Adhyaya 62
अन्नदान-प्रशंसा (Praise of the Gift of Food) | Annadāna-Praśaṃsā
Upa-parva: Dāna-dharma Anuśāsana (Food-Gift Discourse Unit)
Yudhiṣṭhira asks which gifts a king intent on giving should offer to highly qualified brāhmaṇas, how such recipients are pleased, and what fruits arise in this world and beyond. Bhīṣma replies that Nārada had earlier addressed this question and relays Nārada’s doctrine: food (anna) is praised by devas and ṛṣis as the foundation of ritual (yajña), social order, and life itself. The chapter repeatedly asserts annadāna’s unsurpassed status—no gift equals it—because prāṇa and worldly functioning rest on nourishment. Norms of giving include honoring the weary traveler and the elderly guest, abandoning anger and envy, and not despising any petitioner; the merit of a gift does not perish even if given to socially marginal figures. The text recommends giving without interrogating a brāhmaṇa’s lineage or learning when he begs for food, and it frames annadāna as producing both immediate goodwill and long-range merit (including described heavenly abodes). A cosmological account links rain, crops, bodily vitality, and procreation to food, concluding that the wise should give food across the three worlds’ moral economy.
Chapter Arc: युधिष्ठिर का कौतूहल जाग उठता है—‘वह कौन-सा दान है जो दाता का अनुगमन करता है?’ और वे भीष्म से दान-धर्म का रहस्य स्पष्ट करने की प्रार्थना करते हैं। → भीष्म दान की सूक्ष्म कसौटियाँ रखते हैं: भय-निवारण, संकट में अनुग्रह, याचक की तृषा/आवश्यकता के अनुसार इच्छित वस्तु देना, और ऐसा दान जो देकर भी ‘मैंने दिया’ का अहं न जगाए। साथ ही वे ब्राह्मणों के सत्कार की अनिवार्यता बताते हैं—क्षत्रिय का तेज और तप भी ब्राह्मण-तपस्या के सामने शान्त हो जाता है; और क्रुद्ध ब्राह्मण ‘आशीविष’ समान हो सकते हैं। → भीष्म सत्य-प्रतिज्ञा के स्वर में घोषणा करते हैं कि ब्राह्मणों के प्रति किए गए उपकारों पर उन्हें कोई पश्चात्ताप नहीं—उसी सत्य के बल पर वे शान्तनु के लोकों की ओर गमन की कामना करते हैं; दान का सर्वोच्च रूप वही है जो दाता के साथ चलता है और दाता के भीतर ‘दत्तं मन्येत’—देकर भी न देने का भाव—उत्पन्न कर दे। → अध्याय दान-धर्म का निष्कर्ष देता है: श्रेष्ठ दान वह है जो अभय, करुणा, याचक-हित और अहं-शून्यता से युक्त हो; और समाज-धर्म की धुरी ब्राह्मण-सत्कार तथा उनके प्रति सावधानी/मर्यादा है। → भीष्म संकेत करते हैं कि आगे वे ‘सनातन धार्मिक व्यवहार’ और वर्ण-व्यवहार की परंपरागत मर्यादाओं का विस्तार से निरूपण करेंगे।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्ाा बछ। आर: 2 एकोनषशष्टितमो< ध्याय: भीष्मद्वारा उत्तम दान तथा उत्तम ब्राह्मणोंकी प्रशंसा करते हुए उनके सत्कारका उपदेश युधिछिर उवाच यानीमानि बहिर्वेद्यां दानानि परिचक्षते | तेभ्यो विशिष्ट कि दानं मतं ते कुरुपुंगव
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବେଦୀର ବାହାରେ କୁହାଯାଉଥିବା ଏହି ଦାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ଆପଣଙ୍କ ମତରେ କେଉଁ ଦାନ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ?
