Adhyaya 84
Chapter 84: Brahmā’s Counsel on Tāraka, the Search for Agni, and the Genesis of Skanda (Kārttikeya)
Upa-parva: Agni–Gaṅgā–Skanda (Tārakavadha-upāya) Narrative Unit
The gods petition Brahmā to address the asura Tāraka, empowered by a boon and afflicting devas and ṛṣis. Brahmā affirms impartiality yet rejects adharma, declaring Tāraka’s destruction necessary for the preservation of Veda and dharma, and reveals a prior arrangement: Agni will generate an offspring capable of slaying the enemy despite constraints created by Rudrāṇī’s curse that deprives the gods of progeny. The devas and sages search the three worlds for the concealed Agni. A frog from Rasātala discloses Agni’s watery concealment; Agni curses the frog’s taste (rasa) and the gods grant compensatory boons (vocalization, nocturnal movement, earth’s support). An elephant indicates Agni’s presence in an aśvattha; Agni curses elephants with an adverse tongue, then hides in the śamī. A parrot reveals this; Agni curses it with impaired speech, mitigated by the gods into a sweet but indistinct voice. The gods establish the śamī as a sacred locus for fire-production. Agni agrees to their request and proceeds to Gaṅgā, producing a tejas-laden embryo. Overwhelmed, Gaṅgā releases it on Meru; the embryo’s radiance transforms surrounding matter into gold (jātarūpa), and the child grows in a divine reed-bed, nurtured by the Kṛttikās, becoming Skanda/Kārttikeya/Guhā. The chapter concludes with an explicit valuation of gold as supremely purifying and auspicious, described as Agni–Soma in essence.
Chapter Arc: Yudhishthira, ever hungry for the surest purifier, asks of that which is most pavitra among all gifts—what act lifts a mortal beyond stain and fear. → Bhishma answers with sweeping certainty: nothing surpasses the cow in sanctity and benefit. The narration gathers force—cows sustain sacrifice through havis, nourish through milk, uphold prosperity, and become a bridge for humans across peril. → Veda-Vyasa’s voice crowns the teaching: cows are the very ‘pratishtha’ and ‘parayana’ of beings; their forms and wondrous horns appear as if shaped by desire itself, and the giver of cows attains the radiant, flower-and-fruit-laden realm of cows—Goloka—deemed difficult even for gods. → The chapter seals the promise of Go-dana with exemplars—kings famed for gifting lakhs of cows (Mandhata, Nahusha, Yayati and others) who reached the supreme station. The listener is left with a clear ladder of merit: reverence for cows, gifting with faith, and ascent to blessed worlds. → The discourse implies further gradations—how, when, and with what intention gifts should be made—inviting the next instruction in the chain of Danadharma.
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बक। अत एकाशीतितमो<ध्याय: गौओंका माहात्म्य तथा व्यासजीके द्वारा शुकदेवसे गौओंकी
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଲୋକରେ ଯାହା ପବିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବାଧିକ ପବିତ୍ର, ଯାହାକୁ ଶିଷ୍ଟ ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସତ୍ୟ ପବିତ୍ର ବୋଲି ମାନନ୍ତି, ଏବଂ ଯାହା ପରମ ପାବନ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ସେଥିର ବର୍ଣ୍ଣନା ମୋତେ କରନ୍ତୁ।
Verse 2
