Adhyaya 56
अध्याय ५६ — च्यवन–कुशिकसंवादः (Cyavana–Kuśika Dialogue on Lineage, Conflict, and Transmission)
Upa-parva: Anuśāsana Parva — Genealogical-Etiological Discourse on Bhṛgu–Kuśika Relations (Cyavana Narrative Unit)
This chapter presents Bhīṣma’s report of Cyavana’s speech to King Kuśika. Cyavana states that he must disclose the reason he approached the king with intent to “cut off” (ucchettuṃ), then outlines a divinely conditioned sequence: Kṣatriyas are perpetually the ritual patrons for the Bhṛgus, yet a fated rupture will arise, leading Kṣatriyas to destroy the Bhṛgus, even extending violence to the unborn (a hyperbolic marker of total devastation under daiva-daṇḍa). From this crisis, Aurva will be born to restore the gotra, possessing a destructive “wrath-fire” capable of consuming the worlds; he later contains it by casting it into the ocean’s vaḍavā-vaktra (the mare-faced submarine fire motif). Aurva’s son Ṛcīka becomes the recipient of the complete dhanurveda, which is then transmitted to Jamadagni. Through marriage with a woman from Kuśika’s line (Gādhi’s daughter), Jamadagni fathers Rāma (Paraśurāma), described as Brahmin by status yet acting with Kṣatriya-dharma; the narrative also situates Viśvāmitra within Kuśika’s lineage, emphasizing tapas as transformative capital. Cyavana attributes the pivotal role-changes to “two women” and ancestral ordinance, predicting that in the third generation Kuśika’s line will attain Brahminhood and become related to the Bhṛgus. Bhīṣma concludes that events unfolded exactly as foretold, including the births of Rāma and Viśvāmitra.
Chapter Arc: युधिष्ठिर का प्रश्न—च्यवन मुनि के अन्तर्धान हो जाने पर राजा कुशिक और उनकी सौभाग्यशालिनी रानी ने क्या किया?—श्रोता को तुरंत ‘परीक्षा के बाद’ के परिणाम की ओर खींच लेता है। → भीष्म बताते हैं कि राजा नगर में दीन होकर लौटता है, किसी से कुछ नहीं बोलता और केवल मुनि की विचित्र लीला पर मन ही मन विचार करता रहता है। फिर भी राजा-रानी भूख-प्यास और श्रम से कर्शित होकर भी मुनि की आज्ञा मानते हैं—महार्ह शतपाक तैल से सेवा, भोजन लाना, और कठोर आदेशों का पालन। सेवा का भार बढ़ता जाता है, देह टूटती है, पर व्रत नहीं टूटता। → अत्यन्त श्रान्त होने पर भी वे कष्ट से रथ खींचते हैं; च्यवन (भृगुनन्दन) उनकी पीड़ा और निष्ठा को देखता है। फिर मुनिश्रेष्ठ करुणा-स्नेह से उनके घावों को ‘अमृतकल्प’ हाथों से स्पर्श कर शान्त करते हैं—यही क्षण परीक्षा का निर्णायक मोड़ बनता है: कठोरता के भीतर छिपी अनुग्रह-लीला प्रकट होती है। → नगर में लौटकर वे पूर्वाह्निक कर्म करते हैं, भोजन करते हैं और रात्रि विश्राम करते हैं। मुनि के वरदान से दोनों परस्पर ‘नवयौवन’ को देखते हैं—रोगरहित, देवतुल्य, श्रीसम्पन्न। च्यवन तपोबल से बहुविध रत्न-भूषित, मनोहर समृद्धि की सृष्टि करता है—ऐसी जो इन्द्रपुरी में भी दुर्लभ हो। → null
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बछ। अ-आकऋातज त्रिपञज्चशत्तमो<् ध्याय: च्यवन मुनिके द्वारा राजा-रानीके धैर्यकी परीक्षा और उनकी सेवासे प्रसन्न होकर उन्हें आशीर्वाद देना युधिछिर उवाच तस्मिन्नन्तर्हिते विप्रे राजा किमकरोत् तदा । भार्या चास्य महाभागा तनमे ब्रूहि पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ ପରେ ରାଜା ତେବେ କ’ଣ କଲେ? ତାଙ୍କର ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା କ’ଣ କଲେ? ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! च्यवन मुनिके अन्तर्धान हो जानेपर राजा कुशिक और उनकी महान् सौभाग्यशालिनी पत्नीने क्या किया? यह मुझे बताइये ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଭାର୍ଯ୍ୟାସହ ବହୁତ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଋଷିଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ସେ ମହୀପାଳ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଫେରିଲେ। ଲଜ୍ଜା ଓ ଆତ୍ମଗ୍ଲାନିରେ ସେ ଯେନ ଚେତନାହୀନ ହୋଇଗଲେ।
Verse 3
