମବାନ, କୀର୍ତିମାନ, କୃତ, ଜିତାତ୍ମା, ମୁନିବୀର୍ୟ, ଦୀପ୍ତରୋମା, ଭୟଙ୍କର, ଅନୁକର୍ମା, ପ୍ରତୀତ, ପ୍ରଦାତା, ଅଂଶୁମାନ, ଶୈଲାଭ, ପରମକ୍ରୋଧୀ, ଧୀରୋଷ୍ଣୀ, ଭୂପତି, ସ୍ରଜ, ବଜ୍ରୀ, ବରୀ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ବିଦ୍ୟୁଦ୍ୱର୍ଚ୍ଚା, ସୋମବର୍ଚ୍ଚା, ସୂର୍ୟଶ୍ରୀ, ସୋମପ, ସୂର୍ୟସାବିତ୍ର, ଦତ୍ତାତ୍ମା, ପୁଣ୍ଡରୀୟକ, ଉଷ୍ଣୀନାଭ, ନଭୋଦ, ବିଶ୍ୱାୟୁ, ଦୀପ୍ତି, ଚମୂହର, ସୁରେଶ, ବ୍ୟୋମାରି, ଶଙ୍କର, ଭବ, ଈଶ, କର୍ତ୍ତା, କୃତି, ଦକ୍ଷ, ଭୁବନ, ଦିବ୍ୟକର୍ମକୃତ, ଗଣିତ, ପଞ୍ଚବୀର୍ୟ, ଆଦିତ୍ୟ, ରଶ୍ମିବାନ, ସପ୍ତକୃତ, ସୋମବର୍ଚ୍ଚା, ବିଶ୍ୱକୃତ, କବି, ଅନୁଗୋପ୍ତା, ସୁଗୋପ୍ତା, ନପ୍ତା ଓ ଈଶ୍ୱର— ଏହିପରି ସନାତନ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନଙ୍କ ନାମ ଘୋଷିତ ହେଲା। ଏହି ମହାଭାଗମାନେ କାଳର ଗତି ଜାଣନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଅଯୋଗ୍ୟ ଧାନ୍ୟ— କୋଦ୍ରବ ଓ ପୁଲାକ; ତଥା ହିଙ୍ଗୁ-ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଶାକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପିଆଜ ଓ ରସୁଣ ମଧ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟ।”
Verse 39
सौभाज्जन: कोविदारस्तथा गृज्जनकादय: । कूष्माण्डजात्यलाबुं च कृष्णं लवणमेव च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ସୌଭାଜ୍ଜନ, କୋବିଦାର, ତଥା ଗୃଜ୍ଜନକ ଆଦି; ଏବଂ କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ-ଜାତିର ଅଲାବୁ (ଲାଉ/ତୁମ୍ବୀ), ଓ କଳା ଲୁଣ ମଧ୍ୟ (ଉପଯୁକ୍ତ)।”
Verse 40
ग्राम्यवाराहमांसं च यच्चैवाप्रोक्षितं भवेत् । कृष्णाजाजी विडश्चैव शीतपाकी तथैव च । अंकुराद्यास्तथा वर्ज्या इह शृंगाटकानि च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ଗ୍ରାମ୍ୟ ବରାହର ମାଂସ, ଏବଂ ଯାହା ପ୍ରୋକ୍ଷିତ (ପବିତ୍ର ଛିଟା) ହୋଇନାହିଁ— ସେହି ଭୋଜ୍ୟ ବର୍ଜନୀୟ। ତଥା କୃଷ୍ଣାଜାଜୀ, ବିଡ, ଶୀତପାକୀ ମଧ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟ; ଏବଂ ଅଙ୍କୁରିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଏଠାରେ ଶୃଙ୍ଗାଟକ (ସିଙ୍ଗାଡ଼ା) ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଜ୍ୟ।”
Verse 41
“अब श्राद्धमें निषिद्ध अन्न आदि वस्तुओंका वर्णन करता हूँ। अनाजमें कोदो और पुलक-सरसो
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ଏବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ନିଷିଦ୍ଧ ଅନ୍ନ ଆଦି ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି। ଧାନ୍ୟରେ— କୋଦୋ ଓ ପୁଲକ; ହିଙ୍ଗୁ-ଦ୍ରବ୍ୟରେ— ହିଙ୍ଗ ଆଦି; ଶାକରେ— ପିଆଜ, ରସୁଣ, ସହିଜନ, କଚନାର, ଗାଜର, କୁମ୍ଭାଣ୍ଡ/କୁମ୍ହଡ଼ା, ଲାଉ ଆଦି; କଳା ଲୁଣ; ଗ୍ରାମ୍ୟ ବାରାହୀକନ୍ଦର ଗୁଦା; ଅପ୍ରୋକ୍ଷିତ (ପ୍ରୋକ୍ଷଣ ନହୋଇଥିବା); କଳା ଜିରା; ବୀରିଆ-ସୌଞ୍ଚର ଲୁଣ; ଶୀତପାକୀ; ଅଙ୍କୁରିତ ମୁଗ ଓ ସିଙ୍ଗାଡ଼ା ଆଦି— ଏସବୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ବର୍ଜ୍ୟ। ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଲୁଣ, ଜାମ୍ବୁଫଳ (ଜାମୁନ), ତଥା ଛିଙ୍କ କିମ୍ବା ଅଶ୍ରୁରେ ଦୂଷିତ ପଦାର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।”
Verse 42
“सब प्रकारका नमक, जामुनका फल तथा छींक या आँसूसे दूषित हुए पदार्थ भी श्राद्धमें त्याग देने चाहिये ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଲୁଣ, ଜାମ୍ବୁଫଳ (ଜାମୁନ), ଏବଂ ଛିଙ୍କ କିମ୍ବା ଅଶ୍ରୁରେ ଦୂଷିତ ପଦାର୍ଥ— ଏସବୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଜନୀୟ। ତଦୁପରି ହବ୍ୟ-କବ୍ୟ ନିବାପରେ ‘ସୁଦର୍ଶନ’ ନାମକ ସୋମଲତା ନିନ୍ଦିତ; ସେହି ହବିକୁ ନ ପିତୃଗଣ ଅଭିନନ୍ଦନ କରନ୍ତି, ନ ଦେବଗଣ।”
Verse 43