भीष्म उवाच गावो महार्था: पुण्याश्ष॒ तारयन्ति च मानवान् | धारयन्ति प्रजाश्षेमा हविषा पयसा तथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଗାଈମାନେ ମହାର୍ଥଦାୟିନୀ ଓ ପରମ ପୁଣ୍ୟମୟ। ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ତାରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ନିଜ ଦୁଧ ଓ ଯଜ୍ଞହବିଷରୂପ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାଙ୍କ କ୍ଷେମକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 3
न हि पुण्यतमं किंचिद् गो भ्यो भरतसत्तम । एता: पुण्या: पवित्राश्न त्रिषु लोकेषु सत्तमा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଗାଈମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ସେମାନେ ନିଜେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ରତାର ଉତ୍ସ, ଏବଂ ତିନି ଲୋକରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।
Verse 4
देवानामुपरिष्टाच्च गाव: प्रतिवसन्ति वै । दत्त्वा चैतास्तारयन्ते यान्ति स्वर्ग मनीषिण:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗାଈମାନେ ଦେବଲୋକଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପର ଲୋକରେ ବସନ୍ତି। ଯେ ମନୀଷୀ ପୁରୁଷ ସେମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜକୁ ତାରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 5
मान्धाता यौवनाश्रवश्व ययातिर्नहुषस्तथा । गा वै ददनत: सततं सहस्रशतसम्मिता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ମାନ୍ଧାତା, ଯୌବନାଶ୍ୱ, ଯୟାତି ଏବଂ ନହୁଷ—ପୁରାତନ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି ରାଜାମାନେ ସଦା ଗୋଦାନ କରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଦାନ ଶତ-ସହସ୍ର ପରିମାଣର ଥିଲା।
Verse 6
अपि चात्र पुरागीतां कथयिष्यामि तेडनघ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ନିଷ୍ପାପ ରାଜା! ଏହି ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଗୋଟିଏ ପୁରାତନ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିବି। ଏକଦା ପରମ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶୁକଦେବ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କରି ଶୁଚି ଓ ସଂଯତମନ ହୋଇ, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖୁଥିବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ— “ପିତାଜୀ! ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ଯଜ୍ଞ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ?”
Verse 7
ऋषीणामुत्तमं धीमान् कृष्णद्वैपायनं शुक: । अभिवाद्याह्विककृतः शुचि: प्रयतमानस:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ପରମ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶୁକ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କରି ଶୁଚି ଓ ସଂଯତମନ ହୋଇ, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ— “ପିତାଜୀ! ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ଯଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?”
Verse 8
पितरं परिपप्रच्छ दृष्टलोकपरावरम् | को यज्ञ: सर्वयज्ञानां वरिष्ठोडभ्युपलक्ष्यते
ଲୋକର ପରାପର (ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ, ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତ) ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖୁଥିବା ପିତାଙ୍କୁ ସେ ପଚାରିଲେ— “ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ?”
Verse 9
किं च कृत्वा पर स्थान प्राप्रुवन्ति मनीषिण: । केन देवा: पवित्रेण स्वर्गमश्नन्ति वा विभो
ଏବଂ କେଉଁ କର୍ମ କରି ମନୀଷୀମାନେ ପରମ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି? ତଥା, ହେ ବିଭୋ/ପ୍ରଭୋ, କେଉଁ ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି?
Verse 10
किं च यज्ञस्य यज्ञत्वं क्व च यज्ञ: प्रतिष्ठित: । देवानामुत्तमं कि च कि च सत्रमित: परम्
ଯଜ୍ଞର ଯଜ୍ଞତ୍ୱ କ’ଣ? ଯଜ୍ଞ କେଉଁଠି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବସ୍ତୁ କ’ଣ? ଏହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ରଯଜ୍ଞ କ’ଣ?
