Adhyaya 45
Śulka, Kanyā, and Dauhitra-Riktha: Discourse on Bride-Price and Inheritance Rights (शुल्क-कन्या-दौहित्र-रिक्थविचारः)
Upa-parva: Dāna-Dharma and Social Jurisprudence (Inheritance & Marriage-Custom Discourse)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma how to proceed when a maiden has been assigned a śulka (bride-price/consideration) yet no husband is forthcoming. Bhīṣma responds by analogizing the case to inheritance settlement for an heirless person, then addresses the moral and legal implications of treating marriage as purchase. The chapter distinguishes dharma validated by sādhus’ conduct (sadācāra) from practices that may be observed but remain ethically defective. It cites an instructive precedent and critiques “asad-ācāra” as unworthy of repetition, framing such deviation as a form of dharma-confusion tied to greed. The discourse then shifts to inheritance: daughter is equated with son in relation to the father’s selfhood, and the dauhitra (daughter’s son) is presented as a legitimate inheritor for an पुत्रहीन (sonless) father, including ritual reciprocity (piṇḍa offerings) to paternal and maternal ancestors. The chapter concludes with a strong denunciation of selling children or giving a daughter for price, portraying such acts as morally ruinous and economically futile when wealth is gained through adharma.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से विपुल की कथा छेड़ते हैं—गुरु की आज्ञा से दिव्य पुष्प लाने निकला शिष्य, और साथ ही उसके भीतर उठता हुआ अपने ही दुष्कर्मों का स्मरण। → तपस्या और गुरु-पत्नी की रक्षा जैसे पुण्यकर्म से विपुल के मन में सूक्ष्म गर्व जन्म लेता है—वह स्वयं को ‘उभय लोक-विजयी’ मानने लगता है। मार्ग में विचित्र संकेत, गिरते हुए अम्लान पुष्पों का देश, और परस्पर ‘नेति-नेति’ कहते दो जन—ये सब उसके भीतर के द्वंद्व को तीखा करते हैं। → सोने-चाँदी के पासों के साथ लोभ-हर्ष में डूबे पुरुषों का दर्शन और उनसे जुड़ी शपथ/वचन-प्रसंग विपुल को भीतर तक झकझोर देता है; वह पहचान लेता है कि बाह्य तप के बीच अंतःकरण में लोभ, हर्ष, गर्व जैसे दोष ही वास्तविक पतन हैं—और वह इसे अपने ‘आत्मनि दुष्कृत’ के रूप में स्वीकार करता है। → विपुल चम्पा नगरी लौटकर गुरु को पुष्प अर्पित करता है और विधिवत् पूजन करता है—कर्म की पूर्णता के साथ अहं का शमन भी करता है; गुरु-भक्ति और आत्म-निरीक्षण से कथा स्थिर होती है।
Shlokas
Verse 1
अफ्-४-णक+ द्विचत्वारिशोड ध्याय: पलक गुड आज्ञासे दिव्य पुष्प लाकर उन्हें देना और द्वारा किये गये दुष्कर्मका स्मरण करना भीष्म उवाच विपुलस्त्वकरोत् तीव्र तपः कृत्वा गुरोर्वच: । तपोयुक्तमथात्मानममन्यत स वीर्यवान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ବିପୁଳ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେହି ତପୋବଳରେ ସେ ବୀର୍ୟବାନ୍ ନିଜକୁ ମହାତପସ୍ବୀ ବୋଲି ମନେ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 2
स तेन कर्मणा स्पर्थन् पृथिवीं पृथिवीपते । चचार गतभी: प्रीतो लब्धकीर्तिवरो नृप
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପୃଥିବୀପତି! ସେହି କର୍ମ (ତପସ୍ୟା) ଦ୍ୱାରା ମନରେ ଗର୍ବ ଜନ୍ମି ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ସ୍ପର୍ଧା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ହେ ନୃପ! ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ବର—ଦୁହେଁ ପାଇ ସେ ନିର୍ଭୟ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କଲେ।
Verse 3
