Adhyaya 54
Cyavana’s Yogic Display and Kuśika’s Recognition of Tapas (च्यवन-योगप्रभावः कुशिकस्य तपःप्रशंसा च)
Upa-parva: Tapas–Brahmarṣi-Prabhāva Episode (Kuśika–Cyavana Narrative Unit)
Bhīṣma narrates how King Kuśika, awakening at night’s end and completing morning observances, proceeds with his wife toward a forest by the Gaṅgā. He beholds an extraordinary, palace-like vision: golden structures with jeweled pillars, landscaped hills, lotus ponds, ornamental gateways, and abundant flowering trees. The environment includes refined comforts—seats, beds, coverings, food and drink—and a soundscape of birds and sweet singing, with occasional sightings of gandharvas and apsarases. The king doubts whether the experience is dream, delusion, or reality. He then perceives the sage Cyavana reclining in a radiant aerial/palatial setting; when approached, Cyavana and the scene vanish, reappearing elsewhere with the sage seated in ascetic posture, engaged in japa. Through yogabala, the sage repeatedly manifests and withdraws the entire spectacle, and the riverbank returns to its prior, ordinary condition. Astonished, Kuśika praises tapas as superior even to universal dominion, extolling Cyavana’s capacity and the rarity of true brahminical power. Summoned, the king approaches, bows, and is welcomed; Cyavana commends Kuśika’s restraint over the senses and offers a boon. Kuśika declares the sage’s satisfaction itself as the chief boon, then raises a remaining doubt for clarification, setting up the subsequent instruction.
Chapter Arc: दानधर्म के उपाख्यान में राजा नहुष शौच-आचमन कर, अंजलि बाँध, महात्मा च्यवन के सम्मुख आत्म-परिचय देकर विनयपूर्वक उपस्थित होता है—राजा का तेज और ऋषि का तप एक ही क्षण में आमने-सामने आ खड़े होते हैं। → नहुष पूछता है—‘द्विजश्रेष्ठ! मैं आपका कौन-सा प्रिय कार्य करूँ?’ पुरोहित भी सत्यव्रती, देवकल्प च्यवन की विधिवत् अर्चना करता है। संतोष का उपाय खोजते हुए दान का प्रश्न उभरता है: ब्राह्मण और गौ—दोनों की मर्यादा, मूल्य और ‘अप्रतिग्रह’ की सीमा क्या है? → उपाख्यान का तीखा बिंदु तब आता है जब ‘कैवर्त’ (मल्लाह) गौ अर्पित करते हैं और ऋषि कहते हैं—‘मैं तुम्हारी दी हुई धेनु स्वीकार करता हूँ; तुम मत्स्यों सहित शीघ्र स्वर्ग जाओ।’ यहाँ दान की शक्ति, दाता की जाति/वृत्ति, और ग्रहणकर्ता की तप-प्रतिष्ठा—तीनों का धर्म-निर्णय एक साथ उद्घाटित होता है। → कथा-प्रवक्ता (भीष्म) युधिष्ठिर से कहता है कि तुम्हारे प्रश्न के अनुसार यह प्रसंग—गौ-दान की महिमा और धर्म-विनिश्चय—कह दिया गया; अर्थात् दान का फल दाता की श्रद्धा और विधि से पुष्ट होता है, केवल सामाजिक श्रेणी से नहीं। → इसी बीच ‘गाय के पेट से उत्पन्न’ एक अन्य वनवासी मुनि (फल-मूलाहारी) नहुष के पास आते हैं और द्विजसत्तम राजा से संवाद आरम्भ करते हैं—अगले प्रसंग में नया धर्म-सूत्र खुलने का संकेत।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्यवनमुनिका उपाख्यानविषयक पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५० ॥ एकपज्चाशत्तमो< ध्याय: राजा नहुषका एक गौके मोलपर च्यवन मुनिको खरीदना