Verse 11
पवित्राणां पवित्र च यत् तद् ब्रूहि पितर्मम । एतच्छुत्वा तु वचन व्यास: परमधर्मवित् पुत्रायाकथयत् सर्व तत्त्वेन भरतर्षभ
ପିତାଜୀ! ପବିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ପରମ ପବିତ୍ର, ତାହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପୁତ୍ରର ଏହି କଥା ଶୁଣି ପରମଧର୍ମବିଦ୍ ବ୍ୟାସ ତାକୁ ସମସ୍ତ କଥା ତତ୍ତ୍ୱତଃ କହିଦେଲେ।
Verse 12
व्यास उवाच गाव: प्रतिष्ठा भूतानां तथा गाव: परायणम् । गाव: पुण्या: पवित्राश्व गोधनं पावनं तथा
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଗାଈମାନେ ସମସ୍ତ ଭୂତଜୀବଙ୍କର ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଏବଂ ସେମାନେ ହିଁ ପରମ ଆଶ୍ରୟ। ଗାଈମାନେ ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ପବିତ୍ର; ଗୋଧନ ମଧ୍ୟ ପାବନ।
Verse 13
व्यासजी बोले--बेटा! गौएँ सम्पूर्ण भूतोंकी प्रतिष्ठा हैं। गौएँ परम आश्रय हैं। गौएँ पुण्यमयी एवं पवित्र होती हैं तथा गोधन सबको पवित्र करनेवाला है ।।
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ପୁତ୍ର! ଗାଈମାନେ ସମସ୍ତ ଭୂତଜୀବଙ୍କର ପ୍ରତିଷ୍ଠା; ଗାଈମାନେ ପରମ ଆଶ୍ରୟ। ଗାଈମାନେ ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ପବିତ୍ର; ଗୋଧନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପାବନ କରେ। ଆମେ ଶୁଣିଛୁ—ପୂର୍ବେ ଗାଈମାନେ ନିଃଶୃଙ୍ଗ ଥିଲେ; ଶୃଙ୍ଗ ପାଇବାକୁ ସେମାନେ ଅବ୍ୟୟ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଥିଲେ।
Verse 14
ततो ब्रह्मा तु गा: प्रायमुपविष्टा: समीक्ष्य ह । ईप्सितं प्रददौ ताभ्यो गोभ्य: प्रत्येकश: प्रभु:,भगवान् ब्रह्माजीने गौओंको प्रायोपवेशन (आमरण उपवास) करते देख उन गौओंमेंसे प्रत्येकको उनकी अभीष्ट वस्तु दी
ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ଗାଈମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାୟୋପବେଶନରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗାଈକୁ ଏକେକ କରି ତାଙ୍କର ଇପ୍ସିତ ବର ଦାନ କଲେ।
Verse 15
तासां शृंगाण्यजायन्त यस्या यादृड़मनोगतम् । नानावर्णा: शृंगवन्त्यस्ता व्यरोचन्त पुत्रक
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ସେହି ଗାଈମାନଙ୍କର ଶିଙ୍ଗ ଜନ୍ମିଲା; ଯାହାର ମନରେ ଯେପରି ଆକାର ଥିଲା, ସେହିପରି ତାହାର ଶିଙ୍ଗ ହେଲା। ନାନାବର୍ଣ୍ଣ ଶିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରି ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭା ପାଇଲେ, ପୁତ୍ର!