चाण्डालश्वपचौ वर्ज्यौ निवापे समुपस्थिते | काषायवासा: कुछ्ठी वा पतितो ब्रह्म॒हापि वा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପିଣ୍ଡଦାନର ସମୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ସେଠାରୁ ଚାଣ୍ଡାଳ ଓ ଶ୍ୱପଚକୁ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳରେ କାଷାୟବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, କୁଷ୍ଠରୋଗୀ, ପତିତ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତାକୁ ମଧ୍ୟ—ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ନିୟମାନୁସାରେ—ସନ୍ନିଧିରୁ ହଟାଇବା ଯୋଗ୍ୟ, ଯେଣୁ କ୍ରିୟା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ବିଘ୍ନ ହୁଏ।
Verse 44
संकीर्णयोनिर्विप्रश्न॒ सम्बन्धी पतितश्न यः । वर्जनीया बुधैरेते निवापे समुपस्थिते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ/ଅନିୟତ ଜନ୍ମବାନ, ‘ବିପ୍ରଶ୍ନ’ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଆତ୍ମୀୟ, ଏବଂ ଧର୍ମରୁ ପତିତ ବ୍ୟକ୍ତି—ଏମାନେ ପିଣ୍ଡଦାନ/ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଜନୀୟ।
Verse 45
इत्येवमुक्त्वा भगवान् स्ववंश्यं तमृषिं पुरा । पितामहसभां दिव्यां जगामात्रिस्तपोधन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହିପରି ପୂର୍ବକାଳରେ ନିଜ ବଂଶର ସେଇ ଋଷିଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ତପୋଧନ ଭଗବାନ ଅତ୍ରି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସଭାକୁ ଗମନ କଲେ।
Verse 91
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानथधर्मपर्वणि श्राद्धकल्पे एकनवतितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ााभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वनें श्राद्धकल्पविषयक इक्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପ ବିଷୟକ ଏକାନବତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 96
तत: संचिन्तयामास श्राद्धकल्पं समाहित: । प्रातःकाल जागनेपर उनका मन पुत्रशोकसे व्यथित होता रहा; किन्तु उनकी बुद्धि बड़ी विस्तृत थी। उसके द्वारा उन्होंने ममनको शोककी ओरसे हटाया और एकाग्रचित्त होकर श्राद्धवेधिका विचार किया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାପରେ ସେ ସମାହିତଚିତ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମର ବିଧି ବିଚାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ପ୍ରାତଃକାଳେ ଜାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ରଶୋକରେ ହୃଦୟ ବ୍ୟଥିତ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ତାହାର ବୁଦ୍ଧି ବିଶାଳ ଓ ସ୍ଥିର ଥିଲା। ସେଇ ବିବେକରେ ସେ ମନକୁ ଶୋକରୁ ହଟାଇ, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧବେଦୀର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଚିନ୍ତା କଲା।
Frequently Asked Questions
Whether spiritually disciplined recipients should accept substantial royal gifts during hardship, given the risk that politically sourced wealth may carry coercive expectations or karmically harmful ‘upadhi,’ potentially damaging tapas and autonomy.
Discernment in receiving is as important as generosity in giving: desire is structurally unbounded, and restraint safeguards merit; therefore, refusal of ethically suspect benefits can be a higher dharmic act than acquisition.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the meta-teaching operates implicitly by framing acceptance as karmically consequential and by presenting the sages’ refusal as the normative exemplar within Bhīṣma’s instruction.