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଚ୍ୟବନମୁନି ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସମୀପକୁ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ରାଜା ନହୁଷ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହ ତୁରନ୍ତ ସେଠାକୁ ଗଲେ।
Verse 2
शौचं कृत्वा यथान्यायं प्राज्जलि: प्रयतो नृप: । आत्मानमाचचक्षे च च्यवनाय महात्मने,उन्होंने पवित्रभावसे हाथ जोड़कर मनको एकाग्र रखते हुए न््यायोचित रीतिसे महात्मा च्यवनको अपना परिचय दिया
ଯଥାନ୍ୟାୟ ଶୌଚ କରି, କରଯୋଡ଼ି, ସଂଯତଚିତ୍ତ ହୋଇ ସେ ନୃପତି ମହାତ୍ମା ଚ୍ୟବନଙ୍କ ନିକଟରେ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଲେ।
Verse 3
अर्चयामास तं चापि तस्य राज्ञ: पुरोहित: । सत्यव्रतं महात्मानं देवकल्पं विशाम्पते,प्रजानाथ! राजाके पुरोहितने देवताओंके समान तेजस्वी सत्यव्रती महात्मा च्यवनमुनिका विधिपूर्वक पूजन किया
ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ସେ ରାଜାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟବ୍ରତୀ, ଦେବତୁଲ୍ୟ ତେଜସ୍ବୀ ମହାତ୍ମା ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ।
Verse 4
नहुष उवाच करवाणि प्रियं कि ते तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम । सर्व कर्तास्मि भगवन् यद्यपि स्यात् सुदुष्करम्
ନହୁଷ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ ମୁଁ କରିବି? ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ଭଗବନ, ଯଦିଓ ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର ହୁଏ, ମୁଁ ସବୁ କରିବି।
Verse 5
तत्पश्चात् राजा नहुष बोले--द्विजश्रेष्ठ! बताइये, मैं आपका कौन-सा प्रिय कार्य करूँ? भगवन्! आपकी आज्ञासे कितना ही कठिन कार्य क्यों न हो, मैं सब पूरा करूँगा ।।
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ମତ୍ସ୍ୟଧରି ଜୀବିକା କରୁଥିବା ଏହି କୈବର୍ତ୍ତମାନେ ମହାଶ୍ରମ କରି ନିଜ ଜାଲରେ ମୋତେ ଧରି ବାହାର କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହି ମାଛମାନଙ୍କ ବିକ୍ରୟମୂଲ୍ୟ ସହିତ ସହିତ ମୋର ଯଥୋଚିତ ମୂଲ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦିଅ।
Verse 6
नह॒ष उवाच सहस्र॑ं दीयतां मूल्यं निषादेभ्य: पुरोहित | निष्क्रयार्थे भगवतो यथा55ह भृगुनन्दन:
ନହୁଷ ନିଜ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ କହିଲେ—ପୁରୋହିତ! ଭୃଗୁନନ୍ଦନ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ଭଗବାନଙ୍କ ନିଷ୍କ୍ରୟାର୍ଥେ ନିଷାଦମାନଙ୍କୁ ମୂଲ୍ୟରୂପେ ଏକ ହଜାର ମୁଦ୍ରା ଦିଅ।
Verse 7
च्यवन उवाच सहस्रन॑ नाहमहामि किं वा त्वं मन््यसे नृप । सदृशं दीयतां मूल्यं स्वबुद्ध्या निश्चयं कुरु
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର! ମୁଁ ଏକ ହଜାର ମୁଦ୍ରାରେ କ୍ରୟଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ତୁମେ କି ମୋର ମୂଲ୍ୟ ଏତିକି ଭାବୁଛ? ମୋ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ମୂଲ୍ୟ ଦିଅ; ସେ ମୂଲ୍ୟ କେତେ ହେବ—ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ବିଚାର କରି ନିଶ୍ଚୟ କର।
Verse 8
नहुष उवाच सहस्राणां शतं विप्र निषादेभ्य: प्रदीयताम् । स्यादिदं भगवन् मूल्यं कि वान्यन्मन्यते भवान्
ନହୁଷ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ର! ଏକ ହଜାରରୁ ଶତ ମୁଦ୍ରା ନିଷାଦମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉ। ଭଗବନ, ଏହି ମୂଲ୍ୟ ହେଉ; କିମ୍ବା ଆପଣ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଯଥୋଚିତ ଭାବୁଛନ୍ତି କି?