Verse 16
बेटा! वरदान मिलनेके पश्चात् गौओंके सींग प्रकट हो गये। जिसके मनमें जैसे सींगकी इच्छा थी, उसके वैसे ही हो गये। नाना प्रकारके रूप-रंग और सींगसे युक्त हुई उन गौओंकी बड़ी शोभा होने लगी ।।
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବର ପାଇ ସେହି ଗାଈମାନେ ମଙ୍ଗଳମୟ ହେଲେ, ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହବ୍ୟ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ କବ୍ୟ ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ। ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ, ପବିତ୍ର, ସୌଭାଗ୍ୟବତୀ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଅଙ୍ଗ-ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ।
Verse 17
गावस्तेजो महद् दिव्यं गवां दान॑ प्रशस्यते । ये चैता: सम्प्रयच्छन्ति साधवो वीतमत्सरा:
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଗାଈମାନଙ୍କର ମହାନ୍ ଦିବ୍ୟ ତେଜ ଅଛି; ତେଣୁ ଗୋଦାନ ପ୍ରଶଂସିତ। ଯେ ସାଧୁଜନ ମତ୍ସର-ଦ୍ୱେଷ ତ୍ୟାଗ କରି ଏହି ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟବାନ୍ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ।
Verse 18
ते वै सुकृतिन: प्रोक्ता: सर्वदानप्रदाश्न ते । गवां लोकं तथा पुण्यमाप्रुवन्ति च तेडनघ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ସୁକୃତି ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦାନର ଦାତା ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ହେ ନିଷ୍ପାପ! ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟମୟ ଗବଲୋକ (ଗୋଲୋକ) ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 19
यत्र वृक्षा मधुफला दिव्यपुष्पफलोपगा: । पुष्पाणि च सुगन्धीनि दिव्यानि द्विजसत्तम
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଠାରେ ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧୁମୟ ମିଠା ଫଳ ଧରନ୍ତି, ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପ-ଫଳରେ ସୁଶୋଭିତ। ସେମାନଙ୍କର ପୁଷ୍ପ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ମନୋହର ସୁଗନ୍ଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।
Verse 20
सर्वा मणिमयी भूमि: सर्वकाज्चनवालुका । सर्वर्तुसुखसंस्पर्शा निष्पड़का निरजा: शुभा:
ସେଠାର ଭୂମି ମଣିମୟ, ଏବଂ ସେଠାର ବାଲୁକା ସୁବର୍ଣ୍ଣଚୂର୍ଣ୍ଣ ସଦୃଶ। ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ତାହାର ସ୍ପର୍ଶ ସୁଖଦ; ସେଠାରେ ଧୂଳି ନାହିଁ, କାଦୁଆ ନାହିଁ—ଭୂମି ସର୍ବଥା ନିର୍ମଳ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ।
Verse 21
रक्तोत्पलवनैश्वैव मणिखण्डैर्हिरण्मयै: । तरुणादित्यसंकाशैर्भान्ति तत्र जलाशया:,वहाँके जलाशय लाल कमलवनोंसे तथा प्रातः-कालीन सूर्यके समान प्रकाशमान मणिजटित सुवर्णमय सोपानोंसे सुशोभित होते हैं
ସେଠାର ଜଳାଶୟଗୁଡ଼ିକ ରକ୍ତପଦ୍ମବନ ଓ ମଣିଜଟିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ସୋପାନରେ ଶୋଭିତ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ।
Verse 22
महार्हमणिपत्रैश्न काउचनप्रभकेसरै: । नीलोत्पलविमिश्रैश्व सरोभिर्बहुपड्कजै:
ସେଠାର ଭୂମି ଅନେକ ସରୋବରରେ ଶୋଭିତ। ସେହି ସରୋବରଗୁଡ଼ିକରେ ନୀଲୋତ୍ପଳ ସହ ମିଶି ଅନେକ ପଦ୍ମ ଫୁଟିଥାଏ; ସେମାନଙ୍କର ଦଳ ଅମୂଲ୍ୟ ମଣିମୟ ଓ କେସର ସୁବର୍ଣ୍ଣପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ।
Verse 23
करवीरवनै: फुल्लै: सहस्रावर्तसंवृतै: । संतानकवनै: फुल्लैर्वक्षैश्ष समलंकृता:
ସେହି ଲୋକରେ ଅନେକ ନଦୀ ଅଛି। ସେମାନଙ୍କ ତଟରେ ଫୁଟିଥିବା କରବୀର (କନେର) ବନ, ବିକଶିତ ସନ୍ତାନକ (କଳ୍ପବୃକ୍ଷ-ବିଶେଷ) ବନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୃକ୍ଷ ଶୋଭା ବଢ଼ାଏ; ଏବଂ ସେହି ବୃକ୍ଷ-ବନମାନଙ୍କର ମୂଳଭାଗ ହଜାର ଆବର୍ତ୍ତରେ ଘେରା ଥାଏ।
Verse 24
