Adhyaya 93
अनुशासनपर्व अध्याय ९३ — तपस्, सदोपवास, विघसाशन, अतिथिप्रियता (Austerity, regulated fasting, residual-eating, and hospitality)
Upa-parva: Vratācāra–Tapas–Atithi-dharma (Instruction on vows, austerity, and hospitality)
Yudhiṣṭhira questions Bhīṣma on the dharmic status of eating havis (oblational food) by vow-observing twice-born persons, and on what constitutes genuine tapas when people equate it with upavāsa (fasting). Bhīṣma reframes austerity as disciplined, non-self-harming regulation rather than extreme deprivation over long periods, and enumerates ideals such as continence, continual ritual orientation, purity, truthfulness, restraint, non-meat consumption, generosity, and guest-friendliness. The chapter then provides operational definitions: a ‘sadopavāsī’ is one who does not eat between the morning and evening meals; ‘brahmacarya’ is treated as compatible with household life through regulated sexual conduct; ‘amāṃsāśī’ is defined as avoiding unnecessary meat; purity is linked to giving; and ‘amṛtāśī’ is described as one who eats only after dependents and guests have eaten. ‘Vighasāśī’ is defined as eating what remains after offerings to deities and ancestors and after feeding dependents and guests. The discourse concludes with a merit schema: such disciplined hospitality and residual-eating are associated with superior posthumous destinations and honor in Brahmā’s abode.
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर को श्राद्ध-दान के सूक्ष्म नियमों में प्रवेश कराते हैं—दान का फल केवल वस्तु से नहीं, पात्रता, श्रद्धा और विधि से तय होता है। → प्रश्न उठता है: क्या क्षत्रिय दानकर्ता को ब्राह्मणों की परीक्षा करनी चाहिए? भीष्म कहते हैं—सामान्य दान में ब्राह्मणों की ‘परीक्षा’ न करे, पर देवकर्म और पितृकर्म (श्राद्ध) में न्यायपूर्वक परीक्षण आवश्यक है; क्योंकि एक दोषपूर्ण पंक्ति पूरे श्राद्ध को निष्फल कर सकती है। फिर वे अपात्रों की श्रेणियाँ गिनाते हैं—देवलक (सोम-विक्रेता), वाणिज्य-वृत्ति से श्राद्ध-भोज लेने वाले, निन्दक, असूयक, श्रद्धाहीन दाता/ग्राही, तथा मित्र-प्रधान भोज-व्यवस्था—जिनसे पितर तृप्त नहीं होते। → भीष्म का निर्णायक विधान: श्राद्ध में ‘पंक्ति-पावन’ वेदज्ञ, संयमी, व्रतस्थ ब्राह्मणों का चयन ही प्रधान है; जो पतित नहीं और पंक्तिदोषों से रहित है वही पंक्ति को शुद्ध करता है। इसके विपरीत असूया से दिया गया या श्रद्धा-विहीन दान ‘असुरेन्द्र’ के भाग में चला जाता है—यही अध्याय का तीखा नैतिक शिखर है। → भीष्म संतुलन स्थापित करते हैं—देवता अपने दैव तेज से ब्राह्मण-पूजन की प्रेरणा देते हैं, अतः दानकर्ता को आदर-भाव रखना चाहिए; पर श्राद्ध में दूर से ही वेदपारग, आचरण-शुद्ध ब्राह्मणों की पहचान कर, निन्दक/अपात्रों को अलग रखकर, पितरों के लिए फलदायी श्राद्ध करना चाहिए। → श्राद्ध में ‘पंक्ति-दोष’ और ‘पंक्ति-पावन’ की और सूक्ष्म कसौटियाँ आगे के उपदेश में विस्तृत होने का संकेत देती हैं।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वनें श्राद्धकल्पविषयक नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८९ ॥। अपना बछ। अकाल नवतितमो< ध्याय: भ्राद्धमें ब्राह्मणोंकी परीक्षा
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! କେମିତି ପ୍ରକାରର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାନ (ନିମନ୍ତ୍ରଣ) ଦେବା ଉଚିତ? ହେ କୁରୁଶାର୍ଦୂଳ! ଦୟାକରି ଏହାକୁ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
Verse 2
भीष्म उवाच ब्राह्मणान् न परीक्षेत क्षत्रियो दानधर्मवित् | दैवे कर्मणि पित्र्ये तु न्यायमाहुः परीक्षणम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ଦାନଧର୍ମ ଜାଣୁଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦେବକର୍ମରେ (ଯଜ୍ଞ-ଯାଗାଦିରେ) ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ପିତୃକର୍ମରେ (ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦିରେ) ସେମାନଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 3