Verse 9
नहुष बोले--विप्रवर! इन निषादोंको एक लाख मुद्रा दीजिये। (यों पुरोहितको आज्ञा देकर वे मुनिसे बोले--) भगवन्! क्या यह आपका उचित मूल्य हो सकता है या अभी आप कुछ और देना चाहते हैं? ।।
ନହୁଷ କହିଲେ—“ବିପ୍ରବର! ଏହି ନିଷାଦମାନଙ୍କୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ମୁଦ୍ରା ଦିଅ।” (ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ—) “ଭଗବନ୍! ଏହାହିଁ କି ଆପଣଙ୍କ ଯଥୋଚିତ ମୂଲ୍ୟ, ନା ଆଉ କିଛି ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି?” ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—“ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୋତେ କେବଳ ଏକ ଲକ୍ଷରେ ମାପନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରତିଦାନ ଦିଅ; ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ଭାବି ନିଷ୍ପତ୍ତି କର।”
Verse 10
नहुष उवाच कोटि: प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्य: पुरोहित । यदेतदपि नो मूल्यमतो भूय: प्रदीयताम्
ନହୁଷ କହିଲେ—“ପୁରୋହିତ! ଏହି ନିଷାଦମାନଙ୍କୁ ମୂଲ୍ୟରୂପେ ଏକ କୋଟି ମୁଦ୍ରା ଦିଅ। ଯଦି ଏହା ମଧ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ, ତେବେ ଆଉ ଅଧିକ ଦିଅ।”
Verse 11
च्यवन उवाच राजन् नाहंम्यहं कोटिं भूयो वापि महाद्युते । सदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह चिन्तय
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, ହେ ମହାତେଜସ୍ବୀ! ମୁଁ ଏକ କୋଟି—କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ—ମୁଦ୍ରାରେ ବିକ୍ରୟଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯଥୋଚିତ ପ୍ରତିଦାନ ଦିଅ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ଭାବି ନିଷ୍ପତ୍ତି କର।”
Verse 12
नहुष उवाच अर्ध राज्यं समग्रं वा निषादेभ्य: प्रदीयताम् | एतन्मूल्यमहं मन्ये कि वान्यन्मन्यसे द्विज
ନହୁଷ କହିଲେ—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଯଦି ଏମିତି, ତେବେ ଏହି ନିଷାଦମାନଙ୍କୁ ମୋର ଅର୍ଧ ରାଜ୍ୟ—କିମ୍ବା ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟ—ଦିଆଯାଉ। ଏହାକୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଯଥୋଚିତ ମୂଲ୍ୟ ମନେ କରେ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏହାଛଡ଼ା ଆପଣ ଆଉ କ’ଣ ଭାବୁଛନ୍ତି?”
Verse 13
च्यवन उवाच अर्ध राज्यं समग्र च मूल्यं नाहामि पार्थिव । सदृशं दीयतां मूल्यमृषिभि: सह चिन्त्यताम्
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—“ହେ ପୃଥ୍ୱୀନାଥ! ଆପଣଙ୍କ ଅର୍ଧ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମୋର ଯଥୋଚିତ ମୂଲ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରତିଦାନ ଦିଅ; ଯଦି ସେହି ମାପ ଆପଣଙ୍କ ମନେ ନ ଆସେ, ତେବେ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ଭାବି ନିଷ୍ପତ୍ତି କର।”
Verse 14
भीष्म उवाच महर्षेरवचनं श्रुत्वा नहुषो दुःखकर्शित: । स चिन्तयामास तदा सहामात्यपुरोहित:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମହର୍ଷିଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ରାଜା ନହୁଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ। ତାପରେ ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହ ଏହି ବିଷୟରେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 15