निर्मलाभिश्न मुक्ताभिमणिभिश्न महाप्रभै: | उद्भूतपुलिनास्तत्र जातरूपैश्न निम्नगा:,उन नदियोंके तटोंपर निर्मल मोती, अत्यन्त प्रकाशमान मणिरत्न तथा सुवर्ण प्रकट होते हैं
ସେଠାରେ ନଦୀତଟରେ ନୂତନ ପୁଲିନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ସେହି ଧାରାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମଳ ମୁକ୍ତା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ମଣିରତ୍ନ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
Verse 25
सर्वरत्नमयैश्रित्रैरवगाढा द्रुमोत्तमै: । जातरूपमयैश्चान्यैहुताशनसमप्रभै:
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ସେହି ନଦୀମାନଙ୍କ ଜଳରେ ନିଜ ମୂଳକୁ ଗଭୀରଭାବେ ନିମଜ୍ଜିତ କରି ଅନେକ ଉତ୍ତମ ବୃକ୍ଷ ଦେଖାଯାନ୍ତି। କେତେକ ସର୍ବରତ୍ନମୟ ଓ ବିଚିତ୍ର ଭାବେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିଶନ୍ତି; କେତେକ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ; ଏବଂ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ବୃକ୍ଷ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ସମାନ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।
Verse 26
सौवर्णा गिरयस्तत्र मणिरत्नशिलोच्चया: । सर्वरत्नमयैर्भान्ति शंगैश्वारुभिरुच्छितै:,वहाँ सोनेके पर्वत तथा मणि और रत्नोंके शैलसमूह हैं, जो अपने मनोहर, ऊँचे तथा सर्वरत्नमय शिखरोंसे सुशोभित होते हैं
ବ୍ୟାସ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ—ସେଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ପର୍ବତ ଅଛି ଏବଂ ମଣି-ରତ୍ନର ଶିଳାସମୂହ ଅଛି। ସେମାନଙ୍କର ମନୋହର, ଉଚ୍ଚ ଓ ସର୍ବରତ୍ନମୟ ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ଜ୍ଵଳମାନ।
Verse 27
नित्यपुष्पफलास्तत्र नगा: पत्ररथाकुला: | दिव्यगन्धरसै: पुष्पै: फलैश्न भरतर्षभ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଠାରେ ବୃକ୍ଷମାନେ ସଦା ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେମାନଙ୍କର ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳରେ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଦିବ୍ୟ ମଧୁର ରସ ରହିଛି।
Verse 28
भरतश्रेष्ठ! वहाँके वृक्षोंमें सदा ही फ़ूल और फल लगे रहते हैं। वे वृक्ष पक्षियोंसे भरे होते हैं तथा उनके फूलों और फलोंमें दिव्य सुगन्ध और दिव्य रस होते हैं ।।
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଠାର ବୃକ୍ଷମାନେ ସଦା ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପୁଷ୍ପ-ଫଳରେ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଦିବ୍ୟ ରସ ରହିଛି। ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ସେଠାରେ ପୁଣ୍ୟକର୍ମୀମାନେ ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ରମଣ କରନ୍ତି—ସମସ୍ତ କାମନାରେ ସମୃଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧ, ଶୋକହୀନ ଏବଂ କ୍ରୋଧମୁକ୍ତ।
Verse 29
विमानेषु विचित्रेषु रमणीयेषु भारत । मोदन्ते पुण्यकर्माणो विहरन्तो यशस्विन:,भरतनन्दन! वहाँके यशस्वी एवं पुण्यकर्मा मनुष्य विचित्र एवं रमणीय विमानोंमें बैठकर यथेष्ट विहार करते हुए आनन्दका अनुभव करते हैं
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ସେଠାରେ ପୁଣ୍ୟକର୍ମୀ ଓ ଯଶସ୍ବୀମାନେ ବିଚିତ୍ର ଓ ରମଣୀୟ ବିମାନମାନେ ଆରୋହଣ କରି, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବିହାର କରି କରି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
Verse 30
उपक्रीडन्ति तान् राजन् शुभाश्चाप्सरसां गणा: । एताल्लोॉकानवाप्रोति गां दत्त्वा वै युधिष्ठिर,राजन्! उनके साथ सुन्दरी अप्सराएँ क्रीड़ा करती हैं। युधिष्ठिर! गोदान करके मनुष्य इन्हीं लोकोंमें जाते हैं