देवता: पूजयन्तीह दैवेनैवेह तेजसा । उपेत्य तस्माद् देवेभ्य: सर्वेभ्यो दापयेन्नर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ଲୋକରେ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଦୈବ ତେଜରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଦାନ ଦେଉ।
Verse 4
श्राद्धे त्वथ महाराज परीक्षेद् ब्राह्मणान् बुध: । कुलशीलवयोरूपैर्विद्ययाभिजनेन च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ମହାରାଜ! ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବ—କୁଳ, ଶୀଳ, ବୟସ, ରୂପ, ବିଦ୍ୟା ଓ ଅଭିଜନ ଅନୁସାରେ।
Verse 5
तेषामन्ये पंक्तिदूषास्तथान्ये पंक्तिपावना: । अपाक्तेयास्तु ये राजन् कीर्तयिष्यामि तान् शृणु
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି ପଂକ୍ତିଦୂଷକ, କେହି ପଂକ୍ତିପାବନ। ହେ ରାଜନ! ଯେମାନେ ଅପାଂକ୍ତେୟ (ପଂକ୍ତିରେ ବସିବାକୁ ଅଯୋଗ୍ୟ), ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି—ଶୁଣ।
Verse 6
कितवो भ्रूणहा यक्ष्मी पशुपालो निराकृति: । ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको गायन: सर्वविक्रयी
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଜୁଆଡ଼ି, ଭ୍ରୂଣହନ୍ତା, କ୍ଷୟରୋଗୀ, ନୀଚବୃତ୍ତିର ପଶୁପାଳକ, ବିକୃତ/କୁରୂପ ଦେହଧାରୀ, ଗାଁର ଦୌଡ଼ଧାପ କରୁଥିବା ଚାକର-ଦୂତ, ସୁଦଖୋର, ବୃତ୍ତିଗାୟକ, ଏବଂ ସବୁକିଛି ବେଚୁଥିବା ଲୋକ—ଏମାନେ ଅପାଂକ୍ତେୟ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।
Verse 7
अगारदाही गरद: कुण्डाशी सोमविक्रयी । सामुद्रिको राजभृत्यस्तैलिक: कूटकारक:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଘରକୁ ଆଗ ଲଗାଏ, ଯେ ବିଷ ଦିଏ, ଯେ ଛଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୁଆରେ ଜୀବିକା କରେ, ଯେ ସୋମ ବିକ୍ରି କରେ, ଯେ ସମୁଦ୍ରଗାମୀ ବାଣିଜ୍ୟରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ, ରାଜଭୃତ୍ୟ (ବେତନଭୋଗୀ ସେବକ), ତେଲି ଓ କୂଟଲେଖ/ଜାଲସାଜ—ଏମାନେ ନିନ୍ଦିତ ଜୀବିକା ଓ ହାନିକାରକ ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 8
पित्रा विवदमानश्व यस्य चोपपतिर्गृहि । अभिशस्तस्तथा स्तेन: शिल्पं यश्षोपजीवति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ପିତା ସହ ସଦା ବିବାଦ କରେ, ଯାହାର ଘରେ ଅନୈତିକ ଉପପତି (ପରପୁରୁଷ) ରହେ, ଯେ ଲୋକମୁଖରେ ଗୁରୁ ଅଭିଯୋଗ/ଅଭିଶସ୍ତ, ସେପରି ଚୋର, ଏବଂ ଯେ ନୀଚ ଶିଳ୍ପରେ ଜୀବିକା କରେ—ଏମାନେ ଆଚରଣରେ କଳୁଷିତ ଓ ସମାଜନିନ୍ଦିତ; ତେଣୁ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଧର୍ମସଙ୍ଗତିରେ ଏମାନଙ୍କୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ।
Verse 9
पर्वकारश्न सूची च मित्रध्रुक् पारदारिक: । अव्रतानामुपाध्याय: काण्डपृष्ठस्तथैव च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଦଲିଲ/ଲେଖାକୁ କୂଟ ଭାବେ ତିଆରି କରେ କିମ୍ବା ହେରଫେର କରେ, ଯେ ସୂଚକ/ଚୁଗଲଖୋର, ଯେ ମିତ୍ରଦ୍ରୋହୀ, ଯେ ପରସ୍ତ୍ରୀଗାମୀ, ଯେ ଅବ୍ରତ-ଅନୁଶାସନହୀନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ଉପାଧ୍ୟାୟ, ଏବଂ ଯେ ପଛରୁ ଆଘାତ କରେ—ଏମାନେ ନୀଚ ଓ ନିନ୍ଦ୍ୟ ଆଚରଣ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
श्वभिश्व यः परिक्रामेद् य: शुना दष्ट एव च । परिवित्तिश्न यश्चव स्याद् दुश्चर्मा गुरुतल्पग:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ କୁକୁର ଓ ଘୋଡ଼ାଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଘୁରେ, ଯାହାକୁ କୁକୁର କାମୁଡ଼ିଛି, ଯେ ‘ପରିବିତ୍ତି’ (ସମାଜନିନ୍ଦିତ ବିବାହସ୍ଥିତି)ରେ ରହେ, ଯେ ଦୁର୍ଗନ୍ଧମୟ ଚର୍ମରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ଏବଂ ଯେ ଗୁରୁତଳ୍ପଗ (ଗୁରୁଙ୍କ ଶୟ୍ୟା ଉଲ୍ଲଂଘନକାରୀ)—ଏମାନେ ଏଠାରେ ଘୋର ଅଶୌଚ ଓ ନିନ୍ଦ୍ୟ ଆଚରଣର ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ରିତି-ନୀତି ଓ ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ଏମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କଠୋର ସାବଧାନତା ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 11
कुशीलवो देवलको नक्षत्रैर्यश्न॒ जीवति । ईदृशैब्राह्मिणैर्भुक्तमपांक्तेयैर्युधिष्ठिर
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! କୁଶୀଳବ (ଭ୍ରମଣଶୀଳ ଗାୟକ-ନଟ), ଦେବଲକ (ବେତନରେ ମନ୍ଦିରସେବା କରୁଥିବା), ଏବଂ ଯେ ନକ୍ଷତ୍ରବିଦ୍ୟା/ଜ୍ୟୋତିଷରେ ଜୀବିକା କରେ—ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅପାଙ୍କ୍ତେୟ (ପଙ୍କ୍ତିଭୋଜନରେ ଅଯୋଗ୍ୟ) ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଭୋଜନ କଲେ ସେ ଭୋଜନ ଧର୍ମତଃ କଳୁଷିତ ହୁଏ।