स प्रविश्य पुरी दीनो नाभ्यभाषत किंचन । तदेव चिन्तयामास च्यवनस्य विचेष्टितम्,वे दीनभावसे पुरीमें प्रवेश करके किसीसे कुछ बोले नहीं। केवल च्यवन मुनिके चरित्रपर मन-ही-मन विचार करने लगे
ସେ ଦୀନଭାବରେ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି କାହାକୁ ମଧ୍ୟ କିଛି କହିଲା ନାହିଁ। ଘଟିଥିବା କଥାକୁ ମନେ ପକାଇ, ମୁନି ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଚରଣ ଓ କୃତ୍ୟକୁ ମାତ୍ର ମନେମନେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲା।
Verse 4
अथ शून्येन मनसा प्रविश्य स्वगृहं नृपः । ददर्श शयने तस्मिन् शयानं भृगुनन्दनम्,राजाने सूने मनसे जब घरमें प्रवेश किया तब भृगुनन्दन महर्षि च्यवनको पुनः उसी शय्यापर सोते देखा
ତାପରେ ରାଜା ଶୂନ୍ୟ ଓ ନିର୍ଜୀବ ମନ ନେଇ ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ସେଇ ଶୟ୍ୟାରେ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ (ଚ୍ୟବନ) ଶୋଇଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 5
विस्मितौ तमृषिं दृष्टवा तदाश्चर्य विचिन्त्य च । दर्शनात् तस्य तु तदा विश्रान्ती सम्बभूवतु:
ସେଇ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଦୁହେଁ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ। ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଘଟଣାକୁ ଚିନ୍ତା କରି ସ୍ତବ୍ଧ ହୋଇ ରହିଲେ; ଏବଂ ମୁନିଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସେମାନଙ୍କର କ୍ଲାନ୍ତି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦୂର ହୋଇଗଲା।
Verse 6
यथास्थानं च तौ स्थित्वा भूयस्तं संववाहतु: । अथापरेण पाश्चेन सुष्वाप स महामुनि:
ତାପରେ ସେମାନେ ଦୁହେଁ ଯଥାସ୍ଥାନରେ ରହି ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କୁ ପଖା ଦେବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତା’ପରେ ସେ ମହାମୁନି ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶୋଇ ନିଦ୍ରାଗତ ହେଲେ।
Verse 7
वे फिर यथास्थान खड़े होकर मुनिके पैर दबाने लगे। अबकी बार वे महामुनि दूसरी करवटसे सोये थे ।।
ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ଯଥାସ୍ଥାନରେ ରହି ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ସମ୍ବାହନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ଏଥର ସେ ମହାମୁନି ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶୋଇଥିଲେ। ସେଇ ଅବଧି ପରେ ସେ ବୀର୍ୟବାନ୍ ଚ୍ୟବନ ମୁନି ପୁନଃ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ। ରାଜା ଓ ରାଣୀ ତାଙ୍କ ଭୟରେ ଶଙ୍କିତ ଥିଲେ; ତେଣୁ ସେମାନେ ନିଜ ମନରେ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ବିକାର ଆସିବାକୁ ଦେଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ପୂର୍ବବତ୍ ସେବା କରି ଚାଲିଲେ।
Verse 8
प्रतिबुद्धस्तु स मुनिस्तौ प्रोवाच विशाम्पते । तैलाभ्यंगो दीयतां मे स्नास्येडहमिति भारत
ହେ ଭାରତ, ପ୍ରଜାନାଥ! ମୁନି ଜାଗ୍ରତ ହେବାମାତ୍ରେ ସେ ରାଜା ଓ ରାଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋ ଶରୀରରେ ତେଲ ଲଗାଇ ମର୍ଦ୍ଦନ କର; କାରଣ ଏବେ ମୁଁ ସ୍ନାନ କରିବି।”
Verse 9
तौ तथेति प्रतिश्रुत्य क्षुधितौ श्रमकर्शितौ । शतपाकेन तैलेन महार्हेणोपतस्थतु:
ସେମାନେ ଦୁହେଁ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ସମ୍ମତି ଦେଇ—କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତ ଓ ଶ୍ରମକ୍ଳାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଶତପାକରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅତିମୂଲ୍ୟ ତେଲ ନେଇ ସେବାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
Verse 10
तत: सुखासीनमृषिं वाग्यतौ संववाहतु: । न च पर्याप्तमित्याह भार्गव: सुमहातपा:
ତାପରେ ଋଷି ସୁଖାସୀନ ହେଲେ, ଏବଂ ସେ ଦମ୍ପତି ବାକ୍ସଂଯମ କରି ମୌନରେ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ତେଲ ଲଗାଇ ମର୍ଦ୍ଦନ କରିଲେ। କିନ୍ତୁ ମହାତପସ୍ବୀ ଭାର୍ଗବ (ଚ୍ୟବନ) ଏକଥର ମଧ୍ୟ “ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ” ବୋଲି କହିଲେ ନାହିଁ।
Verse 11
भृगुपुत्रने इतनेपर भी जब राजा और रानीके मनमें कोई विकार नहीं देखा, तब सहसा उठकर वे स्नानागारमें चले गये
ଭୃଗୁପୁତ୍ର ଏପରି କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜା ଓ ରାଣୀଙ୍କ ମନରେ କୌଣସି ବିକାର ନ ଦେଖି, ସେ ସହସା ଉଠି ସ୍ନାନାଗାରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
Verse 12
क्लृप्तमेव तु तत्रासीत् स्नानीयं पार्थिवोचितम् । असत्कृत्य च तत् सर्व तत्रैवान्न्तरधीयत