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ସେଠାରେ ଶୁଭ୍ର ତେଜସ୍ବୀ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଦଳ ତାଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡ଼ା କରନ୍ତି। ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଗୋଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ହିଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 31
येषामधिपति: पूषा मारुतो बलवान् बली । ऐश्वर्ये वरुणो राजा नाममात्र युगन्धरा:
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ନରେନ୍ଦ୍ର, ପୂଷା (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଓ ବଳବାନ୍ ମାରୁତ (ବାୟୁ) ଯେଉଁ ଲୋକମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ଏବଂ ଯେଉଁ ଲୋକମାନଙ୍କର ଐଶ୍ୱର୍ୟ ରାଜା ବରୁଣଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ଗୋଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସେହି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ହିଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଗାଈମାନେ ‘ଯୁଗନ୍ଧରା’, ‘ସୁରୂପା’, ‘ବହୁରୂପା’, ‘ବିଶ୍ୱରୂପା’ ଏବଂ ‘ସର୍ବମାତା’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ। ହେ ଶୁକଦେବ, ସଂଯମ-ନିୟମରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ପ୍ରଜାପତି କଥିତ ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିଦିନ ଜପ କର।
Verse 32
सुरूपा बहुरूपाश्न विश्वरूपाश्व मातर: । प्राजापत्यमिति ब्रह्मन् जपेन्नित्यं यतव्रतः
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରତ-ନିଷ୍ଠ ସଂଯମୀ ପୁରୁଷ ପ୍ରଜାପତି-ପ୍ରଦତ୍ତ ଗୋ-ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିଦିନ ଜପ କରୁ—‘ସୁରୂପା’, ‘ବହୁରୂପା’, ‘ବିଶ୍ୱରୂପା’ ଏବଂ ‘ମାତରଃ’ (ସର୍ବମାତା)। ଏଭଳି ଗୋପୂଜା ଓ ଗୋଦାନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ବାୟୁ ଅଧିପତି ଥିବା ଏବଂ ରାଜା ବରୁଣଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 33
गाश्च शुश्रूषते यश्व समन्वेति च सर्वश: । तस्मै तुष्टा: प्रयच्छन्ति वरानपि सुदुर्लभान्
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଯେ ପୁରୁଷ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ସେବା କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ତାଙ୍କର ଅନୁଗମନ କରେ, ତାହାପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଗାଈମାନେ ତାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ବରମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 34
द्रहोन्न मनसा वापि गोषु नित्यं सुखप्रद: । अर्चयेत सदा चैव नमस्कारैश्व पूजयेत्
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଗାଈମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମନରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଦ୍ରୋହ ନ କରୁ; ସଦା ତାଙ୍କ ସୁଖ-କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁ। ସେମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର କରୁ ଏବଂ ନମସ୍କାର ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି ଯାଉ।
Verse 35
दान्तः प्रीतमना नित्यं गवां व्युष्टिं तथाश्रुते । त्र्यहमुष्णं पिबेन्मूत्रं 5यहमुष्णं पिबेत् पय:
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ଓ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ହୋଇ ନିତ୍ୟ ଗାଈମାନଙ୍କ ସେବା କରେ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଚାରକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣେ, ସେ ସମୃଦ୍ଧିର ଭାଗୀ ହୁଏ। ନିୟମରୂପେ ତିନି ଦିନ ଗରମ ଗୋମୂତ୍ର ପିଉ, ପରେ ତିନି ଦିନ ଗରମ ଗୋଦୁଧ ପିଉ।
Verse 36
गवामुष्णं पय: पीत्वा ऋयहमुष्णं घृतं पिबेत् । त्रयहमुष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षो भवेत् ऋ यहम्
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଗରମ ଗୋଦୁଧ ପିଇ ସାରିଲେ ତିନି ଦିନ ଗରମ ଘିଅ ପିଉ। ତିନି ଦିନ ଗରମ ଘିଅ ପିଇ ସାରିଲେ, ପରେ ତିନି ଦିନ କେବଳ ବାୟୁକୁ ଆହାର କରି ରୁହ।