Verse 12
रक्षांसि गच्छते हव्यमित्याहुर्ब्रह्मयवादिन: । जुआरी
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ପଙ୍କ୍ତିଦୂଷକମାନଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ କରାଯାଇଥିବା ହବିଷ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଯାଏ। ତେଣୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୋଜନ ପରେ ପୁନଃ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଯେ ନୀଚଜାତି ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ସଙ୍ଗ କରେ କିମ୍ବା ଶୟ୍ୟାର ପବିତ୍ରତା ଭଙ୍ଗ କରି ଭୋଜନ କରେ, ସେ ଅଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ—ତାହାର ସହଭାଗରେ କ୍ରିୟା ଦୂଷିତ ହୁଏ ଏବଂ ଫଳ ପିତୃ-ଦେବତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟତ୍ର ଗମନ କରେ।
Verse 13
सोमविक्रयिणे विष्ठा भिषजे पूयशोणितम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସୋମ ବିକ୍ରେତାକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଅନ୍ନ ଦିଆଗଲେ ତାହା ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଷ୍ଠା ସମାନ ହୁଏ; ଏବଂ ବୈଦ୍ୟକୁ ଭୋଜନ କରାଇଥିବା ଅନ୍ନ ପୁୟ ଓ ରକ୍ତ ସଦୃଶ ହୋଇ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ ହୁଏ। ଦେବାଳୟରେ ପୂଜା କରି ଜୀବିକା କରୁଥିବାକୁ ଦିଆ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। ସୁଦଖୋରକୁ ଦିଆ ଅନ୍ନ ଅସ୍ଥିର ଫଳଦାୟକ; ଏବଂ ବାଣିଜ୍ୟକାରୀକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଦିଆ ନ ଇହଲୋକରେ ଲାଭ ଦେଏ, ନ ପରଲୋକରେ।
Verse 14
नष्ट देवलके दत्तमप्रतिष्ठं च वार्धुषे । यत्तु वाणिजके दत्तं नेह नामुत्र तद् भवेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଦେବାଳୟସେବାରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବାକୁ ଦିଆ (ବିଶେଷତଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧ) ଦାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ସୁଦଖୋରକୁ ଦିଆ ଦାନ ସ୍ଥିର ଫଳ ଦେଏନାହିଁ। ବାଣିଜ୍ୟକାରୀକୁ ଦିଆ ଯାହା, ତାହା ନ ଇହଲୋକରେ ଫଳେ, ନ ପରଲୋକରେ।
Verse 15
भस्मनीव हुत॑ हव्यं तथा पौनर्भवे द्विजे । ये तु धर्मव्यपेतेषु चारित्रापगतेषु च । हव्यं कव्यं प्रयच्छन्ति तेषां तत् प्रेत्य नश्यति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯେପରି ଭସ୍ମରେ ଢାଳା ହବିଷ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ, ସେପରି ପୌନର୍ଭବ (ପୁନର୍ବିବାହ/ଅନିୟମିତ ବୈବାହିକ ଅବସ୍ଥା ସହ ସଂପୃକ୍ତ) ଦ୍ୱିଜକୁ ଦିଆ ଦାନ ନିଷ୍ଫଳ। ଯେମାନେ ଧର୍ମଚ୍ୟୁତ ଓ ଚରିତ୍ରପତିତ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ହବ୍ୟ-କବ୍ୟ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସେହି ଦାନ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
Verse 16
ज्ञानपूर्व तु ये तेभ्य: प्रयच्छन्त्यल्पबुद्धय: । पुरीषं भुज्जते तेषां पितर: प्रेत्य निश्चय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ଜାଣିଶୁଣି ଏପରି ପଙ୍କ୍ତିଦୂଷକ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଅନ୍ନଦାନ କରିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ପିତୃମାନେ ପରଲୋକରେ ନିଶ୍ଚୟ ମଳ ଭୋଜନ କରନ୍ତି।
Verse 17
एतानिमान् विजानीयादपांक्तेयान् द्विजाधमान् । शूद्राणामुपदेशं च ये कुर्वन्त्यल्पचेतस:
Bhishma said: “These men should be recognized as unfit to sit in the sacred dining line—base among the twice-born. Those of little understanding who give Vedic instruction to Śūdras are likewise to be regarded as apāṅkteya, excluded from the communal rite.”
Verse 18
षष्टिं काण: शतं षण्ढ: श्रित्री यावत्प्रपश्यति । पंक््त्यां समुपविष्टायां तावद् दूषयते नृप
Bhīṣma said: “O king, it is taught that when people are seated together in a dining row, a one-eyed man is said to taint sixty; an impotent man, a hundred; and a person afflicted with white leprosy is said to taint as many as he can see. The point is to stress the need for ritual and social safeguards in communal acts, so that what is undertaken as a pure, dharmic observance is not considered compromised.”