Verse 2
कौतूहलं हि परम तत्र मे विद्यते प्रभो । दातारं दत्तमन्वेति यद् दान॑ तत् प्रचक्ष्व मे,प्रभो! इस विषयमें मुझे महान् कौतूहल हो रहा है; अतः जिस दानका पुण्य दाताका अनुसरण करता हो, वह मुझे बताइये
ପ୍ରଭୋ! ଏ ବିଷୟରେ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୌତୁହଳ ହେଉଛି; ତେଣୁ ଯେ ଦାନର ପୁଣ୍ୟ ଦାତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେହି ଦାନ କ’ଣ—ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 3
भीष्म उवाच अभयं सर्वभूतेभ्यो व्यसने चाप्यनुग्रह: । यच्चाभिलषितं दद्यात् तृषितायाभियाचते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ବିପଦକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ। ତଥା ଯେତେବେଳେ ତୃଷିତ ଯାଚକ ଆସି ମାଗେ, ସେତେବେଳେ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ତାହାର ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ଦେଇ ତାହାର ତୃଷାକୁ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ନିବାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
दत्तं मन्येत यद् दत्त्वा तद् दान श्रेष्ठमुच्यते । दत्तं दातारमन्वेति यद् दानं भरतर्षभ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେ ଦାନ ଦେଇ ଦାତା ମନେ କରେ ‘ଏହା ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଦିଆଗଲା’, ସେହି ଦାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଯେ ଦାନ ଦିଆ ପରେ ମଧ୍ୟ ଦାତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ—ପୁଣ୍ୟଫଳ ଓ ପରିଣାମ ସହ—ସେହି ଦାନ ହେଉଛି।
Verse 5
भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! सम्पूर्ण प्राणियोंकों अभयदान देना
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେବା, ବିପଦକାଳେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା, ଯାଚକଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ଦେବା, ଏବଂ ତୃଷାର୍ତ୍ତ ହୋଇ ଜଳ ମାଗୁଥିବାକୁ ଜଳ ପାନ କରାଇବା—ଏହାହିଁ ପରମ ଦାନ। ଯେ ଦାନ ଦେଇ ‘ଦିଆଗଲା’ ବୋଲି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମନେ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ମମତାର ଗନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ରହେନାହିଁ, ସେହି ଦାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେହି ଦାନ ଦାତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଆଉ, ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ, ଗୋଦାନ ଓ ଭୂମିଦାନ—ଏହି ତିନି ପବିତ୍ର ଦାନ; ଏମାନେ ଦୁଷ୍କର୍ମୀକୁ ମଧ୍ୟ ପାପଫଳରୁ ପାର କରାନ୍ତି।
Verse 6
एतानि पुरुषव्याप्र साधुभ्यो देहि नित्यदा | दानानि हि नरं पापान्मोक्षयन्ति न संशय:
ହେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର! ଏହି ଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ସଦା ସାଧୁଜନଙ୍କୁ ଦିଅ। ଦାନ ମନୁଷ୍ୟକୁ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ କରେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 7
यद् यदिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे । तत् तद् गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଲୋକରେ ଯାହା ଯାହା ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ, ଏବଂ ନିଜ ଘରେ ଯାହା ଯାହା ହୃଦୟପ୍ରିୟ, ସେହି ସେହି ବସ୍ତୁ ଗୁଣବାନଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଯେ ନିଜ ଦାନର ଫଳକୁ ଅକ୍ଷୟ କରିବାକୁ ଚାହେ, ତାହା ପାଇଁ ଏହିପରି ଦାନ ହିଁ ଉଚିତ।
Verse 8
प्रियाणि लभते नित्यं प्रियद: प्रियकृत् तथा । प्रियो भवति भूतानामिह चैव परत्र च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ଦାନ କରେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ସଦା ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ହିଁ ପାଏ। ସେ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୋଇଯାଏ।
Verse 9