उभौ लोकौ जितौ चापि तथैवामन्यत प्रभु: । कर्मणा तेन कौरव्य तपसा विपुलेन च,कुरुनन्दन! शक्तिशाली विपुल उस गुरुपत्नी-संरक्षणरूपी कर्म तथा प्रचुर तपस्याद्वारा ऐसा समझने लगे कि मैंने दोनों लोक जीत लिये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୌରବ୍ୟ! ସେହି କର୍ମ ଓ ବିପୁଳ ତପସ୍ୟାର ବଳରେ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ‘ମୁଁ ଦୁଇ ଲୋକକୁ ଜିତିଛି’ ବୋଲି ଭାବିଲେ।
Verse 4
अथ काले व्यतिक्रान्ते कस्मिंश्चित् कुरुनन्दन । रुच्या भगिन्या आदानं प्रभूतधनधान्यवत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ! କିଛି ସମୟ ବିତିଗଲା ପରେ ରୁଚିଙ୍କ ବଡ଼ ଭଉଣୀଙ୍କ ଘରେ ବିବାହୋତ୍ସବର ଅବସର ଆସିଲା; ସେଠାରେ ପ୍ରଚୁର ଧନ-ଧାନ୍ୟ ବ୍ୟୟ ହେବାକୁ ଥିଲା।
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु दिव्या काचिद् वराड़ना । बिभ्रती परमं रूपं जगामाथ विहायसा,उन्हीं दिनों एक दिव्य लोककी सुन्दरी दिव्यांगगा परम मनोहर रूप धारण किये आकाशभमार्गसे कहीं जा रही थी
ସେହି ସମୟରେ ଗୋଟିଏ ଦିବ୍ୟ ଅପ୍ସରା, ପରମ ମନୋହର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଆକାଶପଥେ ଗମନ କଲା।
Verse 6
तस्या: शरीरात् पुष्पाणि पतितानि महीतले । तस्याश्रमस्याविदूरे दिव्यगन्धानि भारत,भारत! उसके शरीरसे कुछ दिव्य पुष्प, जिनसे दिव्य सुगन्ध फैल रही थी, देवशमकि आश्रमके पास ही पृथ्वीपर गिरे
ହେ ଭାରତ! ତାହାର ଶରୀରରୁ କିଛି ପୁଷ୍ପ ପୃଥିବୀତଳେ ପଡ଼ିଲା; ତାହାର ଆଶ୍ରମର ନିକଟେ ସେଗୁଡ଼ିକ ପଡ଼ି ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ପ୍ରସାର କଲା।
Verse 7
तान्यगृह्नात् ततो राजन् रुचिललितलोचना । तदा निमन्त्रकस्तस्या अड्ञेभ्य: क्षिप्रमागमत्,राजन! तब मनोहर नेत्रोंवाली रुचिने वे फूल ले लिये। इतनेमें ही अंगदेशसे उसका शीघ्र ही बुलावा आ गया
ହେ ରାଜନ୍! ତେବେ ମନୋହର ନୟନବତୀ ରୁଚି ସେହି ପୁଷ୍ପଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲା। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଙ୍ଗଦେଶରୁ ତାକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଦୂତ ଶୀଘ୍ର ଆସିଲା।
Verse 8
तस्या हि भगिनी तात ज्येष्ठा नाम्ना प्रभावती । भार्या चित्ररथस्याथ बभूवाड्रेश्वरस्य वै,तात! रुचिकी बड़ी बहिन, जिसका नाम प्रभावती था, अंगराज चित्ररथको ब्याही गयी थी
ତାତ! ତାହାର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭଗିନୀର ନାମ ପ୍ରଭାବତୀ; ସେ ପର୍ବତାଧିପତି ଚିତ୍ରରଥଙ୍କର ପତ୍ନୀ ହେଲା।
Verse 9
पिनह्ा[ तानि पुष्पाणि केशेषु वरवर्णिनी । आमन्त्रिता ततो5गच्छद् रुचिरजड्गपतेर्गृहम्,उन दिव्य फूलोंको अपने केशोंमें गूँथकर सुन्दरी रुचि अंगराजके घर आमन्त्रित होकर गयी
ସେହି ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପଗୁଡ଼ିକୁ କେଶରେ ଗୁଁଥି, ସୁନ୍ଦରୀଟି—ଆମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ—ତାପରେ ଅଙ୍ଗାଧିପତି ରୁଚିରଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲା।
Verse 10
पुष्पाणि तानि दृष्ट्वा तु तदाड़्जेन्द्रवराड़ना । भगिनीं चोदयामास पुष्पार्थे चारुलोचना
ସେହି ପୁଷ୍ପଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି ଅଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଣୀ, ପଦ୍ମନୟନୀ ପ୍ରଭାବତୀ, ନିଜ ଭଗିନୀଙ୍କୁ ସେହିପରି ପୁଷ୍ପ ଆଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
Verse 11
सा भरत्रें सर्वमाचष्ट रुचि: सुरुचिरानना । भगिन्या भाषितं सर्वमृषिस्तच्चा भ्यनन्दत
ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରି ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ ରୁଚି ଭଗିନୀ କହିଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହିଲେ; ଶୁଣି ଋଷି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେହି ପ୍ରାର୍ଥନା ମଞ୍ଜୁର କଲେ।
Verse 12
ततो विपुलमानाय्य देवशर्मा महातपा: । पुष्पार्थे चोदयामास गच्छ गच्छेति भारत,भारत! तब महा तपस्वी देवशर्माने विपुलको बुलवाकर उन्हें फ़ूल लानेके लिये आदेश दिया और कहा, “जाओ, जाओ'
ତାପରେ ମହାତପସ୍ବୀ ଦେବଶର୍ମା ବିପୁଳଙ୍କୁ ଡାକି ପୁଷ୍ପ ଆଣିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ କହିଲେ—“ଯାଅ, ଯାଅ, ହେ ଭାରତ!”