Verse 19
यद् वेष्टितशिरा भुंक्ते यद् भुंक्ते दक्षिणामुख: । सोपानत्कश्च यद् भुंक्ते सर्व विद्यात् तदासुरम्
Bhīṣma said: “Know that food is of an ‘āsuric’ (impure, undisciplined) character when it is eaten with the head wrapped (as with a turban or cap), when it is eaten facing south, or when it is eaten while wearing footwear.” The instruction underscores that even ordinary acts like eating should be governed by reverence, cleanliness, and proper orientation, for conduct shapes one’s inner disposition.
Verse 20
असूयता च यद् दत्तं यच्च श्रद्धाविवर्जितम् | सर्व तदसुरेन्द्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत्
Bhīṣma said: Whatever gift is given with fault-finding envy, and whatever is given devoid of faith, all of that Brahmā has assigned as the share of the lord of the Asuras. The teaching is that charity is ethically shaped not only by the act of giving, but by the giver’s inner disposition—faith and goodwill elevate a gift, while envy and lack of reverence divert its merit toward adverse ends.
Verse 21
ध्वानश्न पंक्तिदूषाश्न नावेक्षेरनू कथंचन । तस्मात् परिसृते दद्यात् तिलांश्वान्ववकीरयेत्
Bhīṣma said: One should ensure that dogs and Brahmins who spoil the funeral-feast line do not in any way cast their gaze upon the śrāddha. Therefore, the offering should be made in a well-enclosed place, and sesame seeds should be scattered around to ward them off and protect the rite from defilement.
Verse 22
तिलैरविरहितं श्राद्ध कृतं क्रोधवशेन च । यातुधाना: पिशाचाश्न विप्रलुम्पन्ति तद्धवि:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତିଳ ବିନା କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ, କିମ୍ବା କ୍ରୋଧବଶେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ—ତାହାର ହବିଷ୍ୟକୁ ଯାତୁଧାନ ଓ ପିଶାଚ ହରି ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଯଥାଯଥ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ଏବଂ ଶାନ୍ତ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 23
अपांक्तो यावतः पांक्तान् भुज्जानाननुपश्यति । तावत्फलाद भ्रंशयति दातारं तस्य बालिशम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଅପାଙ୍କ୍ତ (ପଙ୍କ୍ତିରେ ବସିବାକୁ ଅଯୋଗ୍ୟ), ସେ ପଙ୍କ୍ତିରେ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଯେତେଜଣ ଦେଖେ, ସେତେଜଣଙ୍କ ଦାନଫଳରୁ ସେ ମୂର୍ଖ ଦାତାକୁ ବଞ୍ଚିତ କରେ।
Verse 24
इमे तु भरतश्रेष्ठ विज्ञेया: पंक्तिपावना: | ये त्वतस्तान् प्रवक्ष्यामि परीक्षस्वेह तान् द्विजान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏମାନେ ପଙ୍କ୍ତିପାବନ ବୋଲି ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଏବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ କହିବି; ଏଠାରେ ସେଇ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କର।
Verse 25
भरतश्रेष्ठस अब जिनका वर्णन किया जा रहा है, इन सबको पंक्तिपावन जानना चाहिये। इनका वर्णन इसलिये करूँगा कि तुम ब्राह्मणोंकी श्राद्धमें परीक्षा कर सको ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଵିଦ୍ୟା ଓ ବେଦବ୍ରତରେ ସ୍ନାତକ ଏବଂ ସଦାଚାରରେ ନିଷ୍ଠ, ସେମାନେ ସର୍ବପାବନ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଏହା କହୁଛି।
Verse 26
पाक्तेयांस्तु प्रवक्ष्यामि ज्ञेयास्ते पंक्तिपावना: । त्रिणाचिकेत: पज्चाग्निस्त्रिसुपर्ण: षडंगवित्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ପାଙ୍କ୍ତେୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କହୁଛି; ସେମାନେ ହିଁ ପଙ୍କ୍ତିପାବନ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଯିଏ ତ୍ରିଣାଚିକେତ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରେ, ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ପାଳନ କରେ, ତ୍ରିସୂପର୍ଣ୍ଣ ସୂକ୍ତ ପାଠ କରେ, ଏବଂ ବେଦର ଷଡ଼ଙ୍ଗର ଜ୍ଞାତା ଅଟେ।
Verse 27
ब्रह्मदेयानुसंतानश्छन्दोगो ज्येष्ठतामग: । मातापित्रोर्यश्व वश्य: श्रत्रियों दशपूरुष:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ବ୍ରହ୍ମଦେୟ-ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବଂଶଜ, ଛାନ୍ଦୋଗ ଶାଖାର ପଣ୍ଡିତ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ସାମର ଗାୟକ, ମାତା-ପିତାଙ୍କ ବଶରେ ରହୁଥିବା, ଏବଂ ଦଶ ପୁରୁଷ ଧରି ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ—ସେ ମଧ୍ୟ ପଂକ୍ତିପାବନ।
Verse 28