तत्र त्वन्यो वनचर: कश्चिन्मूलफलाशन: । नहुषस्य समीपस्थो गविजातो5भवन्मुनि:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେଠାରେ ଆଉ ଜଣେ ବନଚର, ଯିଏ ମୂଳ-ଫଳ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ତପସ୍ବୀ, ନହୁଷଙ୍କ ସମୀପରେ ଏକ ମୁନି ଗୋ-ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
Verse 16
तोषयिष्याम्यहं क्षिप्रं यथा तुष्टो भविष्यति
“ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ପରି ମୁଁ ଶୀଘ୍ରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଦେବି।”
Verse 17
नाहं मिथ्यावचो ब्रूयां स्वैरेष्वपि कुतो5न्यथा । भवतो यदहं ब्रूयां तत्कार्यममविशंकया
“ରାଜନ୍! ମୁଁ ସ୍ୱେଚ୍ଛା-ବିନୋଦରେ ମଧ୍ୟ ମିଥ୍ୟା କଥା କହେନି; ତେବେ ଏପରି ସମୟରେ ଅସତ୍ୟ କିପରି କହିବି? ମୁଁ ଯାହା କହିବି, ତାହା ଆପଣ ନିଃଶଙ୍କରେ କରନ୍ତୁ।”
Verse 18
नहुष उवाच ब्रवीतु भगवान् मूल्यं महर्षे: सदृशं भूगो: । परित्रायस्व मामस्मद्विषयं च कुलं च मे
ନହୁଷ କହିଲେ—“ଭଗବନ୍! ଭୃଗୁବଂଶୀ ମହର୍ଷିଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ଯେ ମୂଲ୍ୟ, ତାହା କହନ୍ତୁ। ଏହା କରି ମୋତେ, ମୋର ରାଜ୍ୟକୁ ଓ ମୋର କୁଳକୁ ଏହି ସଙ୍କଟରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ।”
Verse 19
हन्याद्धि भगवान् क्रुद्धस्त्रलोक्यमपि केवलम् | किं पुनर्मा तपोहीनं बाहुवीर्यपरायणम्
ଭଗବାନ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେଲେ ଏକାକୀ ତ୍ରିଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରନ୍ତି; ତେବେ ତପୋବଳହୀନ ଏବଂ କେବଳ ବାହୁବଳରେ ଭରସା କରୁଥିବା ମୋ ପରି ଲୋକକୁ ନାଶ କରିବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେତେ ସହଜ!
Verse 20
ये भगवान् च्यवन मुनि यदि कुपित हो जायँ तो तीनों लोकोंको जलाकर भस्म कर सकते हैं; फिर मुझ-जैसे तपोबलशून्य केवल बाहुबलका भरोसा रखनेवाले नरेशको नष्ट करना इनके लिये कौन बड़ी बात है? ।।
ନହୁଷ କହିଲେ—“ପୂଜ୍ୟ ମୁନି ଚ୍ୟବନ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେଲେ ତିନି ଲୋକକୁ ଜଳାଇ ଭସ୍ମ କରିପାରନ୍ତି; ତେବେ ତପୋବଳହୀନ ଏବଂ କେବଳ ବାହୁବଳରେ ଭରସା କରୁଥିବା ମୋ ପରି ରାଜାକୁ ନାଶ କରିବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ ବଡ଼ କଥା? ମୁଁ ମୋର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଋତ୍ୱିଜ ପୁରୋହିତ ସହ ଆପଦର ଅଗାଧ ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବୁଛି। ହେ ମହର୍ଷି! ଆପଣ ନୌକା ହୋଇ ମୋତେ ପାର କରାନ୍ତୁ; ଯଥୋଚିତ ପ୍ରତିଦାନର ନିଷ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତୁ।”
Verse 21
भीष्म उवाच नहुषस्य वच: श्रुत्वा गविजात: प्रतापवान् । उवाच हर्षयन् सर्वानमात्यान् पार्थिवं च तम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ନହୁଷର କଥା ଶୁଣି, ଗାଈର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସେଇ ପ୍ରତାପଶାଳୀ ମହର୍ଷି, ସେ ରାଜା ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରି କହିଲେ।
Verse 22
(ब्राह्मणानां गवां चैव कुलमेकं द्विधा कृतम् । एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरन्यत्र तिष्ठतति ।।
“ମହାରାଜ! ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଗୋବଂଶର କୁଳ ଏକ, କିନ୍ତୁ ଦୁଇ ରୂପରେ ବିଭକ୍ତ—ଏକଠାରେ ମନ୍ତ୍ର ଅଛି, ଅନ୍ୟଠାରେ ହବିଷ୍ୟ (ଯଜ୍ଞାହୁତି) ଅଛି। ରାଜନ୍! ଦ୍ୱିଜମାନେ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅମୂଲ୍ୟ; ଗୋମାତାମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର, ମୂଲ୍ୟାତୀତ। ତେଣୁ ସମ୍ମାନର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଗୋଟିଏ ଗାଈକୁ ‘ମୂଲ୍ୟ’ ରୂପେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତୁ।”