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ରାଜୋଚିତ ସାମଗ୍ରୀ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ସେ ସବୁକୁ ଅବହେଳା କରି—କିଛିମାତ୍ର ବ୍ୟବହାର ନ କରି—ମୁନି ରାଜା ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେଠାରେ ହିଁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ତଥାପି ସେ ପତି-ପତ୍ନୀ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୋଷଦୃଷ୍ଟି କଲେ ନାହିଁ।
Verse 13
यदा तौ निर्विकारौ तु लक्षयामास भार्गव: । तत उत्थाय सहसा स्नानशालां विवेश ह
ଯେତେବେଳେ ଭାର୍ଗବ ମୁନି ଦେଖିଲେ ଯେ ସେଇ ରାଜଦମ୍ପତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିକାର, ସେ ହଠାତ୍ ଉଠି ସ୍ନାନଶାଳାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏବଂ ରାଜା ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ମୁନି ପୁଣିଥରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ସ୍ନାନ ପାଇଁ ରାଜୋଚିତ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ ତାହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବହେଳା କରି କିଛିମାତ୍ରେ ବ୍ୟବହାର କଲେ ନାହିଁ; ତଥାପି, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ପତି-ପତ୍ନୀ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୋଷଦୃଷ୍ଟି କଲେ ନାହିଁ।
Verse 14
अथ स्नात: सः भगवान् सिंहासनगतः: प्रभु: । दर्शयामास कुशिकं सभार्य कुरुनन्दन,कुरुनन्दन! तदनन्तर शक्तिशाली भगवान् च्यवन मुनि पत्नीसहित राजा कुशिकको स्नान करके सिंहासनपर बैठे दिखायी दिये
ତାପରେ ସ୍ନାନ କରି ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭଗବାନ୍ ପ୍ରଭୁ ସିଂହାସନାରୂଢ ହୋଇ, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ପତ୍ନୀସହିତ ରାଜା କୁଶିକଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ।
Verse 15
संहृष्टवदनो राजा सभार्य: कुशिको मुनिम् । सिद्धमन्नमिति प्रह्लो निर्विकारो न्न्यवेदयत्
ତାଙ୍କୁ ଦେଖିମାତ୍ରେ ପତ୍ନୀସହିତ ରାଜା କୁଶିକଙ୍କ ମୁଖ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଉଠିଲା। ସେ ନିର୍ବିକାର ଭାବରେ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ବିନୟପୂର୍ବକ କହିଲେ—“ଭୋଜନ ସିଦ୍ଧ ଅଛି।”
Verse 16
आनीयतामिति मुनिस्तं चोवाच नराधिपम् । स राजा समुपाजद्ठे तदन्नं सह भार्यया,तब मुनिने राजासे कहा--'ले आओ।” आज्ञा पाकर पत्नीसहित नरेशने मुनिके सामने भोजन-सामग्री प्रस्तुत की
ତେବେ ମୁନି ନରାଧିପଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଆଣ।” ଆଜ୍ଞା ପାଇ ରାଜା ପତ୍ନୀସହିତ ଆଗକୁ ଯାଇ ସେଇ ଭୋଜନସାମଗ୍ରୀ ମୁନିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।
Verse 17
मांसप्रकारान् विविधान् शाकानि विविधानि च । वेसवारविकारांश्व पानकानि लघूनि च
ନାନା ପ୍ରକାର ମାଂସ-ପଦ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶାକ, ନାନାବିଧ ପକ୍ୱାନ୍ନ ଓ ସୁସ୍ୱାଦୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନ, ଏବଂ ହାଲୁକା ପାନୀୟ—ଶାପଭୟରୁ ରାଜା ଏସବୁ ବହୁତ କିଛି ଆଣି ମୁନିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଦେଲେ।
Verse 18
रसालापूपकांश्रित्रानू मोदकानथ खाण्डवान् | रसान् नानाप्रकारांश्व वन्यं च मुनिभोजनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶାପଭୟରେ ରାଜା ନାନାପ୍ରକାର ସୁସ୍ୱାଦୁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆଣି ସଜାଇ ରଖିଲେ—ମଧୁର ପାନୀୟ ଓ ଶରବତ, ପୁଆ ଓ ପକ୍ୱାନ୍ନ, ନାନାବିଧ ମୋଦକ, ଖାଣ୍ଡର ମିଠା ଓ ବହୁ ପ୍ରକାର ରସ; ଏହା ସହ ମୁନିମାନଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ବନ୍ୟ ଆହାର—କନ୍ଦମୂଳ ଓ ବିଚିତ୍ର ଫଳ—ଏବଂ ରାଜଭୋଜ୍ୟ ଅନେକ ବ୍ୟଞ୍ଜନ, ଗୃହସ୍ଥ ଓ ବନବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଭୋଜନ ମଧ୍ୟ।
Verse 19
फलानि च विचित्राणि राजभोज्यानि भूरिश: । बदरेड्गुदकाश्मर्यभललातकफलानि च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେଠାରେ ବିଚିତ୍ର ଫଳ ମଧ୍ୟ ବହୁ ଥିଲା, ଏବଂ ରାଜଭୋଜ୍ୟ ଅନେକ ଭୋଗ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ମଧ୍ୟ—ବଦର (ବେର), ଇଙ୍ଗୁଦ, କାଶ୍ମର୍ୟ ଫଳ ଓ ଭଲ୍ଲାତକ ଫଳ (ଗୁଟି) ମଧ୍ୟ।
Verse 20
गृहस्थानां च यद् भोज्यं यच्चापि वनवासिनाम् | सर्वमाहारयामास राजा शापभयात् ततः
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାପରେ ଶାପଭୟରେ ରାଜା ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଭୋଜନ ଓ ବନବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଆହାର—ସବୁକିଛି ଆଣି ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 21