याचमानमभीमानादनासक्तमकिंचनम् । यो नार्चति यथाशक्ति स नृशंसो युधिष्ठिर,युधिष्ठि!! जो आसक्तिरहित अकिंचन याचकका अहंकारवश अपनी शक्तिके अनुसार सत्कार नहीं करता है, वह मनुष्य निर्दयी है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯେ ମଣିଷ ଅହଂକାରବଶେ ଆସକ୍ତିହୀନ, ଅକିଞ୍ଚନ ଯାଚକକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ସତ୍କାର କରେନାହିଁ, ସେ ନୃଶଂସ (ନିର୍ଦୟ) ।
Verse 10
अमित्रमपि चेद् दीनं शरणैषिणमागतम् | व्यसने यो<नुगृह्नाति स वै पुरुषसत्तम:,शत्रु भी यदि दीन होकर शरण पानेकी इच्छासे घरपर आ जाय तो संकटके समय जो उसपर दया करता है, वही मनुष्योंमें श्रेष्ठ है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଦୀନ ହୋଇ ଶରଣ ଚାହିଁ ଆସେ, ବିପଦକାଳରେ ଯେ ତାକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରେ, ସେଇ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ।
Verse 11
कृशाय कृतविद्याय वृत्तिक्षीणाय सीदते | अपहन्यात् क्षुधां यस्तु न तेन पुरुष: सम:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବିଦ୍ୱାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯାହାର ଜୀବିକା କ୍ଷୀଣ ହୋଇ କୃଶ, ଦୀନ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଛି, ତାହାର କ୍ଷୁଧା ଯେ ନିବାରେ—ତାଙ୍କ ସମାନ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା କେହି ନାହିଁ।
Verse 12
क्रियानियमितान् साधुन् पुत्रदारैश्व॒ कर्शितान् अयाचमानान् कौन्तेय सर्वोपायैर्निमन्त्रयेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୌନ୍ତେୟ! ଯେମାନେ ସତ୍କର୍ମରେ ନିୟମିତ, କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ର-ଦାର ପାଳନଭାରରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ତଥାପି କାହା ପାଖରେ ଯାଚନା କରନ୍ତି ନାହିଁ—ସେହି ସାଧୁଜନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ଡାକି ସହାୟତା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
आशिषं ये न देवेषु न च मर्त्येषु कुर्वते । अर्लन्तो नित्यसंतुष्टास्तथा लब्धोपजीविन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯେମାନେ ଦେବତା କିମ୍ବା ମଣିଷଙ୍କ ପାଖରୁ କିଛି ଆଶା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଅଲ୍ପେଚ୍ଛୁ, ନିତ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି—ଏମିତି ପୂଜ୍ୟ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ଦୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖୋଜି ନିମନ୍ତ୍ରଣ କର। ହେ ଭାରତ! ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ବିଷଧର ସର୍ପ ପରି ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯାନ୍ତି; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ସତ୍କାରରେ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କର। ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ! ସେବକ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀସହିତ ସୁଖଦ ଗୃହ ନିବେଦନ କରି ପ୍ରତିଦିନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତିଥ୍ୟ କର।
Verse 14
आशीविषसमेभ्यश्ष तेभ्यो रक्षस्व भारत । तान् युक्तैरुपजिज्ञास्यस्तथा द्विजवरोत्तमान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ (ଯୁଧିଷ୍ଠିର)! ବିଷଧର ସର୍ପ ସମାନ ଏମିତି ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ନେଇ ନିଜକୁ ସାବଧାନ ରଖ। ଯୋଗ୍ୟ ଦୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସାବଧାନରେ ଖୋଜି ଚିହ୍ନଟ କର—ଯେମାନେ ଦେବତା କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ କିଛି ମାଗନ୍ତି ନାହିଁ, ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ଅଯାଚିତ ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ମିଳିଲେ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରି, ପ୍ରତିଦିନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତିଥ୍ୟ-ସତ୍କାରରେ ସମ୍ମାନ କର; କାରଣ ଏମିତି ପୂଜ୍ୟ ତପସ୍ବୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ବିଷଧର ସର୍ପ ପରି ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯାନ୍ତି। ତେଣୁ ସେବକ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ, ସର୍ବକାମ-ସୁଖଦାୟକ ଗୃହନିବେଦନ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ସମ୍ୟକ୍ ସତ୍କାର କର।