Verse 23
महर्षि च्यवनका मूल्याड्कन नहुषस्तु ततः श्रुत्वा महर्षेवचनं नृप । हर्षेण महता युक्त: सहामात्यपुरोहितः,“नरेश्वर! महर्षिका यह वचन सुनकर मन्त्री और पुरोहितसहित राजा नहुषको बड़ी प्रसन्नता हुई
ନରେଶ୍ୱର! ମହର୍ଷିଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତ ସହିତ ରାଜା ନହୁଷ ମହା ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
Verse 24
अभिगम्य भृगो: पुत्र च्यवनं संशितव्रतम् । इदं प्रोवाच नृपते वाचा संतर्पयज्निव,राजन! वे कठोर व्रतका पालन करनेवाले भृगुपुत्र महर्षि च्यवनके पास जाकर उन्हें अपनी वाणीद्वारा तृप्त करते हुए-से बोले
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଭୃଗୁପୁତ୍ର, କଠୋର ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରା ମଧୁର ବାଣୀରେ ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରୁଥିବା ପରି, ଏହି କଥା କହିଲା।
Verse 25
नहुष उवाच उत्तिषोत्तिष्ठ विप्रर्षे गवा क्रीतोडसि भार्गव । एतन्मूल्यमहं मनन््ये तव धर्मभूतां वर
ନହୁଷ କହିଲା—ଉଠ, ଉଠ, ବିପ୍ରର୍ଷେ! ହେ ଭାର୍ଗବ! ଗୋଟିଏ ଗାଈ ଦେଇ ମୁଁ ତୁମକୁ କିଣିଛି; ଧର୍ମବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହିଟିକୁ ମୁଁ ତୁମର ଯଥୋଚିତ ମୂଲ୍ୟ ଭାବେ ମାନେ।
Verse 26
व्यवन उवाच उत्तिष्ठाम्येष राजेन्द्र सम्यक् क्रीतो5स्मि तेडनघ । गोभिस्तुल्यं न पश्यामि धनं किंचिदिहाच्युत
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—ହେ ନିଷ୍ପାପ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ମୁଁ ଏବେ ଉଠୁଛି। ତୁମେ ଯଥୋଚିତ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ ମୋତେ କିଣିଛ। ମର୍ଯ୍ୟାଦାରୁ କେବେ ଚ୍ୟୁତ ନ ହେଉଥିବା ନରେଶ! ଏହି ଲୋକରେ ଗାଈମାନଙ୍କ ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଧନ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।
Verse 27
कीर्तन श्रवर्णं दान॑ दर्शनं चापि पार्थिव | गवां प्रशस्यते वीर सर्वपापहरं शिवम्
ହେ ବୀର ପାର୍ଥିବ! ଗାଈମାନଙ୍କ ନାମ ଓ ଗୁଣର କୀର୍ତ୍ତନ, ତାହାର ଶ୍ରବଣ, ଗୋଦାନ ଓ ଗୋଦର୍ଶନ—ଏସବୁକୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ଏହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ପାପ ହରି ପରମ କଲ୍ୟାଣ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 28
गावो लक्ष्म्या: सदा मूलं गोषु पाप्मा न विद्यते । अन्नमेव सदा गावो देवानां परमं हवि:
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—ଗାଈମାନେ ସଦା ଲକ୍ଷ୍ମୀର ମୂଳ; ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାପର ଲେଶମାତ୍ର ନାହିଁ। ଗାଈମାନେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସଦା ଅନ୍ନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ହବିଷ୍ୟ।
Verse 29
स्वाहाकारवषट्कारीौ गोषु नित्यं प्रतिछ्ठितौ । गावो यज्ञस्य नेत्र्यो वै तथा यज्ञस्य ता मुखम्,स्वाहा और वषट्कार सदा गौआओंमें ही प्रतिष्ठित होते हैं। गौएँ ही यज्ञका संचालन करनेवाली तथा उसका मुख हैं