अथ सर्वमुपन्यस्तमग्रतश्ल्यवनस्य तत् । ततः सर्व समानीय तच्च शय्यासनं मुनि:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାପରେ ଯାହା ସବୁ ସଜାଯାଇଥିଲା, ସେସବୁ ଚ୍ୟବନ ମୁନିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖାଗଲା। ତା’ପରେ ମୁନି ସବୁକିଛି ଏକତ୍ର କରି, ସେଇ ଶୟ୍ୟା ଓ ଆସନକୁ ମଧ୍ୟ (ନିଜ ପାଖକୁ) ନେଲେ।
Verse 22
वस्त्रै: शुभेरवच्छाद्य भोजनोपस्करै: सह । सर्वमादीपयामास च्यवनो भृगुनन्दन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତା’ପରେ ଶୁଭ ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକି, ଭୋଜନ-ସାମଗ୍ରୀ ଓ ଉପକରଣ ସହିତ, ଭୃଗୁନନ୍ଦନ ଚ୍ୟବନ ସେ ସବୁକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱାଳାଇ ଦେଲେ।
Verse 23
न च तौ चक्रतुः क्रोधं॑ दम्पती सुमहामती । तयो: सम्प्रेक्षतोरेव पुनरन्तर्हितो5भवत्,परंतु उन परम बुद्धिमान् दम्पतिने उनपर क्रोध नहीं प्रकट किया। उन दोनोंके देखते- ही-देखते वे मुनि फिर अन्तर्धान हो गये
ପରମ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସେଇ ଦମ୍ପତି ତାଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧ ପ୍ରକାଶ କଲେ ନାହିଁ। ଦୁଇଜଣ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେ ମୁନି ପୁଣି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଗଲେ।
Verse 24
तथैव च स राजर्षिस्तस्थौ तां रजनीं तदा । सभार्यों वाग्यत: श्रीमानू न च कोपं समाविशत्
ସେହିପରି ସେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜର୍ଷି ପତ୍ନୀସହିତ ସେଠାରେ ସମଗ୍ର ରାତି ବାକ୍-ସଂୟମ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ; ତଥାପି ତାଙ୍କ ମନରେ କ୍ରୋଧ ପ୍ରବେଶ କଲା ନାହିଁ।
Verse 25
नित्यसंस्कृतमन्नं तु विविधं राजवेश्मनि । शयनानि च मुख्यानि परिषेकाश्व पुष्कला:
ରାଜଭବନରେ ପ୍ରତିଦିନ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସୁସଂସ୍କୃତ ଭୋଜନ ପରିବେଶିତ ହୁଏ। ଉତ୍ତମ ଶୟନ ବିଛାଯାଏ ଏବଂ ସ୍ନାନ ଓ ପରିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରଚୁର ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହେ।
Verse 26
वस्त्र च विविधाकारमभवत् समुपार्जितम् | न शशाक ततो द्रष्टमन्तरं च्यवनस्तदा
ବିଭିନ୍ନ ଆକାର-ପ୍ରକାରର ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି ସେବାରେ ଅର୍ପଣ କରାଗଲା। ତେବେ ଚ୍ୟବନ ମୁନି ସେ ସମସ୍ତ ସେବାକାର୍ଯ୍ୟରେ କୌଣସି ତ୍ରୁଟି ଦେଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 27
पुनरेव च विप्रर्षि: प्रोवाच कुशिकं नूपम् | सभार्यों मां रथेनाशु वह यत्र ब्रवीम्यहम्
ତାପରେ ବିପ୍ରର୍ଷି ପୁଣି ରାଜା କୁଶିକଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପତ୍ନୀସହିତ ରଥରେ ଯୋତା ହେଅ; ମୁଁ ଯେଉଁଠାକୁ କହିବି, ସେଠାକୁ ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ନେଇ ଚାଲ।”
Verse 28
तथेति च प्राह नृपो निर्विशडुकस्तपोधनम् । क्रीडारथो<स्तु भगवन्नुत सांग्रामिको रथ:
ତେବେ ସନ୍ଦେହମୁକ୍ତ ରାଜା ତପୋଧନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତଥାସ୍ତୁ, ଭଗବନ୍! କହନ୍ତୁ—କ୍ରୀଡାରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା କି ସଂଗ୍ରାମଯୋଗ୍ୟ ରଥ?”
Verse 29
इत्युक्त: स मुनी राज्ञा तेन हृष्टेन तद्गबच: । च्यवन: प्रत्युवाचेदं हृष्ट: परपुरंजयम्
ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜା ଏପରି ପଚାରିବାରେ ମୁନି ଚ୍ୟବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ଶତ୍ରୁନଗରବିଜୟୀ ସେହି ନରେଶଙ୍କୁ କହିଲେ—
Verse 30
सज्जीकुरु रथं क्षिप्रं यस्ते सांग्रामिको मतः । सायुथध: सपताकश्न शक्तीकनकयष्टिमान्
“ରାଜନ୍! ଯେ ରଥକୁ ତୁମେ ସଂଗ୍ରାମଯୋଗ୍ୟ ଭାବୁଛ, ସେହି ରଥକୁ ଶୀଘ୍ର ସଜ୍ଜ କର। ତାହା ଆୟୁଧସହିତ ହେଉ, ପତାକା ଥାଉ, ଶକ୍ତି ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଥାଉ।”
Verse 31
किड्किणीस्वननिर्घोषो युक्तस्तोरणकल्पनै: । जाम्बूनदनिबद्ध श्व परमेषुशतान्वित:
“ତାହାରେ ଲାଗିଥିବା କିଙ୍କିଣୀମାନଙ୍କର ମଧୁର ନାଦ ଦୂରଦୂରାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୁଞ୍ଜୁ। ତୋରଣସଦୃଶ ଅଳଙ୍କାରରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ହେଉ; ଜାମ୍ବୂନଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଜଡିତ ହେଉ; ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣର ସେକଡ଼େ ଧାରଣ କରୁ।”
Verse 32
ततः स तं तथेत्युक्त्वा कल्पयित्वा महारथम् | भार्या वामे धुरि तदा चात्मानं दक्षिणे तथा