Verse 13
विपुलस्तु गुरोर्वाक्यमविचार्य महातपा: । स तथेत्यब्रवीद् राज॑स्तं च देशं जगाम ह
ରାଜନ୍! ମହାତପସ୍ବୀ ବିପୁଳ ଗୁରୁଙ୍କ ବାକ୍ୟକୁ ଅନ୍ୟଥା ଭାବିନାହିଁ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହି ସେହି ଦେଶକୁ ଗଲେ।
Verse 14
यस्मिन् देशे तु तान्यासन् पतितानि नभस्तलात् | अम्लानान्यपि तत्रासन् कुसुमान्यपराण्यपि
ରାଜନ୍! ଯେ ଦେଶରେ ସେହି ପୁଷ୍ପଗୁଡ଼ିକ ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଥିଲା, ସେଠାରେ ଆଉ ଅନେକ ପୁଷ୍ପ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଥିଲା—ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅମ୍ଲାନ, ତାଜା ଥିଲା।
Verse 15
स ततस्तानि जग्राह दिव्यानि रुचिराणि च | प्राप्तानि स्वेन तपसा दिव्यगन्धानि भारत,भारत! तदनन्तर अपने तपसे प्राप्त हुए उन दिव्य सुगन्धसे युक्त मनोहर दिव्य पुष्पोंको विपुलने उठा लिया
ତାପରେ, ହେ ଭାରତ! ନିଜ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ ସେଇ ମନୋହର ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ସଂଗ୍ରହ କଲା।
Verse 16
सम्प्राप्य तानि प्रीतात्मा गुरोवंचनकारक: । तदा जगाम तूर्ण च चम्पां चम्पकमालिनीम्
ସେଇ ପୁଷ୍ପଗୁଡ଼ିକୁ ପାଇ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ବଞ୍ଚନା ନ କରୁଥିବା ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ, ଗୁରୁଆଜ୍ଞା ପାଳନ ପାଇଁ ଚମ୍ପକବୃକ୍ଷମାଳାରେ ଶୋଭିତ ଚମ୍ପା ନଗରୀକୁ ସେ ତୁରନ୍ତ ଯାତ୍ରା କଲା।
Verse 17
स वने निर्जने तात ददर्श मिथुनं नृणाम् । चक्रवत् परिवर्तन्तं गृहीत्वा पाणिना करम्
ତାତ! ନିର୍ଜନ ବନରେ ସେ ଏକ ନର-ନାରୀ ଯୁଗଳକୁ ଦେଖିଲା; ସେମାନେ ପରସ୍ପରର ହାତ ଧରି କୁମ୍ଭାରର ଚକ୍ର ପରି ଘୂରୁଥିଲେ।
Verse 18
तत्रैकस्तूर्णमगमत् तत्पदे च विवर्तयन् । एकस्तु न तदा राजंश्वक्रतु: कलहं तत:,राजन! उनमेंसे एकने अपनी चाल तेज कर दी और दूसरेने वैसा नहीं किया। इसपर दोनों आपसमें झगड़ने लगे
ରାଜନ! ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ସେଠାରେ ହଠାତ୍ ଗତି ବଢ଼ାଇ ନିଜ ପଦଚାଳନା ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ କଲା; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଜଣ ସେତେବେଳେ ତାହା କଲା ନାହିଁ। ଏହି ଭିନ୍ନତାରୁ ହିଁ କଲହ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
Verse 19
त्वं शीघ्र गच्छसीत्येकोब्रवीज्नेति तथा पर: । नेति नेति च तौ राजन् परस्परमथोचतु:
ନରେଶ୍ୱର! ଜଣେ କହିଲା—“ତୁମେ ବହୁତ ଶୀଘ୍ର ଚାଲୁଛ।” ଅନ୍ୟଜଣ କହିଲା—“ନାହିଁ।” ଏଭଳି, ରାଜନ, ଦୁହେଁ “ନାହିଁ-ନାହିଁ” କହି ପରସ୍ପରକୁ ଖଣ୍ଡନ କରି ଏକାପରେ ଏକ ଦୋଷାରୋପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 20
तयोर्विस्पर्थतोरेवे शपथो5यमभूत् तदा । सहसोद्दिश्य विपुलं ततो वाक्यमथोचतु:
ସେ ଦୁଇଜଣ ପରସ୍ପର ସ୍ପର୍ଧା କରୁଥିବାବେଳେ ସେତେବେଳେ ଏହି ଶପଥ ହେଲା। ପରେ ସହସା ବିପୁଳଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ସେମାନେ ଗମ୍ଭୀର ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 21
इस प्रकार एक-दूसरेसे स्पर्धा रखते हुए उन दोनोंमें शपथ खानेकी नौबत आ गयी। फिर तो सहसा विपुलको लक्ष्य करके वे दोनों इस प्रकार बोले-- ।।