Verse 15
कृतैरावस थेैरननित्य॑ संप्रेष्यै: सपरिच्छदै: । निमन्त्रयेथा: कौरव्य सर्वकामसुखावहै:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୌରବ୍ୟ (ଯୁଧିଷ୍ଠିର)! ଦୂତମାନଙ୍କୁ ପଠାଇ ସେହି ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଖୋଜ—ଯେମାନେ ଦେବତା କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ କିଛି ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ଅଯାଚିତ ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଆବାସ, ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବକ ସହିତ—ସର୍ବ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ସୁଖ ଦେଇଥିବା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ—ସେମାନଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କର। ସେମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ସତ୍କାର କର; କାରଣ ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ବିଷଧର ସର୍ପ ପରି ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯାନ୍ତି—ତେଣୁ ସମ୍ମାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ରକ୍ଷା କର।
Verse 16
यदि ते प्रतिगृह्नीयु: श्रद्धापूतं युधिष्ठिर । कार्यमित्येव मन्वाना धार्मिका: पुण्यकर्मिण:
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯଦି ତୁମ ଦାନ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପବିତ୍ର ଓ କେବଳ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ-ବୁଦ୍ଧିରୁ କରାଯାଇଥାଏ, ତେବେ ପୁଣ୍ୟକର୍ମରେ ନିରତ ସେହି ଧାର୍ମିକ ପୁରୁଷମାନେ ତାହାକୁ ‘କର୍ତ୍ତବ୍ୟ’ ବୋଲି ଭାବି ଗ୍ରହଣ କରିବେ।
Verse 17
विद्यास्नाता व्रतस्नाता ये व्यपाश्रित्य जीविन: । गूढस्वाध्यायतपसो ब्राह्मणा: संशितव्रता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଦ୍ୟାରେ ସ୍ନାତ ଓ ବ୍ରତାଚରଣରେ ପରିଶୁଦ୍ଧ; ଯେମାନେ କୌଣସି ଧନୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇନାହିଁ ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି; ଯେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ତପକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖନ୍ତି; ଏବଂ କଠୋର ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼—ଏମିତି ଶୁଦ୍ଧ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ, ନିଜ ଧର୍ମପତ୍ନୀରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ଯାହା କିଛି କରିବ, ତାହା ଏହି ଲୋକରେ ତୁମ ପାଇଁ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ହେବ।
Verse 18
तेषु शुद्धेषु दान्तेषु स्वदारपरितोषिषु । यत् करिष्यसि कल्याण तत् ते लोके युधाम्पते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧାମ୍ପତେ! ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୁଦ୍ଧ, ଦାନ୍ତ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ) ଏବଂ ନିଜ ଧର୍ମପତ୍ନୀରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ—ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମେ ଯେ କୌଣସି କଲ୍ୟାଣକାରୀ କର୍ମ କରିବ, ତାହା ଏହି ଲୋକରେ ତୁମ କଲ୍ୟାଣର କାରଣ ହେବ।
Verse 19
यथान्निहोत्रं सुहुतं सायंप्रातर्द्धिजातिना । तथा दत्तं द्विजातिभ्यो भवत्यथ यतात्मसु
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେପରି ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରାତଃକାଳରେ ଦ୍ୱିଜ ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ସୁହୁତ କରାଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଯଥୋଚିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଦେଇଥାଏ।
Verse 20
एष ते विततो यज्ञ: श्रद्धापूत: सदक्षिण: । विशिष्ट: सर्वयज्ञेभ्यो ददतस्तात वर्तताम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାତ! ତୁମର ଏହି ବିସ୍ତୃତ ଦାନ-ଯଜ୍ଞ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପବିତ୍ର ଓ ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣାସହିତ ଯୁକ୍ତ। ଏହା ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ବିଶିଷ୍ଟ। ହେ ପ୍ରିୟ! ତୁମେ ଦାନ କରୁଥିବାବେଳେ ତୁମର ଏହି ଯଜ୍ଞ ସଦା ପ୍ରବହମାନ ରହୁ।