ऋतुकालाभिगामी च धर्मपत्नीषु यः सदा । वेदविद्याव्रतस्नातो विप्र: पंक्ति पुनात्युत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ସଦା ନିଜ ଧର୍ମପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ମାତ୍ର, ତାହା ମଧ୍ୟ ଋତୁକାଳରେ ହିଁ ଯାଏ, ଏବଂ ବେଦ-ବିଦ୍ୟାର ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ କରି ସ୍ନାତକ ହୋଇଛି—ସେହି ବିପ୍ର ପଂକ୍ତିକୁ ପବିତ୍ର କରେ।
Verse 29
अथर्वशिरसो ध्येता ब्रह्मचारी यतव्रत: । सत्यवादी धर्मशील: स्वकर्मनिरतश्न॒ सः
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଅଥର୍ବଶିରସର ଧ୍ୟାନକାରୀ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ନିୟମବଦ୍ଧ ବ୍ରତପାଳକ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମଶୀଳ ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱକର୍ମରେ ନିରତ—ସେ ପୁରୁଷ ପଂକ୍ତିପାବନ।
Verse 30
ये च पुण्येषु तीर्थेषु अभिषेककृतश्रमा: । मखेषु च समन्त्रेषु भवन्त्यवभूथप्लुता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ଅଭିଷେକ-ସ୍ନାନ କରି ଶ୍ରମ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରସହିତ ଯଜ୍ଞରେ ଅବଭୃଥ-ସ୍ନାନଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପବିତ୍ର କର୍ମର ଶୁଦ୍ଧିକାରକ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
Verse 31
अक्रोधना हाचपला: क्षान्ता दान्ता जितेन्द्रिया: । सर्वभूतहिता ये च श्राद्धेष्वेतान् निमन्त्रयेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ କ୍ରୋଧରହିତ, ଅଚଞ୍ଚଳ, କ୍ଷମାଶୀଳ, ଦାନ୍ତ, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ସର୍ବଭୂତହିତପର—ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ସେମାନଙ୍କୁ ହିଁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 32
जिन्होंने पुण्य तीर्थोमें गोता लगानेके लिये श्रम--प्रयत्न किया है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବା ପାଇଁ ଶ୍ରମ ଓ ପ୍ରୟାସ କରିଛନ୍ତି, ଯେମାନେ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣପୂର୍ବକ ଅନେକ ଯଜ୍ଞ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ଅବଭୃଥ-ସ୍ନାନରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ଯେମାନେ କ୍ରୋଧରହିତ, ଚଞ୍ଚଳତାରହିତ, କ୍ଷମାଶୀଳ, ମନୋନିଗ୍ରହୀ, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହିତେଷୀ—ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏମାନଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ, କାରଣ ସେମାନେ ପଙ୍କ୍ତିପାବନ—ଭୋଜନପଙ୍କ୍ତିକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କ ଛଡ଼ା ଆଉ ମଧ୍ୟ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପଙ୍କ୍ତିପାବନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 33
यतयो मोक्षधर्मज्ञा योगा: सुचरितव्रता: । (पाज्चरात्रविदो मुख्यास्तथा भागवता: परे | वैखानसा: कुलश्रेष्ठा वैदिकाचारचारिण: ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମୋକ୍ଷଧର୍ମଜ୍ଞ ଯତିମାନେ, ସୁଚରିତ ବ୍ରତାଚରଣ କରୁଥିବା ଯୋଗୀମାନେ; ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ପରମ୍ପରାର ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଜ୍ଞାତା, ପରମ ଭାଗବତ; ବୈଖାନସ ଆଚାରୀ, କୁଳଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ବୈଦିକ ଆଚରଣରେ ନିଷ୍ଠ—ଏବଂ ଯେମାନେ ସଂଯମପୂର୍ବକ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନଙ୍କୁ ଇତିହାସ ଶ୍ରବଣ କରାନ୍ତି—ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ।
Verse 34
ये च भाष्यविद: केचिद् ये च व्याकरणे रता: । अधीयते पुराण ये धर्मशास्त्राण्यथापि च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ଭାଷ୍ୟବିଦ, ଯେମାନେ ବ୍ୟାକରଣରେ ରତ, ଯେମାନେ ପୁରାଣ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି—ଏପରି ବିଦ୍ୟା ଓ ସଦାଚାରସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କେବଳ ସନ୍ନିଧିମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।
Verse 35
अधीत्य च यथान्यायं विधिवत् तस्य कारिण: । उपपन्नो गुरुकुले सत्यवादी सहस्रश:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ନିୟମାନୁସାରେ ଯଥାବିଧି ଅଧ୍ୟୟନ କରି ତାହାନୁସାରେ ଆଚରଣ କରନ୍ତି; ଯେମାନେ ଗୁରୁକୁଳରେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ; ଏବଂ ସହସ୍ର ସୁଯୋଗରେ ସତ୍ୟବାଦୀ ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ—ଏପରି ଶୀଳ ଓ ବିଦ୍ୟାସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର କରିବାର ଶକ୍ତି ଥାଏ।
Verse 36
अग्रया: सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च । यावदेते प्रपश्यन्ति पंक्त्यास्तावत्पुनन्त्युत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ସମସ୍ତ ବେଦରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରବଚନରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପଙ୍କ୍ତିରେ ଯେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ପକାନ୍ତି, ସେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବସିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରିଦିଅନ୍ତି।