‘ସ୍ୱାହା’ ଓ ‘ବଷଟ୍’ ଯଜ୍ଞୋଚ୍ଚାର ସଦା ଗାଈମାନଙ୍କରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଗାଈମାନେ ଯଜ୍ଞକୁ ଆଗେଇ ନେବା ନେତ୍ରୀ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ମୁଖ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ।
Verse 30
अमृतं हाृव्ययं दिव्यं क्षरन्ति च वहन्ति च । अमृतायतनं चैता: सर्वलोकनमस्कृता:,वे विकाररहित दिव्य अमृत धारण करती और दुहनेपर अमृत ही देती हैं। वे अमृतकी आधारभूत हैं। सारा संसार उनके सामने नतमस्तक होता है
ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ, ଅବ୍ୟୟ ଅମୃତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଦୋହନେ ଅମୃତ ହିଁ ଝରାନ୍ତି। ସେମାନେ ଅମୃତର ଆଶ୍ରୟ-ଆଧାର; ସମସ୍ତ ଲୋକ ସେମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି।
Verse 31
तेजसा वपुषा चैव गावो वह्लिसमा भुवि | गावो हि सुमहत् तेज: प्राणिनां च सुखप्रदा:,इस पृथ्वीपर गौएँ अपनी काया और कान्तिसे अग्निके समान हैं। वे महान् तेजकी राशि और समस्त प्राणियोंको सुख देनेवाली हैं
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଗାଈମାନେ ନିଜ ତେଜ ଓ ରୂପରେ ଅଗ୍ନିସମାନ। ଗାଈମାନେ ମହାତେଜର ଭଣ୍ଡାର ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୁଖଦାୟିନୀ।
Verse 32
निविष्टं गोकुलं यत्र श्वासं मुडचति निर्भयम् । विराजयति त॑ देशं पापं चास्यापकर्षति
ଯେଉଁଠି ଗୋକୁଳ ବସି ନିର୍ଭୟରେ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼େ, ସେଠାକୁ ସେ ଶୋଭାୟିତ କରେ; ଏବଂ ସେ ଦେଶର ପାପକୁ ମଧ୍ୟ ଆକର୍ଷି ଅପସାରଣ କରେ।
Verse 33
गाव: स्वर्गस्य सोपानं गाव: स्वर्गेडपि पूजिता: । गाव: कामदुहो देव्यो नान्यत् किंचित् परं स्मृतम्
ଗାଈମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବା ସୋପାନ; ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଗାଈମାନେ ପୂଜିତ। ଗାଈମାନେ କାମଧେନୁ-ସ୍ୱରୂପ ଦିବ୍ୟା; ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କିଛି ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇନାହିଁ।
Verse 34
इत्येतद् गोषु मे प्रोक्त माहात्म्यं भरतर्षभ । गुणैकदेशवचनं शक्यं पारायणं न तु
ଏହିପରି, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୁଁ ତୁମକୁ ଗୋମାତାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଲି। କିନ୍ତୁ ଏହା ତାଙ୍କ ଗୁଣମାନଙ୍କର କେବଳ ଏକ ଅଂଶ; କିଛି କହିହେବ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଗୁଣର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାରାୟଣ କରି ସମାପ୍ତ କରିହେବ ନାହିଁ।
Verse 35
भरतश्रेष्ठ! यह मैंने गौओंका माहात्म्य बताया है। इसमें उनके गुणोंका दिग्दर्शन मात्र कराया गया है। गौओंके सम्पूर्ण गुणोंका वर्णन तो कोई कर ही नहीं सकता ।।
ନିଷାଦମାନେ କହିଲେ—ମୁନେ! ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିଛୁ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ କରିଛୁ। ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାତ ପଦ ସହଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ମିତ୍ରତା ହୁଏ; ତେଣୁ, ପ୍ରଭୋ! ଆମପ୍ରତି କୃପା କରନ୍ତୁ।
Verse 36
हवींषि सर्वाणि यथा हुपभुड्धक्ते हुताशन: । एवं त्वमपि धर्मात्मन् पुरुषाग्नि: प्रतापवान्
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଧର୍ମାତ୍ମନ୍! ଯେପରି ହବିଭୁକ୍ ଅଗ୍ନିଦେବ ସମସ୍ତ ଆହୁତିକୁ ଭସ୍ମ କରନ୍ତି, ସେପରି ଆପଣ ମଧ୍ୟ ‘ପୁରୁଷାଗ୍ନି’ ସଦୃଶ ପ୍ରତାପଶାଳୀ; ଆମ ଦୋଷ-ଦୁର୍ଗୁଣକୁ ଦଗ୍ଧ କରିବାରେ ସମର୍ଥ।