Verse 21
निवापदानसलिलस्तादृशेषु युधिष्ठिर । निवसन् पूजयंश्लैव तेष्वानृण्यं नियच्छति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଏପରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣର ନ୍ୟାୟରେ ଦାନରୂପ ଜଳଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ କରେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ନିବାସ ଦେଇ ସମ୍ମାନରେ ପୂଜା କରେ, ସେ ଦେବତାଦିଙ୍କ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ତେଣୁ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ-ଜଳରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରଖ, ନିବାସ ଓ ଆଦର ଦିଅ।
Verse 22
य एवं नैव कुप्यन्ते न लुभ्यन्ति तृणेष्वपि । त एव नः पूज्यतमा ये चापि प्रियवादिन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ କେବେ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତୃଣମାତ୍ର ତୁଚ୍ଛ ବସ୍ତୁ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲୋଭ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଯେମାନେ ପ୍ରିୟ ବଚନ କହନ୍ତି—ସେମାନେ ହିଁ ଆମ ପାଇଁ ପରମ ପୂଜ୍ୟ।
Verse 23
एते न बहु मन्यन्ते न प्रवर्तन्ति चापरे । पुत्रवत् परिपाल्यास्ते नमस्तेभ्यस्तथाभयम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏମାନେ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ) ଲୋକଲାଭକୁ ବହୁତ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଧନାର୍ଜନର କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୁତ୍ରବତ୍ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ସେମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର; ସେମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଆମ ପାଇଁ କୌଣସି ଭୟ ନ ରହୁ।
Verse 24
ऋ्विक्पुरोहिताचार्या मृदुब्रह्म॒धरा हि ते । क्षात्रेणापि हि संसृष्टं तेज: शाम्यति वै द्विजे
ଋତ୍ୱିକ, ପୁରୋହିତ ଓ ଆଚାର୍ୟ—ଏମାନେ ସାଧାରଣତଃ ମୃଦୁସ୍ୱଭାବୀ ଏବଂ ବେଦବିଦ୍ୟାଧାରୀ। କ୍ଷତ୍ରିୟର ତେଜ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
Verse 25
अस्ति मे बलवानस्मि राजास्मीति युधिष्ठिर । ब्राह्मणान् मा च पर्यश्रीवसोभिरशनेन च
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ‘ମୋ ପାଖରେ ଧନ ଅଛି, ମୁଁ ବଳବାନ, ମୁଁ ରାଜା’—ଏମିତି ଭାବ ଉଠିବାକୁ ଦିଅନି। ସେହି ଅହଂକାରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରି ଅନ୍ନ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଏକା ନିଜ ପାଇଁ ଭୋଗ କରନି।
Verse 26
यच्छो भार्थ बलार्थ वा वित्तमस्ति तवानघ । तेन ते ब्राह्मणा: पूज्या: स्वधर्ममनुतिष्ठता
ହେ ଅନଘ, ଦେହ ଓ ଗୃହର ଶୋଭା ବଢ଼ାଇବାକୁ କିମ୍ବା ବଳବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ତୋ ପାଖରେ ଯେ ଧନ ଅଛି, ସେହି ଧନରେ ସ୍ୱଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୂଜା-ସମ୍ମାନ କର।
Verse 27
नमस्कार्यास्तिथा विप्रा वर्तमाना यथातथम् । यथासुखं यथोत्साहं ललन्तु त्वयि पुत्रवत्
ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତୁମେ ସଦା ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ସେମାନେ ନିଜ ରୁଚି ଅନୁସାରେ ଯେପରି ଚାହାନ୍ତି ସେପରି ରୁହନ୍ତୁ। ପୁତ୍ରବତ୍ ସ୍ନେହ ପାଇ, ତୁମ ଆଶ୍ରୟରେ ସେମାନେ ସୁଖ ଓ ଉତ୍ସାହ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ବସୁନ୍ତୁ—ଏହିପରି ଚେଷ୍ଟା କର।
Verse 28
को ह्ाक्षयप्रसादानां सुहृदामल्पतोषिणाम् । वृत्तिम् त्यवक्षेप्तुं त्ववन्य: कुरुसत्तम
ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହାଙ୍କ କୃପା ଅକ୍ଷୟ, ଯେମାନେ ସ୍ୱଭାବତଃ ସମସ୍ତଙ୍କ ହିତେଷୀ ଏବଂ ଅଳ୍ପରେ ହିଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ—ଏମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତୁମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଏ ଜୀବିକା ଦେଇପାରିବ?