ତାପରେ ରାଜା “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହି ଯାଇ ଏକ ମହାରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଆଣିଲେ। ତା’ପରେ ଧୁରିର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଭାର ବହିବା ପାଇଁ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଲଗାଇଲେ ଏବଂ ସେ ନିଜେ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତଥା ଯୋଗ ଦେଲେ।
Verse 33
त्रिदण्डं वज़सूच्यग्रं प्रतोद॑ तत्र चादधत् | सर्वमेतत् तथा दत्त्वा नृपो वाक्यमथाब्रवीत्
ସେଠାରେ ସେ ତିନି ଦଣ୍ଡଯୁକ୍ତ, ବଜ୍ର-ସୂଚୀ ସଦୃଶ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ରଭାଗବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ପ୍ରତୋଦ (ଚାବୁକ) ମଧ୍ୟ ରଥରେ ରଖିଲେ। ଏହିପରି ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଯଥାବିଧି ଦାନ କରି ରାଜା ପରେ କଥା କହିଲେ।
Verse 34
भगवन् क््व रथो यातु ब्रवीतु भूगुनन्दन | यत्र वक्ष्यसि विप्रर्षे तत्र यास्यति ते रथ:,“भगवन्! भृगुनन्दन! बताइये, यह रथ कहाँ जाय? ब्रह्मर्ष] आप जहाँ कहेंगे, वहीं आपका रथ चलेगा”
“ଭଗବନ୍! ଭୃଗୁନନ୍ଦନ! କହନ୍ତୁ, ଏହି ରଥ କେଉଁଠିକୁ ଯାଉ? ହେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଆପଣ ଯେଉଁଠି କହିବେ ସେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ରଥ ଯିବ।”
Verse 35
एवमुक्तस्तु भगवान् प्रत्युवाचाथ तं॑ नृपम् इत:ः प्रभूति यातव्यं पदक पदक शनै:
ରାଜା ଏପରି କହିଲେ ପରେ ଭଗବାନ୍ (ଚ୍ୟବନ) ମୁନି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଏଠାରୁ ଆଗକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ, ପଦକ୍ରମେ ପଦକ୍ରମେ ଯିବା।”
Verse 36
श्रमो मम यथा न स्यात् तथा मच्छन्दचारिणौ । सुसुखं चैव वोढव्यो जन: सर्वश्ष॒ पश्यतु
“ମୋତେ ଯେପରି ଶ୍ରମ ନ ହେଉ, ସେପରି ଚାଲ; ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ମୋ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ହିଁ ଗତି କରିବ। ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖରେ ବହନ କର, ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ଲୋକେ ଏହା ଦେଖୁନ୍ତୁ।”
Verse 37
नोत्सार्या: पथिका: केचित् तेभ्यो दास््ये वसु हाहम् । ब्राह्मणेभ्यश्न ये कामानर्थयिष्यन्ति मां पथि
“ପଥରୁ କୌଣସି ପଥିକକୁ ହଟାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଧନ ଦେବି। ଏବଂ ମାର୍ଗମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୋ ପାଖରୁ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବେ, ସେହି ସେହି ବସ୍ତୁ ମୁଁ ଦେଇଦେବି।”
Verse 38
सर्वान् दास््याम्यशेषेण धन रत्नानि चैव हि । क्रियतां निखिलेनैतन्मा विचारय पार्थिव
ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଯଥୋଚିତ ଭାଗ ଅନୁସାରେ ଧନ ଓ ରତ୍ନ ଏକାବାରେ ଅବଶେଷ ନ ରଖି ବଣ୍ଟନ କରିଦେବି। ତେଣୁ ଏ ସମସ୍ତ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା କର। ହେ ରାଜନ, ଏଥିରେ ମନରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ କିମ୍ବା ଦ୍ୱିଧା ରଖନି।
Verse 39
तस्य तद् वचन श्रुत्वा राजा भृत्यांस्तथाब्रवीत् | यद् यद् ब्रूयान्मुनिस्तत्तत् सर्व देयमशड्कितै:
ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ରାଜା ନିଜ ସେବକମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ମୁନି ଯାହା-ଯାହା ଆଦେଶ କରିବେ, ଯାହା ହେଉ, କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନ ରଖି ସବୁ ଦେଇଦିଅ।”
Verse 40
ततो रत्नान्यनेकानि स्त्रियो युग्यमजाविकम् | कृताकृतं च कनकं गजेन्द्राश्चनाचलोपमा:
ତାପରେ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ନାନାପ୍ରକାର ରତ୍ନ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯୁଗ୍ୟ-ବାହନ ଓ ଟାଣିବା ପଶୁ, ଛେଳି-ମେଁଢା, ଗଢ଼ା ଓ ଅଗଢ଼ା ସୁନା, ଏବଂ ପର୍ବତସମ ଗଜରାଜ—ଏ ସବୁ ମୁନିଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଲା; ରାଜ୍ୟର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଦାନସାମଗ୍ରୀ ସହ ଥିଲେ।
Verse 41
अन्वगच्छन्त तमृषिं राजामात्याश्चव सर्वश: । हाहाभूतं च तत् सर्वमासीन्नगरमार्तवत्
ରାଜାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ସେହି ଋଷିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ଏବଂ ସେ ସମୟରେ ସମଗ୍ର ନଗର ଦୁଃଖରେ ଆର୍ତ୍ତ ହୋଇ ‘ହାୟ ହାୟ’ ବୋଲି ବିଳାପରେ ମୁଖରିତ ହେଲା।
Verse 42
तौ तीक्ष्णाग्रेण सहसा प्रतोदेन प्रतोदितौ । पृष्ठे विद्धौ कटे चैव निर्विकारी तमूहतु:
ଏତିକି ମଧ୍ୟରେ ମୁନି ହଠାତ୍ ତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ର ପ୍ରତୋଦ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ହାଙ୍କିଲେ; ତାଙ୍କର ପିଠି ଓ କଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଘାତରେ ବିଦ୍ଧ ହେଲା। ତଥାପି ସେମାନେ ନିର୍ବିକାର ଭାବେ ସେହି ଭାରକୁ ଟାଣି ଚାଲିଲେ।
Verse 43
वेपमानौ निराहारौ पञ्चाशद्रात्रकर्षितौ । कथंचिदूहतुर्वीरी दम्पती तं रथोत्तमम्
ପଞ୍ଚାଶ ରାତି ନିରାହାରରେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଅଙ୍ଗଅଙ୍ଗ କମ୍ପିତ ଥିଲା; ତଥାପି ସେଇ ବୀର ଦମ୍ପତି କିପରି ନା କିପରି ସାହସ ଧରି ସେ ଉତ୍ତମ ରଥର ଭାର ବହନ କରୁଥିଲେ।
Verse 44
बहुशो भृशविद्धौ तौ स्रवन्तौ च क्षतोद्धवम् । ददृशाते महाराज पुष्पिताविव किंशुकौ
ମହାରାଜ! ସେ ଦୁଇଜଣ ବାରମ୍ବାର ଆଘାତ ପାଇ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆହତ ହୋଇଥିଲେ; ଘାଉଠାରୁ ରକ୍ତ ଝରୁଥିଲା। ରକ୍ତରେ ଭିଜି ସେମାନେ ପୁଷ୍ପିତ କିଂଶୁକ (ପଲାଶ) ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
Verse 45
तौ दृष्टवा पौरवर्गस्तु भूशं शोकसमाकुल: । अभिशापभयत्रस्तो न च किंचिदुवाच ह
ସେମାନଙ୍କୁ ଏପରି ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ନଗରବାସୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ମୁନିଙ୍କ ଶାପଭୟରେ କେହି କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 46
उन्ड्शश्नाब्रुवन् सर्वे पश्यध्वं तपसो बलम् | क्रुद्धा अपि मुनिश्रेष्ठ॑ वीक्षितुं नेह शकनुम:
ତେବେ ସମସ୍ତେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ଦାଁଡ଼ି ପରସ୍ପର କହିଲେ—“ଦେଖ, ତପସ୍ୟାର ବଳ କେତେ ପ୍ରବଳ! ଆମେ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ଦିଗକୁ ଚକ୍ଷୁ ଉଠାଇ ଦେଖିବାକୁ ସୁଦ୍ଧା ପାରୁନାହୁଁ।”
Verse 47
अहो भगवतो वीर्य महर्षेर्भावितात्मन: । राज्ञश्नापि सभार्यस्य धैर्य पश्यत यादृशम्
“ଆହା! ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଥିବା ସେଇ ଭଗବାନ ମହର୍ଷିଙ୍କ ଶକ୍ତି କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ! ଏବଂ ରାଜା-ରାଣୀଙ୍କ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କେତେ ଅନନ୍ୟ—ନିଜ ଆଖିରେ ଦେଖ।”
Verse 48
श्रान्तावपि हि कृच्छेण रथमेनं समूहतु: । न चैतयोविंकारं वै ददर्श भूगुनन्दन:,'ये इतने थके होनेपर भी कष्ट उठाकर इस रथको खींचे जा रहे हैं। भूगुनन्दन च्यवन अभीतक इनमें कोई विकार नहीं देख सके हैं"
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାକଷ୍ଟରେ ସେଇ ରଥକୁ ଟାଣି ନେଇ ଚାଲିଲେ। କିନ୍ତୁ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ (ଚ୍ୟବନ) ସେମାନଙ୍କ ମନେ କୌଣସି ବିକାର କିମ୍ବା ଅଶାନ୍ତି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
Verse 49
भीष्म उवाच ततः स निर्विकारीौ तु दृष्टवा भगुकुलोद्वह: । वसु विश्राणयामास यथा वैश्रवणस्तथा
ତାପରେ ଭୃଗୁକୁଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି, ରାଜା ଓ ରାଣୀଙ୍କୁ ନିର୍ବିକାର ଦେଖି, ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର) ପରି ସେମାନଙ୍କୁ ଧନ ଦାନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 50
तत्रापि राजा प्रीतात्मा यथादिष्टमथाकरोत् । ततो<स्य भगवान् प्रीतो बभूव मुनिसत्तम:
ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ରାଜା ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତରେ ଯେପରି ଆଦେଶ ମିଳିଥିଲା ସେପରି କଲେ। ତେଣୁ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ୍ (ଚ୍ୟବନ) ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 51
अवतीर्य रथश्रेष्ठाद् दम्पती तौ मुमोच ह । विमोच्य चैतौ विधिवत् ततो वाक्यमुवाच ह
ତାପରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥରୁ ଅବତରି ସେଇ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଭାରବହନ ସେବାରୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ବିଧିପୂର୍ବକ ମୁକ୍ତ କରି ପରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 52
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपववके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्यवन और कुशिकका संवादविषयक बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ତାପରେ ଭାର୍ଗବ ଚ୍ୟବନ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଗମ୍ଭୀର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ବାଣୀରେ କହିଲେ—“ହେ ଭାରତ! ମୁଁ ତୁମ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛି; କୁହ, କ’ଣ ଦେଉ?”