ଏଭଳି ପରସ୍ପର ସ୍ପର୍ଧା କରୁ କରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଶପଥ ନେବାକୁ ପଡ଼ିଲା। ତେବେ ସହସା ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିପୁଳଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ସେମାନେ କହିଲେ—“ଆମ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ଅସତ୍ୟ କହିଛି, ପରଲୋକରେ ତାହାର ଗତି ସେଇ ହେଉ, ଯାହା ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିପୁଳଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟତ।”
Verse 22
एतत् श्र॒ुत्वा तु विपुलो विषण्णवदनो5भवत् | एवं तीव्रतपाश्चाहं कष्टश्षायं परिश्रम:
ଏହା ଶୁଣି ବିପୁଳଙ୍କ ମୁହଁ ଶୋକରେ ମଲିନ ହେଲା। ସେ ଭାବିଲେ—“ମୁଁ ଏତେ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମୋର ଦୁର୍ଗତି ହେବ, ତେବେ ଏହି ଘୋର ତପଶ୍ରମ ତ କେବଳ କଷ୍ଟ ହେଲା।”
Verse 23
मिथुनस्यास्य कि मे स्यात् कृतं पापं यथा गति: । अनिष्टा सर्वभूतानां कीर्तितानेन मेडद्य वै
“ମୁଁ ଏମିତି କେଉଁ ପାପ କରିଛି, ଯାହା ଅନୁସାରେ ମୋତେ ଏମିତି ଗତି ମିଳିବ—ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅନିଷ୍ଟକର—ଏବଂ ଯାହା ଆଜି ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଏହି ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ ଯୁଗଳ ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି?”
Verse 24
एवं संचिन्तयन्नेव विपुलो राजसत्तम । अवाड्मुखो दीनमना दध्यौ दुष्कृतमात्मन:,नृपश्रेष्ठ! ऐसा सोचते हुए ही विपुल नीचे मुँह किये दीनचित्त हो अपने दुष्कर्मका स्मरण करने लगे
ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁ କରୁ ବିପୁଳ ମୁହଁ ନମାଇ, ଦୀନମନା ହୋଇ, ନିଜ ଦୁଷ୍କୃତକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲେ।
Verse 25
ततः षडन्यान् पुरुषानक्षै: काउ्चनराजतै: । अपश्यद् दीव्यमानान् वै लोभहर्षान्वितांस्तथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାପରେ ବିପୁଳ ଆଉ ଛଅଜଣ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଲା, ଯେମାନେ ସୁନା-ରୂପାର ପାଶା ନେଇ ଜୁଆ ଖେଳୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଲୋଭ ଓ ହର୍ଷରେ ମଗ୍ନ ଥିଲେ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ ଯୁଗଳ ଯେ ଶପଥ କରିଥିଲେ, ସେଇ ଶପଥ ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ। ବିପୁଳକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ସେମାନେ ତାକୁ କହିଲେ।
Verse 26
कुर्वतः शपथं तेन य: कृतो मिथुनेन तु । विपुलं वै समुद्दिश्य तेडपि वाक्यमथाब्रुवन्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ ଯୁଗଳ ଯେ ଶପଥ କରିଥିଲେ, ସେଇ ଶପଥକୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ବାର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ତାପରେ ବିପୁଳକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ସେମାନେ କହିଲେ।
Verse 27
लोभमास्थाय योअस्माकं विषमं कर्तुमुत्सहेत् । विपुलस्य परे लोके या गतिस्तामवाप्लुयात्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଆମମଧ୍ୟରୁ ଯେ କେହି ଲୋଭକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଅନ୍ୟାୟ କରିବାକୁ ସାହସ କରିବ, ସେ ପରଲୋକରେ ବିପୁଳଙ୍କୁ ଯେ ଗତି ମିଳିବ, ସେଇ ଗତିକୁ ପାଇବ।
Verse 28
एतत् श्र॒त्वा तु विपुलो नापश्यद् धर्मसंकरम् । जन्मप्रभृति कौरव्य कृतपूर्वमथात्मन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୌରବ! ଏହା ଶୁଣି ବିପୁଳ ଜନ୍ମଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ କୃତକର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କରି ବିଚାର କଲା; କିନ୍ତୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ‘ଧର୍ମସଂକର’—ଧର୍ମ ସହ ପାପର ମିଶ୍ରଣ—ଦେଖିଲା ନାହିଁ।