Verse 37
प्रसादयामहे विद्वन् भवन्तं प्रणता वयम् । अनुग्रहार्थमस्माकमियं गौ: प्रतिगृह्यताम्
ହେ ବିଦ୍ୱନ୍! ଆମେ ନମସ୍କାର କରି ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଆମପ୍ରତି ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ପାଇଁ ଆମେ ଅର୍ପଣ କରୁଥିବା ଏହି ଗୋମାତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
Verse 38
(अत्यन्तापदि मग्नानां परित्राणं हि कुर्वताम् । या गतिर्विदिता त्वद्य नरके शरणं भवान् ।।
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—ହେ ନିଷାଦମାନେ! ଦୀନ-ଦୁଃଖୀର, ମୁନିଙ୍କର ଏବଂ ବିଷଧର ସର୍ପର କ୍ରୋଧଦୃଷ୍ଟି ମଣିଷକୁ ମୂଳସହିତ ଦଗ୍ଧ କରିଦିଏ; ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଶୁଖିଲା ଘାସର ଝାଡ଼କୁ ଭସ୍ମ କରେ।
Verse 39
प्रतिगृह्नामि वो धेनुं कैवर्ता मुक्तकिल्बिषा: | दिवं गच्छत वै क्षिप्रं मत्स्यै: सह जलोद्धवै:
ହେ ମଲ୍ଲାହମାନେ! ତୁମେ ଦିଆ ଗାଈଟିକୁ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି। ଏହି ଗୋଦାନର ପ୍ରଭାବରେ ତୁମ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲା। ଏବେ ଜଳଜ ଏହି ମାଛମାନଙ୍କ ସହ ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଅ।
Verse 40
भीष्म उवाच ततस्तस्य प्रभावात् ते महर्षेर्भावितात्मन: । निषादास्तेन वाक्येन सह मत्स्यैर्दिवं ययु:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ତାପରେ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନ ଏହି କଥା କହିବାମାତ୍ରେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ସେଇ ନିଷାଦ (ମଲ୍ଲାହ)ମାନେ ସେଇ ମାଛମାନଙ୍କ ସହ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଗଲେ।
Verse 41
ततः स राजा नहुषो विस्मित: प्रेक्ष्य धीवरान् । आरोहमाणांस्त्रिदिवं मत्स्यांक्ष भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ] उस समय उन मल्लाहों और मत्स्योंको भी स्वर्गलोककी ओर जाते देख राजा नहुषको बड़ा आश्चर्य हुआ
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେତେବେଳେ ସେଇ ମଲ୍ଲାହମାନେ ଓ ମାଛମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଆରୋହଣ କରୁଥିବା ଦେଖି ରାଜା ନହୁଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲେ।
Verse 42
ततस्तौ गविजश्नैव च्यवनश्न भूगूद्वह: । वराभ्यामनुरूपाभ्यां छन्दयामासतुर्न॒ुपम्
ତାପରେ ଗବିଜ ଓ ଭୃଗୁକୁଳଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚ୍ୟବନ—ଏହି ଦୁଇଜଣ—ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ତାଙ୍କ ପଦକୁ ଅନୁରୂପ ଦୁଇଟି ବରଦାନ ଦେଇ ତାଙ୍କ ସମ୍ମତି ଲାଭ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
Verse 43
तत्पश्चात् गौसे उत्पन्न महर्षि और भृगुनन्दन च्यवन दोनोंने राजा नहुषसे इच्छानुसार वर माँगनेके लिये कहा ।। ततो राजा महावीर्यों नहुष: पृथिवीपति: । परमित्यब्रवीत् प्रीतस्तदा भरतसत्तम
ତାପରେ ଗବିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମହର୍ଷି ଓ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ ଚ୍ୟବନ—ଏହି ଦୁଇଜଣ—ରାଜା ନହୁଷଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ। ତେବେ ମହାବୀର୍ୟ ପୃଥିବୀପତି ରାଜା ନହୁଷ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ—“ପରମ (ତଥାସ୍ତୁ),” ହେ ଭରତସତ୍ତମ!