Verse 37
येन देवा: पवित्रेण भुज्जते लोकमुत्तमम् । यत् पवित्र पवित्राणां तद् घृतं शिरसा वहेत्
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଯେ ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ଦେବମାନେ ଉତ୍ତମ ଲୋକକୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି ଓ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯାହା ପବିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପବିତ୍ର— ସେଇ ଘିଅକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶିରେ ଧାରଣ କର।
Verse 38
घृतेन जुहुयादग्निं घृतेन स्वस्ति वाचयेत् । घृतं प्राशेद् घृतं दद्याद् गवां पुष्टि तथाश्रुते
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଘିଅ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦିଅ, ଏବଂ ଘିଅକୁ ଦକ୍ଷିଣା କରି ସ୍ୱସ୍ତିବାଚନ କରାଅ। ଘିଅ ଭୋଜନ କର, ଘିଅ ଦାନ କର। ଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ, ଏହାରେ ଗାଈମାନଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ନିଜ ପୁଷ୍ଟି ଲାଭ ହୁଏ।
Verse 39
नि्तैश्व यवैगोभिमासं प्रश्नितयावक: । ब्रह्महत्यासमं पाप॑ सर्वमेतेन शुध्यते,गौओंके गोबरसे निकाले हुए जौकी लप्सीका एक मासतक भक्षण करे। इससे मनुष्य ब्रह्महत्या-जैसे पापसे भी छुटकारा पा जाता है
ବ୍ୟାସ କହନ୍ତି— ନିତ୍ୟ ନିୟମରେ ଗୋ-ଉତ୍ପନ୍ନ ପଦାର୍ଥରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଯବର ଲେପସୀ/କଞ୍ଜି ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଜନ କର। ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା-ସମ ପାପରୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ।
Verse 40
पराभवाच्च दैत्यानां देवैः शौचमिदं कृतम् । ते देवत्वमपि प्राप्ता: संसिद्धाक्ष महाबला:
ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ପରାଭବରେ ଦେବମାନେ ଏହି ଶୌଚ-ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିଥିଲେ। ତାହାର ଫଳରେ ସେମାନେ ପୁନଃ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ମହାବଳୀ ଓ ପରମସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
Verse 41
गाव: पवित्रा: पुण्याश्व॒ पावनं परमं महत् | ताश्च दत्त्वा द्विजातिभ्यो नर: स्वर्गमुपाशुते
ଗାଈମାନେ ପରମ ପବିତ୍ର, ପୁଣ୍ୟସ୍ୱରୂପ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପାବନକାରୀ। ସେମାନଙ୍କୁ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ (ବିଶେଷତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ) ଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଭୋଗ କରେ।
Verse 42
गवां मध्ये शुचिर्भूत्वा गोमतीं मनसा जपेत् । पुताभिरद्धिराचम्य शुचिर्भवति निर्मल:
ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଆଚମନ କରି ଶୁଚି ହୋଇ, ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନେ-ମନେ ଗୋମତୀ-ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରୁ। ଏହା କଲେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ (ପାପମୁକ୍ତ) ହୁଏ।
Verse 43
अग्निमध्ये गवां मध्ये ब्राह्मणानां च संसदि | विद्यावेदव्रतस्नाता ब्राह्मुणा: पुण्यकर्मिण:
ଅଗ୍ନିମଧ୍ୟରେ, ଗାଈମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସଭାରେ—ବିଦ୍ୟା, ବେଦ ଓ ବ୍ରତରେ ସ୍ନାତ, ପୁଣ୍ୟକର୍ମୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ (ଉପଦେଶକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ)।
Verse 44
अध्यापयेरन् शिष्यान् वै गोमतीं यज्ञसम्मिताम् | त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा गोमतीं लभते वरम्
ସେମାନେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞସମ ଗୋମତୀ-ବିଦ୍ୟା ଶିଖାଉନ୍ତୁ। ଯେ ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରି ଗୋମତୀ-ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରେ, ସେ ଗାଈମାନଙ୍କର ବର ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 45
पुत्रकामश्न लभते पुत्रं धनमथापि वा | पतिकामा च भर्तरं सर्वकामांश्ष मानव: । गावस्तुष्टा: प्रयच्छन्ति सेविता वै न संशय:
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ପୁତ୍ରକାମୀ ପୁତ୍ର ପାଏ, ଧନକାମୀ ଧନ ପାଏ। ପତିକାମା ସ୍ତ୍ରୀ ନିଜ ହୃଦୟର ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପତିକୁ ପାଏ। ସାରକଥା, ଗୋମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ସେବା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ଫଳ ପାଏ। ସେବାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଗାଈମାନେ ସବୁ ବର ଦିଅନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 46
एवमेता महाभागा यज्ञिया: सर्वकामदा: । रोहिण्य इति जानीहि नैताभ्यो विद्यते परम्
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏହିପରି ଏହି ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳିନୀ ଗାଈମାନେ ଯଜ୍ଞର ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାମନାଦାତ୍ରୀ। ଏମାନଙ୍କୁ ‘ରୋହିଣୀ’ ବୋଲି ଜାଣ; ଏମାନଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
Verse 47
इत्युक्त: स महातेजा: शुक: पित्रा महात्मना । पूजयामास गां नित्यं तस्मात् त्वमपि पूजय
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ମହାତ୍ମା ପିତାଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ମହାତେଜସ୍ବୀ ଶୁକ ନିତ୍ୟ ଗୋସେବା-ଗୋପୂଜା କରିଲେ। ତେଣୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ପ୍ରତିଦିନ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ସେବା ଓ ସୁରକ୍ଷା କର।
Verse 53
गता: परमकं स्थान देवैरपि सुदुर्लभम् । युवनाश्वके पुत्र राजा मान्धाता
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସେମାନେ ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଯାହା ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଜା ମାନ୍ଧାତା ଏବଂ ସୋମବଂଶୀ ନହୁଷ ଓ ଯୟାତି—ଏହି ରାଜାମାନେ ସଦା ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦାନ କରୁଥିଲେ। ସେହି ନିରନ୍ତର ଦାନବଳରେ ସେମାନେ ସେଇ ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଯାହା ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 80
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें गोदानविषयक अस्सीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଗୋଦାନବିଷୟକ ଅଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 81
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि गोप्रदानिके एकाशीतितमो<ध्याय:
ଏହିପରି ପବିତ୍ର ମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଗୋପ୍ରଦାନିକାର ଏକାଶୀତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to neutralize a harmful agent protected by a legitimate boon without violating cosmic fairness: the solution must both restrain adharma and respect the rule-structure of boons, curses, and authorized means.
Efficacy is not merely force-based; it is procedure-based. When direct action is barred, dharmic outcomes emerge through sanctioned intermediaries, disciplined intention (saṃkalpa), and alignment with cosmic order.
Yes, the concluding valuation of jātarūpa (gold) functions as a normative meta-statement: gold is declared supremely purifying and auspicious, framed as Agni–Soma in nature, thereby linking the narrative to ritual theology and ethical valuation.