Verse 29
सम्प्रदध्यौ तथा राजन्नग्नावग्निरिवाहित: । दहामानेन मनसा शापं श्रुत्वा तथाविधम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ସେପରି ଶାପ ଶୁଣି ବିପୁଳ ପୁନର୍ବାର ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲା—ଯେପରି ଗୋଟିଏ ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଅଗ୍ନି ରଖାଯାଇଥାଏ। ତାହାର ମନ ଆଉ ଅଧିକ ଦହିଉଠିଲା; ଅନ୍ତର୍ଶୋକର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସେ ପୁନି ଚିନ୍ତା କଲା—ଏବେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 30
तस्य चिन्तयतस्तात वहूव्यो दिननिशा ययु: । इदमासीन्मनसि स रुच्या रक्षणकारितम्
ହେ ପ୍ରିୟ! ସେ ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ଅନେକ ଦିନ ଓ ରାତି କଟିଗଲା। ତାପରେ ରୁଚିଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଗୋଟିଏ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଉଦିତ ହେଲା।
Verse 31
लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च । विधाय न मया चोक्तं सत्यमेतद् गुरोस्तथा
ମୋର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହ ଏବଂ ମୋର ମୁଖ ତାଙ୍କ ମୁଖ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ତଥାପି—ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ କରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ଏପରି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଏହି ସତ୍ୟ କହିଲି ନାହିଁ।
Verse 32
एतदात्मनि कौरव्य दुष्कृतं विपुलस्तदा | अमन्यत महाभाग तथा तच्च न संशय:,महाभाग कुरुनन्दन! उस समय विपुलने अपने मनमें इसीको पाप माना और निस्संदेह बात भी ऐसी ही थी
ହେ କୌରବବଂଶଜ ମହାଭାଗ! ସେ ସମୟରେ ବିପୁଳ ଏହାକୁ ନିଜ ହୃଦୟରେ ପାପକର୍ମ ବୋଲି ମନେ କଲା; ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ତାହା ତେଣୁହିଁ ଥିଲା—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 33
स चम्पां नगरीमेत्य पुष्पाणि गुरवे ददौ । पूजयामास च गुरुं विधिवत् स गुरुप्रिय:,चम्पानगरीमें जाकर गुरुप्रेमी विपुलने वे फूल गुरुजीको अर्पित कर दिये और उनका विधिपूर्वक पूजन किया
ତାପରେ ଗୁରୁପ୍ରିୟ ବିପୁଳ ଚମ୍ପା ନଗରୀକୁ ଯାଇ ସେହି ପୁଷ୍ପଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲା ଏବଂ ବିଧିମତେ ଗୁରୁଙ୍କ ପୂଜା କଲା।
Verse 42
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि विपुलोपाख्याने द्विचत्वारिंशो5ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ବିପୁଳୋପାଖ୍ୟାନର ଦ୍ୱିଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
How to resolve a case where a maiden has an assigned/received śulka but lacks a husband, raising questions about whether marriage has been treated as a purchase and what dharmic remedy applies.
Bhīṣma articulates parity between son and daughter in relation to the father’s personhood, and legitimizes the dauhitra as heir for a sonless father, supported by ritual duty (piṇḍa offerings) and lineage continuity.
Yes: it argues that not every practiced custom becomes dharma; only sadācāra is weighty as a dharma-marker, while greed-driven or “asad-ācāra” is treated as a distortion that should not be propagated.