Verse 37
ततो हि पावनात्पंक्त्या: पंक्तिपावन उच्यते । क्रोशादर्धतृतीयाच्च पावयेदेक एव हि
ଏହିହେତୁ ପଂକ୍ତିକୁ ପାବନ କରିଥିବାରୁ ସେ ‘ପଂକ୍ତିପାବନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନିଶ୍ଚୟ ଏମିତି ଜଣେ ମାତ୍ର କ୍ରୋଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ତାହାର ତୃତୀୟାଂଶର ଅର୍ଧ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପାବନ କରିପାରେ।
Verse 38
अनृत्विगनुपाध्याय: स चेदग्रासनं व्रजेत्
ଯାହାର ନ ଋତ୍ୱିଜ ଅଛନ୍ତି, ନ ଉପାଧ୍ୟାୟ; ସେ ଯଦି ତଥାପି ଅଗ୍ରାସନ (ମାନାସନ) ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଯାଏ,
Verse 39
ऋतच्विग्भिर भ्यनुज्ञात: पंक््त्या हरति दुष्कृतम् जो ऋत्विक् या अध्यापक न हो, वह भी यदि ऋत्विजोंकी आज्ञा लेकर श्राद्धमें अग्रासन ग्रहण करता है तो पंक्तिके दोषको हर लेता है अर्थात् दूर कर देता है ।।
ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ସେ (ଯେ ନ ଋତ୍ୱିଜ, ନ ଅଧ୍ୟାପକ) ଯଦି ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପଂକ୍ତିର ଅଗ୍ରାସନ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେବେ ପଂକ୍ତିର ଦୋଷକୁ ହରଣ କରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଦୂର କରେ। ଏବଂ ସେ ଯଦି ସର୍ବଥା ବେଦବିଦ୍ ହୋଇ, ପଂକ୍ତିଦୋଷରୁ ଅବିବର୍ଜିତ (ଦୋଷରହିତ) ଥାଏ,
Verse 40
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन परीक्ष्यामन्त्रयेद् द्विजान्ू
ଏହେତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ପରୀକ୍ଷା କରି, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 41
स्वकर्मनिरतानन्यान् कुले जातान् बहुश्रुतान् । इसलिये सब प्रकारकी चेष्टाओंसे ब्राह्मणोंकी परीक्षा करके ही उन्हें श्राद्धमें निमन्त्रित करना चाहिये। वे स्वकर्ममें तत्पर रहनेवाले, कुलीन और बहुश्रुत होने चाहिये || ४० $ ।।
ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମାତ୍ର ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଯେମାନେ ସ୍ୱକର୍ମରେ ନିରତ, ଆଚରଣରେ ଶୁଦ୍ଧ, ସତ୍କୁଳଜାତ ଏବଂ ବହୁଶ୍ରୁତ। ଯାହାର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ହବ୍ୟ (ହୋମାହୁତି) ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନ କରି କରାଯାଏ,
Verse 42
यश्न श्राद्धे कुरुते संगतानि न देवयानेन पथा स याति | स वै मुक्त: पिप्पलं बन्धनाद् वा स्वर्गाल्लोकाच्च्यवते श्राद्धमित्र:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଲୋକ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଭୋଜନ ଦେଇ ତାହାକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମିତ୍ରତା ଓ ଗଠଜୋଡ଼ ସାଧିବାର ଉପାୟ କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଦେବଯାନ ପଥରେ ଯାଏ ନାହିଁ। ଏମିତି ‘ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ମିତ୍ର’ ପିପ୍ପଳ (ଅଶ୍ୱତ୍ଥ) ଫଳ ଡାଣ୍ଡାରୁ ଛୁଟିଲେ ଯେପରି ତଳେ ପଡ଼େ, ସେପରି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୁଏ।
Verse 43
तस्माम्समित्रं श्राद्धकृन्नाद्रियेत दद्याम्मित्रेभ्य: संग्रहार्थ धनानि । यन्मन्यते नैव शत्रुं न मित्र त॑ मध्यस्थं भोजयेद्धव्यकव्ये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହିହେତୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ତ୍ତା ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ମିତ୍ରକୁ ବିଶେଷ ଆଦର ଦେଇ ଡାକିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ରଖିବାକୁ ହେଲେ ସଦ୍ଭାବ ରକ୍ଷାର୍ଥେ ଧନ ଦେବା ଯୁକ୍ତ। କିନ୍ତୁ ହବ୍ୟ-କବ୍ୟ କର୍ମରେ ଯେ ନ ଶତ୍ରୁ, ନ ମିତ୍ର—ଯାହାକୁ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଓ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଭାବେ ମନାଯାଏ—ତାହାକୁ ହିଁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 44
यथोषरे बीजमुप्तं न रोहे- न्न चावप्ता प्राप्तुयाद् बीजभागम् | एवं श्राद्ध भुक्तमनर्हमाणै- न चेह नामुत्र फलं ददाति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେପରି ଉସର (ଲୁଣିଆ-ବଞ୍ଜ) ଭୂମିରେ ବୁଣା ବୀଜ ନ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ, ନ ବୁଣିଥିବା ଲୋକ ତାହାର କୌଣସି ଫଳଭାଗ ପାଏ; ସେପରି ଅନର୍ହ ପାତ୍ରମାନେ ଭୋଜନ କରିଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧାନ୍ନ ନ ଏହି ଲୋକରେ ଲାଭ ଦେଏ, ନ ପରଲୋକରେ ଫଳ ଦେଏ।
Verse 45