Verse 53
सुकुमारौ च तौ विद्धौ कराभ्यां मुनिसत्तम: । पस्पर्शामृतकल्पाभ्यां स्नेहाद् भरतसत्तम
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେଇ ଦୁଇ ସୁକୁମାର ଆହତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ସ୍ନେହବଶ ଅମୃତସମ ଶାନ୍ତିଦାୟକ ଦୁଇ ହାତରେ ତାଙ୍କ ପିଠି ଉପରେ ମୃଦୁଭାବେ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 54
अथाब्रवीन्नूपो वाक््यं श्रमो नास्त्यावयोरिह । विश्रान्तौ च प्रभावात् ते ऊचतुस्तौ तु भार्गवम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ତେବେ ରାଜା ନୂପ ଭାର୍ଗବ ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ କହିଲେ— ‘ଏଠାରେ ଆମ ଦୁହଙ୍କର କିଛିମାତ୍ର କ୍ଳାନ୍ତି ନାହିଁ; ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ ଆମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ରାମ ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରୁଛୁ।’ ସେମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ ଭଗବାନ୍ ଚ୍ୟବନ ପୁନଃ ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କହିଲେ— ‘ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଯାହା କହିଥିଲି, ତାହା ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ ତାହା ସଫଳ ହେବ।’
Verse 55
अथ तौ भगवान् प्राह प्रहृष्टश््यवनस्तदा । न वृथा व्यादह्ठतं पूर्व यन्मया तद् भविष्यति
ତେବେ ହର୍ଷିତ ଭଗବାନ୍ ଚ୍ୟବନ କହିଲେ— ‘ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଯାହା କହିଥିଲି, ତାହା ବ୍ୟର୍ଥ ନୁହେଁ; ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ଘଟିବ।’
Verse 56
रमणीय: समुद्देशो गंगातीरमिदं शुभम् | किंचित्कालं व्रतपरो निवत्स्यामीह पार्थिव,'पृथ्वीनाथ! यह गंगाका सुन्दर तट बड़ा ही रमणीय स्थान है। मैं कुछ कालतक व्रतपरायण होकर यहीं रहूँगा
ହେ ପାର୍ଥିବ! ଗଙ୍ଗାର ଏହି ଶୁଭ ତଟଭୂମି ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମଣୀୟ। ମୁଁ କିଛିକାଳ ବ୍ରତପରାୟଣ ହୋଇ ଏଠାରେ ରହିବି।
Verse 57
गम्यतां स्वपुरं पुत्र विश्रान्त: पुनरेष्यसि । इहस्थं मां सभार्यस्त्वं द्रष्टासि श्वो नराधिप
ପୁତ୍ର! ଏବେ ନିଜ ନଗରକୁ ଯାଅ; ବିଶ୍ରାମ କରି ପୁନଃ ଫେରିଆସିବ। ହେ ନରାଧିପ! କାଲି ତୁମେ ପତ୍ନୀସହିତ ମୋତେ ଏଠି ଦେଖିବ।
Verse 58
न च मन्युस्त्वया कार्य: श्रेयस्ते समुपस्थितम् । यत् काडक्षितं हादिस्थं ते तत् सर्व हि भविष्यति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତୁମ ମନରେ ଶୋକ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧକୁ ସ୍ଥାନ ଦିଅନି। ଏବେ ତୁମ କଲ୍ୟାଣର ସମୟ ଉପସ୍ଥିତ। ହୃଦୟରେ ଯେଯେ ଆକାଂକ୍ଷା ରହିଛି, ସେସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
Verse 59
इत्येवमुक्त: कुशिक: प्रह्ृष्टेनान्तरात्मना | प्रोवाच मुनिशार्दूलमिदं वचनमर्थवत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏପରି କୁହାଯାଇଥିବାରୁ ରାଜା କୁଶିକ ଅନ୍ତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେଇ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନ କହିଲେ—“ଭଗବନ୍, ମହାଭାଗ! ଆପଣ ଆମକୁ ପବିତ୍ର କରିଦେଲେ। ଆମ ମନରେ ଶୋକ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧର ଲେଶମାତ୍ର ନାହିଁ। ଆମେ ଉଭୟ ପୁନଃ ଯୌବନ ପାଇଛୁ; ଆମ ଶରୀର ସୁନ୍ଦର ଓ ବଳବାନ ହୋଇଛି।”
Verse 60
न मे मन्युर्महाभाग पूतौ स्वो भगवंस्त्वया । संवृतौ यौवनस्थौ स्वो वपुष्मन्ती बलान्वितौ
“ମହାଭାଗ! ମୋ ମନରେ କ୍ରୋଧ ନାହିଁ। ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ପବିତ୍ର ହୋଇଛୁ। ଆମେ ଉଭୟ ପୁନଃ ଯୌବନସ୍ଥ; ଆମ ଶରୀର କାନ୍ତିମାନ୍ ଓ ବଳସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।”
Verse 61
प्रतोदेन व्रणा ये मे सभार्यस्य त्वया कृता: । तान् न पश्यामि गात्रेषु स्वस्थो5स्मि सह भार्यया
“ମୁଁ ଭାର୍ଯ୍ୟାସହିତ ଥିବାବେଳେ ଆପଣ ପ୍ରତୋଦ (ଚାବୁକ) ଦ୍ୱାରା ଯେ ଘାଉ କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏବେ ମୋ ଅଙ୍ଗରେ ଦେଖୁନାହିଁ। ମୁଁ ଭାର୍ଯ୍ୟାସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁସ୍ଥ।”
Verse 62
इमां च देवीं पश्यामि वपुषाप्सरसोपमाम् | श्रिया परमया युक्तां यथा दृष्टा पुरा मया
“ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଦେବୀସ୍ୱରୂପା ନାରୀଙ୍କୁ ଅପ୍ସରା ସମ ମନୋହର ରୂପରେ, ପରମ କାନ୍ତି ଓ ଶ୍ରୀରେ ଯୁକ୍ତ ଦେଖୁଛି—ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଯେପରି ଦେଖିଥିଲି, ସେପରି ହିଁ ସେ ହୋଇଛନ୍ତି।”
Verse 63
तव प्रसादसंवृत्तमिदं सर्व महामुने । नैतच्चित्र॑ तु भगवंस्त्वयि सत्यपराक्रम