Verse 29
यथा पत्याश्रयो धर्म: स्त्रीणां लोके सनातन: । सदैव सा गतिर्नान्या तथास्माकं द्विजातय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେପରି ଏହି ଲୋକରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସନାତନ ଧର୍ମ ସଦା ପତିଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ନିର୍ଭର, ସେପରି ଆମ ପାଇଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସଦା ଶରଣ। ତାଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଆମର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।
Verse 30
यदि नो ब्राह्मणास्तात संत्यजेयुरपूजिता: । पश्यन्तो दारुणं कर्म सततं क्षत्रिये स्थितम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାତ, ଯଦି ଆମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅପୂଜିତ ରହି, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ସଦା ଥିବା ସେଇ ଦାରୁଣ କର୍ମକୁ ଦେଖି ଆମକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ତେବେ (ଆମ କ୍ଷେମ ନଷ୍ଟ ହେବ)।
Verse 31
अवेदानामयज्ञानामलोकानामवर्तिनाम् | कस्तेषां जीवितेनार्थस्त्वां विना ब्राह्मणाश्रयम्
ଯେମାନେ ବେଦହୀନ, ଯଜ୍ଞହୀନ ଏବଂ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ଅବର୍ତ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନର ଅର୍ଥ କ’ଣ? ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ତୁମ ବିନା ଥିଲେ।
Verse 32
तात! यदि ब्राह्मण क्षत्रियोंके द्वारा सम्मानित न हों तथा क्षत्रियमें सदा रहनेवाले निष्ठर कर्मको देखकर ब्राह्मण भी उनका परित्याग कर दें तो वे क्षत्रिय वेद
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାତ, ଯଦି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ନ କରନ୍ତି ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ସଦା ଥିବା ସେଇ ନିଷ୍ଠୁର କର୍ମକୁ ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବେଦ, ଯଜ୍ଞ, ଉତ୍ତମ ଲୋକ ଏବଂ ଜୀବିକାରୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବେ। ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଜୀବନର କ’ଣ ପ୍ରୟୋଜନ? ମୁଁ ସନାତନ ଧର୍ମାନୁସାରେ ତୁମକୁ ଅନ୍ନପାନରେ ପାଳନ କରିବି; କାରଣ ପୁରାତନ କାଳରେ, ହେ ରାଜନ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
Verse 33
दूराच्छूद्रेणोपचर्यो ब्राह्मणो5ग्निरिव ज्वलन्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶୂଦ୍ର ଦୂରରୁ ହିଁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 34
संस्पर्शपरिचर्यस्तु वैश्येन क्षत्रियेण च । ब्राह्मण अग्निके समान तेजस्वी हैं; अतः शूद्रको दूरसे ही उनकी सेवा करनी चाहिये। उनके शरीरके स्पर्शपूर्वक सेवा करनेका अधिकार केवल क्षत्रिय और वैश्यको ही है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଶରୀର-ସ୍ପର୍ଶ ସହିତ ସେବା କରିବାର ଅଧିକାର କେବଳ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟଙ୍କର। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଗ୍ନିସମ ତେଜସ୍ବୀ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ; ତେଣୁ ଶୂଦ୍ର ଦୂରରୁ ହିଁ ତାଙ୍କ ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ଦେହକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସେବା କରିବାର ଅଧିକାର କ୍ଷତ୍ରିୟ–ବୈଶ୍ୟଙ୍କର ମାତ୍ର। (ସେମାନେ) ମୃଦୁସ୍ୱଭାବୀ, ସତ୍ୟଶୀଳ ଓ ସତ୍ୟଧର୍ମ ପାଳନରେ ଅଟୁଟ।
Verse 35
अपरेषां परेषां च परेभ्यश्षापि ये परे,छोटे-बड़े और बड़ोंसे भी बड़े जो क्षत्रिय तेज और बलसे तप रहे हैं, उन सबके तेज और तप ब्राह्मणोंके पास जाते ही शान्त हो जाते हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଛୋଟ, ବଡ଼ ଓ ବଡ଼ମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼—ଏମିତି ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ନିଜ ତେଜ ଓ ବଳରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କର ତେଜ ଓ ତପ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ-ପରିସରକୁ ଆସିଲେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
Verse 36
क्षत्रियाणां प्रतपतां तेजसा च बलेन च | ब्राह्मणेष्वेव शाम्यन्ति तेजांसि च तपांसि च
ତେଜ ଓ ବଳରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ତେଜ ଓ ତପ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଆସିଲେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
Verse 37
न मे पिता प्रियतरो न त्वं तात तथा प्रिय: । न मे पितु: पिता राजन् न चात्मा न च जीवितम्
ମୋ ପାଇଁ ପିତାଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କେହି ନାହିଁ; ଏ ତାତ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେପରି ପ୍ରିୟ। କିନ୍ତୁ ହେ ରାଜନ, ନ ମୋ ପିତାଙ୍କର ପିତା, ନ ମୋ ଆତ୍ମା, ନ ମୋ ଜୀବନ—(ଧର୍ମଠାରୁ) ଅଧିକ ପ୍ରିୟ।
Verse 38
तात! मुझे ब्राह्मण जितने प्रिय हैं, उतने मेरे पिता, तुम, पितामह, यह शरीर और जीवन भी प्रिय नहीं हैं ।।