ब्राह्मणो हानधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति । तस्मै श्राद्ध न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟହୀନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୃଣାଗ୍ନି ପରି ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ ତାହାକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ଭସ୍ମରେ କେହି ହୋମ କରେ ନାହିଁ।
Verse 46
सम्भोजनी नाम पिशाचदक्षिणा सा नैव देवान् न पितृनुपैति । इहैव सा भ्राम्यति हीनपुण्या शालान्तरे गौरिव नष्टवत्सा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ପରସ୍ପରଙ୍କ ଘରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୋଜନ କରି ପୁଣି ପରସ୍ପର ଦକ୍ଷିଣା ଦେଉଥାନ୍ତି ଓ ନେଉଥାନ୍ତି, ସେହି ଦକ୍ଷିଣା ‘ସମ୍ଭୋଜନୀ’ ନାମକ ପିଶାଚ-ଦକ୍ଷିଣା। ତାହା ନ ଦେବତାଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚେ, ନ ପିତୃମାନଙ୍କୁ। ପୁଣ୍ୟହୀନ ହୋଇ ସେ ଏହି ଲୋକରେ ହିଁ ଭ୍ରମଣ କରେ—ଯେପରି ବଛଡ଼ା ହରାଇଥିବା ଗାଈ ଗୋଶାଳା ଭିତରେ ହିଁ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗେ।
Verse 47
यथाग्नौ शान्ते घृतमाजुहोति तन्नैव देवान् न पितृनुपैति । तथा दत्तं नर्तने गायने च यां चानृते दक्षिणामावृणोति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେପରି ନିବିଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନିରେ ଢାଳା ଘୃତ ନ ଦେବତାଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚେ, ନ ପିତୃମାନଙ୍କୁ; ସେପରି ନୃତ୍ୟ-ଗାୟନ ପାଇଁ ଦିଆ ଦାନ ଓ ଅସତ୍ୟବାଦୀ ଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ ଦକ୍ଷିଣା ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ। ଏହି ଦାନ ନ ଦାତାକୁ ତୃପ୍ତ କରେ, ନ ଗ୍ରହୀତାର ସତ୍ୟ ହିତ କରେ; ପ୍ରତ୍ୟୁତ ଉଭୟଙ୍କର ଅନିଷ୍ଟ କରେ। ତଦୁପରି, ନିନ୍ଦିତ ଓ ବିନାଶକାରୀ ସେହି ଦକ୍ଷିଣା ଦାତାଙ୍କ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେବୟାନ-ମାର୍ଗରୁ ପତିତ କରାଇପାରେ।
Verse 48
उभौ हिनस्ति न भुनक्ति चैषा या चानृते दक्षिणा दीयते वै । आधघातिनी गर्लहितैषा पतन्ती तेषां प्रेतान्ू पातयेद् देवयानात्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଆଯାଏ, ସେ ଉଭୟଙ୍କୁ ହାନି କରେ; ଦାତା ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରେନାହିଁ, ଗ୍ରହୀତା ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଶୁଭରୂପେ ଭୋଗ କରିପାରେନାହିଁ। ସେହି ଗର୍ହିତ ଦକ୍ଷିଣା ଘାତକ ହୋଇ ପାପରେ ପତିତ ହୁଏ ଏବଂ ଦାତାଙ୍କ ପ୍ରେତ-ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେବୟାନ-ମାର୍ଗରୁ ପତିତ କରାଏ।
Verse 49
ऋषीणां समये नित्यं ये चरन्ति युधिष्ठिर । निश्चिता: सर्वधर्मज्ञास्तान् देवा ब्राह्मणान् विदु:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯେମାନେ ସଦା ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ନିୟମ-ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅନୁସାରେ ଚାଲନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଦୃଢ଼ ଓ ନିଶ୍ଚିତ, ଏବଂ ଯେମାନେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା—ସେମାନଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
Verse 50
स्वाध्यायनिष्ठा ऋषयो ज्ञाननिष्ठास्तथैव च | तपोनिष्छाश्ष बोद्धव्या: कर्मनिष्ठाश्न भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ-ନିଷ୍ଠ, କେହି ଜ୍ଞାନ-ନିଷ୍ଠ; କେହି ତପ-ନିଷ୍ଠ ଏବଂ କେହି କର୍ମ-ନିଷ୍ଠ—ଏପରି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 51
कव्यानि ज्ञाननिछेभ्य: प्रतिष्ठाप्पानि भारत । तत्र ये ब्राह्मणान् केचिन्न निन्दन्ति हि ते नरा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଶ୍ରାଦ୍ଧର କବ୍ୟ (ପିତୃନିମିତ୍ତ ନିବେଦ୍ୟ) ଜ୍ଞାନ-ନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଯେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 52
ये तु निन्दन्ति जल्पेषु न ताउ्छाद्धेषु भोजयेत् । ब्राह्मणा निन्दिता राजन हन्युस्त्रैपुरुषं कुलम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ! ଯେମାନେ କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନରେଶ୍ୱର! ବନବାସୀ ଋଷିମାନଙ୍କର ଏହି ବଚନ ଶୁଣାଯାଏ—ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିନ୍ଦା ହେଲେ ସେମାନେ ନିନ୍ଦକର ବଂଶକୁ ତିନି ପୁରୁଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାଶ କରିଦେଇପାରନ୍ତି।
Verse 53
वैखानसानां वचनमृषीणां श्रूयते नूप । दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणान् वेदपारगान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନୃପ! ବୈଖାନସ ଋଷିମାନଙ୍କର ଏହି ବଚନ ଶୁଣାଯାଏ—ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ହିଁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 54