Verse 44
भरतभूषण! तब वे महापराक्रमी भूपाल राजा नहुष प्रसन्न होकर बोले--“बस, आपलोगोंकी कृपा ही बहुत है' ।।
ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ତେଜସ୍ବୀ ନୃପ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ରହିବାର ବର ମାଗିଲେ। ଦୁଇ ଋଷି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ଅନୁମୋଦନ କଲେ। ତାହାପରେ ହର୍ଷିତ ରାଜା ଉଭୟଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା ଓ ସମ୍ମାନ କଲେ।
Verse 45
समाप्तदीक्षश्ष्यवनस्ततोडगच्छत् स्वमाश्रमम् | गविजश्न महातेजा: स्वमाश्रमपर्द ययौ
ସେହି ଦିନେ ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଦୀକ୍ଷା ସମାପ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ସେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ତାପରେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଗବିଷ୍ଠ (ଗୋଜାତ) ମୁନି ମଧ୍ୟ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ।
Verse 46
निषादाश्च दिवं जग्मुस्ते च मत्स्या जनाधिप । नहुषो5पि वरं लब्ध्वा प्रविवेश स्वकं पुरम्,नरेश्वर! वे मलल्लाह और मत्स्य तो स्वर्गलोकमें चले गये और राजा नहुष भी वर पाकर अपनी राजधानीको लौट आये
ହେ ଜନାଧିପ! ନିଷାଦ ଓ ମତ୍ସ୍ୟମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଗଲେ; ଏବଂ ନହୁଷ ରାଜା ମଧ୍ୟ ବର ପାଇ ନିଜ ରାଜଧାନୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 47
एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि । दर्शने यादृश: स्नेह: संवासे वा युधिछ्िर
ତାତ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ସେହି ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, କେବଳ ଦର୍ଶନରୁ ଯେପରି ସ୍ନେହ ହୁଏ ଓ ସହବାସରୁ ଯେପରି—ଏହା ମଧ୍ୟ ଏହି କଥାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଛି।
Verse 48
महाभाग्यं गवां चैव तथा धर्मविनिश्चयम् । कि भूय: कथ्यतां वीर कि ते हृदि विवक्षितम्
ଗୋମାତାଙ୍କ ମହାଭାଗ୍ୟ ଓ ଏହି ବିଷୟରେ ଧର୍ମର ନିଶ୍ଚୟ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କହିଦେଲି। ହେ ବୀର, ଆଉ କ’ଣ କହିବି? ତୁମ ହୃଦୟରେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା?
Verse 51
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि च्यवनोपाख्याने एकपज्चाशत्तमो5ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଚ୍ୟବନୋପାଖ୍ୟାନାନ୍ତର୍ଗତ ଏକାବନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 156
स तमाभाष्य राजानमब्रवीद् द्विजसत्तम: । इतनेहीमें फल-मूलका भोजन करनेवाले एक दूसरे वनवासी मुनि, जिनका जन्म गायके पेटसे हुआ था, राजा नहुषके समीप आये और वे द्विजश्रेष्ठ उन्हें सम्बोधित करके कहने लगे--
ଏପରି ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମ କହିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଫଳମୂଳାହାରୀ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ବନବାସୀ ମୁନିମାନେ—ଯାହାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଗୋମାତାର ଉଦରରୁ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ—ରାଜା ନହୁଷଙ୍କ ସମୀପକୁ ଆସିଲେ। ତେବେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Frequently Asked Questions
Kuśika must interpret an overwhelming sensory spectacle without losing discernment—testing whether a ruler’s perception is governed by curiosity and desire or by disciplined inquiry and humility.
Extraordinary power is portrayed as secondary to its foundation: tapas and mastery of the senses. The chapter teaches that ethical self-governance is a prerequisite for stable external governance.
Rather than a formal phalaśruti, the text embeds an evaluative claim: Cyavana affirms Kuśika’s moral purity and sense-restraint, presenting the sage’s approval (prasāda) and the offer of a boon as the operative “result” of disciplined conduct.