ମହାମୁନେ! ଏ ସବୁ ଆପଣଙ୍କ କୃପାପ୍ରସାଦରୁ ହିଁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଛି। ଭଗବନ୍! ଆପଣ ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ; ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କଠାରେ ଏପରି ଶକ୍ତି ଥିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 64
इत्युक्त: प्रत्युवाचैनं कुशिकं च्यवनस्तदा । आगच्छेथा: सभार्यश्ष त्वमिहेति नराधिप,उनके ऐसा कहनेपर मुनिवर च्यवन पुनः राजा कुशिकसे बोले--“नरेश्वर! तुम पुनः अपनी पत्नीके साथ कल यहाँ आना”
ଏପରି କୁହାଯାଇଲା ପରେ ମୁନିବର ଚ୍ୟବନ କୁଶିକ ନରାଧିପଙ୍କୁ ପୁନଃ କହିଲେ—“ନରେଶ୍ୱର! କାଲି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ପତ୍ନୀସହିତ ଏଠାକୁ ଆସ।”
Verse 65
इत्युक्त: समनुज्ञातो राजर्षिरभिवाद्य तम् । प्रययौ वपुषा युक्तो नगरं देवराजवत्
ଏପରି କୁହାଯାଇ ଅନୁମତି ପାଇ ରାଜର୍ଷି କୁଶିକ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ବିଦାୟ ନେଲେ ଏବଂ ଦେବରାଜ ପରି ତେଜୋମୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି ନିଜ ନଗରକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 66
तत एनमुपाजग्मुरमात्या: सपुरोहिता: । बलस्था गणिकायुक्ता: सर्वा: प्रकृतयस्तथा,तदनन्तर उनके पीछे-पीछे मन्त्री, पुरोहित, सेनापति, नर्तकियाँ तथा समस्त प्रजावर्गके लोग चले
ତାପରେ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ପୁରୋହିତସହିତ ରାଜପୁରୋହିତ, ସେନାପତି, ଗଣିକାମାନେ ଓ ପରିଚାରକବର୍ଗ, ଏବଂ ରାଜ୍ୟର ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତି—ପ୍ରଜାବର୍ଗ—ଆସିଲେ।
Verse 67
तैर्वृतः कुशिको राजा श्रिया परमया ज्वलन् । प्रविवेश पुर हृष्ट: पूज्यमानो5थ बन्दिभि:
ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିବା କୁଶିକ ରାଜା ପରମ ଶ୍ରୀରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ହର୍ଷସହିତ ନଗରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେତେବେଳେ ବନ୍ଦୀଜନ ତାଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରି ସମ୍ମାନ ଜଣାଉଥିଲେ।
Verse 68
ततः प्रविश्य नगर कृत्वा पौर्वाह्निकी: क्रिया: । भुक्त्वा सभारयों रजनीमुवास स महाद्युति:
ତାପରେ ନଗରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ବିଧିମତେ ପୂର୍ବାହ୍ନର ନିତ୍ୟକ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ। ପରେ ପତ୍ନୀସହ ଭୋଜନ କରି ସେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାଜା ପ୍ରାସାଦରେ ରାତି କାଟିଲେ।
Verse 69
ततस्तु तौ नवमभिवीक्ष्य यौवन परस्परं विगतरुजाविवामरौ । ननन्दतु: शयनगतौ वपुर्धरी श्रिया युतौ द्विजवरदत्तया तदा
ତେବେ ସେହି ପତି-ପତ୍ନୀ ପରସ୍ପରରେ ନବଯୌବନର ଉଦୟ ଦେଖି, ରୋଗରହିତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି ପ୍ରତୀତ ହେଲେ। ଶୟ୍ୟାରେ ଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଦାନ କରା ଶ୍ରୀ-ଶୋଭାରେ ଯୁକ୍ତ ନୂତନ ଦେହ ଧାରଣ କରି ସେହି ଦମ୍ପତି ହର୍ଷରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
Verse 70
अथाप्यृषिर्भुगुकुलकीर्तिवर्धन- स्तपोधनो वनमभिराममृद्धिमत् । मनीषया बहुविधरत्नभूषितं ससर्ज यन्न पुरि शतक्रतोरपि
ଏଠାରେ ଭୃଗୁକୁଳର କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଇବାଳେ, ତପୋଧନ ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନ ନିଜ ସଙ୍କଳ୍ପବଳରେ ନାନାପ୍ରକାର ରତ୍ନରେ ଭୂଷିତ, ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଓ ନୟନାଭିରାମ ଏକ ବନ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେପରି ରମଣୀୟ କାନନ ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁରୀରେ ମଧ୍ୟ ନଥିଲା।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a tension between inherited social duty and catastrophic outcomes: ritual interdependence (Bhṛgu priests and Kṣatriya patrons) is affirmed, yet a divinely conditioned rupture leads to extreme violence, forcing the narrative to ask how dharma persists when social roles and obligations collapse under providential pressure.
Destructive power—whether social (conflict) or cosmic (Aurva’s wrath-fire)—must be disciplined and relocated into an ordered framework; likewise, knowledge and status are shown as transmissible and transformable through tapas, marriage, and lawful succession rather than fixed by a single generation.
Yes: Bhīṣma closes with an explicit verification that events occurred “as spoken by the sage,” functioning as an internal authentication device that frames the genealogy and role-transitions as authoritative history within the epic’s instructional archive.