प्रियो वा यदि वा द्वेष्यस्तेषां तु श्राद्धमावपेत् । य: सहस्रं सहस्राणां भोजयेदनृतान् नर: । एकस्तान्मन्त्रवित् प्रीत: सर्वानहति भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେମାନେ ପ୍ରିୟ ହେଉନ୍ତୁ କି ଅପ୍ରିୟ, ତଥାପି ସେମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍। କିନ୍ତୁ ଯେ ମଣିଷ ହଜାରେ-ହଜାରେ ଅପାତ୍ରଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଏ, ହେ ଭାରତ! ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏକ ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
Verse 90
भारत! वेदज्ञ पुरुष अपना प्रिय हो या अप्रिय--इसका विचार न करके उसे श्राद्धमें भोजन कराना चाहिये। जो दस लाख अपात्र ब्राह्मगको भोजन कराता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଭୋଜନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାବେଳେ ବେଦଜ୍ଞ ପୁରୁଷ ନିଜ ପ୍ରିୟ କି ଅପ୍ରିୟ—ଏହା ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ୍। ଯେ ଦଶ ଲକ୍ଷ ଅପାତ୍ରଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଏ, ତାଙ୍କ ଘରେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପରିବର୍ତ୍ତେ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ବେଦପାରଙ୍ଗତ ଓ ସତ୍ପାତ୍ର ଏକମାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୋଜନର ଅଧିକାରୀ; ଅର୍ଥାତ୍ ଅସଂଖ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଗୋଟିଏ ଯୋଗ୍ୟକୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 123
पुरीषे तस्य ते मासं पितरस्तस्य शेरते । जो ब्राह्मण श्राद्धका भोजन करके फिर उस दिन वेद पढ़ता है तथा जो वृषली स्त्रीसे समागम करता है, उसके पितर उस दिनसे लेकर एक मासतक उसीकी विष्ठामें शयन करते हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଭୋଜନ କରି ସେହି ଦିନେ ପୁଣି ବେଦପାଠ କରେ, କିମ୍ବା ଯେ ‘ବୃଷଳୀ’ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ସମାଗମ କରେ, ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେ ସେହି ଦିନଠାରୁ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ନିଜ ବିଷ୍ଠାରେ ଶୟନ କରନ୍ତି—ଏମିତି କୁହାଯାଏ।
Verse 376
ब्रह्म॒देयानुसंतान इति ब्रह्मविदो विदु: । पंक्तिको पवित्र करनेके कारण ही उन्हें पंक्ति-पावन कहा जाता है। ब्रह्मवादी पुरुषोंकी यह मान्यता है कि वेदकी शिक्षा देनेवाले एवं ब्रह्मज्ञानी पुरुषोंके वंशमें उत्पन्न हुआ ब्राह्मण अकेला ही साढ़े तीन कोसतकका स्थान पवित्र कर सकता है
ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ମାନେ ଏପରି ବଂଶପରମ୍ପରାକୁ ‘ବ୍ରହ୍ମଦେୟାନୁସନ୍ତାନ’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଭୋଜନପଙ୍କ୍ତିକୁ ପବିତ୍ର କରିପାରୁଥିବାରୁ ସେମାନେ ‘ପଙ୍କ୍ତି-ପାବନ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ମତ ଏହି—ବେଦଶିକ୍ଷକ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଏକମାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ସନ୍ନିଧିମାତ୍ରେ ସାଢେ ତିନି କ୍ରୋଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପବିତ୍ର କରିପାରେ।
Verse 396
न च स्यात् पतितो राजन् पंक्तिपावन एव सः | राजन! यदि कोई वेदज्ञ ब्राह्मण सब प्रकारके पंक्तिदोषोंसे रहित है और पतित नहीं हुआ है तो वह पंक्तिपावन ही है
ହେ ରାଜନ, ସେ ପତିତ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ତ ପଙ୍କ୍ତି-ପାବନ ହିଁ। ଯଦି କୌଣସି ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପଙ୍କ୍ତିଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ଥାଏ ଏବଂ ପତିତ ହୋଇନଥାଏ, ତେବେ ସେ ପଙ୍କ୍ତି-ପାବନ ବୋଲି ମାନିବା ଉଚିତ୍।
Verse 4163
न प्रीणन्ति पितृन् देवान् स्वर्ग च न स गच्छति । जिसके श्राद्धोंक भोजनमें मित्रोंकी प्रधानता रहती है
ଯାହାର ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଭୋଜନବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦିଆଯାଏ, ତାହାର ସେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ହବିଷ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ ନାହିଁ; ଏବଂ ସେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ତ୍ତା ପୁରୁଷ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
Tapas is presented as regulated, non-injurious discipline (niyama) integrated with truthfulness, purity, and generosity, rather than prolonged self-harming fasting treated as an end in itself.
A sadopavāsī does not eat between the morning and evening meals; a vighasāśī eats only what remains after honoring deities and ancestors and after feeding dependents and guests.
Yes; the chapter links hospitality-first consumption and disciplined restraint with superior posthumous attainments, describing expansive realms and honor in Brahmā’s abode accompanied by celestial beings.