ତାତ! ମୋତେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେତେ ପ୍ରିୟ, ସେତେ ମୋ ପିତା, ତୁମେ, ପିତାମହ, ଏହି ଶରୀର ଓ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ। ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ପୃଥିବୀରେ ତୁମଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୁମଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ।
Verse 39
ब्रवीमि सत्यमेतच्च यथाहं पाण्डुनन्दन । तेन सत्येन गच्छेयं लोकान् यत्र च शान्तनु:
ହେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ! ମୁଁ ଯଥାର୍ଥ ସତ୍ୟ ଏହିପରି କହୁଛି। ସେହି ସତ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ମୋ ପିତା ଶାନ୍ତନୁ ଯେଉଁ ଲୋକକୁ ଗଲେ, ସେହି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ।
Verse 40
पश्येयं च सतां लोकान् शुचीन् ब्रह्मपुरस्कृतान् | तत्र मे तात गन्तव्यमहद्बाय च चिराय च
ଏହି ସତ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ମୁଁ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ସେହି ପବିତ୍ର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦେଖୁଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଅଛି। ତାତ! ଶୀଘ୍ର ହିଁ ଚିରକାଳ ପାଇଁ ମୋତେ ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ ହେବ।
Verse 41
सो5हमेतादृशाल्लॉकान् दृष्टवा भरतसत्तम | यन्मे कृतं ब्राह्मणेषु न तप्ये तेन पार्थिव
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ପୃଥିବୀନାଥ! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଯାହା କରିଛି, ତାହାର ଫଳରୂପେ ଏପରି ପୁଣ୍ୟଲୋକ ଦେଖି ମୋର ମନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ତେଣୁ, ରାଜନ, ‘ମୁଁ ଆଉ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ କାହିଁକି କଲି ନାହିଁ?’ ଭାବି ମୁଁ ନ ଶୋକ କରେ, ନ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଜଳେ।
Verse 58
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें बगीचा लगाने और तालाब बनानेका वर्णन नामक जअद्ठावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ବଗିଚା ଲଗାଇବା ଓ ପୋଖରୀ ତିଆରି କରିବାର ବର୍ଣ୍ଣନା’ ନାମକ ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 59
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकोनषष्टितमो5ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଏକୋନଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Verse 346
आशीविषानिव क्रुद्धांस्तानुपाचरत द्विजान् | ब्राह्मण स्वभावत: कोमल
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କ୍ରୋଧିତ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ, କ୍ରୁଦ୍ଧ ବିଷଧର ସର୍ପଙ୍କ ପରି ସାବଧାନତା ସହ ଆଦରରେ ସେବା କର। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସ୍ୱଭାବତଃ କୋମଳ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ସତ୍ୟ-ଧର୍ମପାଳକ; କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧ ହେଲେ ସେମାନେ ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ପରି ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯାନ୍ତି। ତେଣୁ ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସେବା ଓ ସତ୍କାର କରିଚାଲ।
Verse 3236
वैश्यो राजन्यमित्येव शूद्रो वैश्यमिति श्रुति: । राजन! अब मैं तुम्हें सनातन कालका धार्मिक व्यवहार कैसा है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶ୍ରୁତି କହେ: ‘ବୈଶ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ସେବା କରେ, ଶୂଦ୍ର ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ ସେବା କରେ।’ ହେ ରାଜନ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସନାତନ କାଳର ଧର୍ମସମ୍ମତ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବହାର କିପରି ଥିଲା ତାହା କହୁଛି। ଆମେ ଶୁଣିଛୁ—ପୂର୍ବକାଳରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ, ବୈଶ୍ୟମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ଶୂଦ୍ରମାନେ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira seeks a ranked guidance on giving: which dānas should be offered to qualified recipients and what measurable outcomes (immediate and posthumous) follow from such gifts.
Food-giving is presented as the most consequential form of charity because it sustains life, supports ritual and society, and should be practiced with humility—without contempt, anger, or invasive questioning of petitioners.
Yes: it repeatedly attributes concrete results to annadāna—prosperity, strength, reputation, and favorable posthumous states—culminating in descriptions of luminous heavenly abodes associated with food-givers.