Adhyaya 43
Devaśarmā–Vipula Dialogue on Ahorātra–Ṛtu as Moral Witnesses (अनुशासन पर्व, अध्याय ४३)
Upa-parva: Strī-dharma / Rakṣā-nīti Episode (Devaśarmā–Vipula Upākhyāna)
Bhīṣma recounts an earlier narration attributed to Mārkaṇḍeya: the sage Devaśarmā questions his disciple Vipula about what he observed in a great forest. Vipula asks about a perceived “pair” and certain “men” who seem to know him. Devaśarmā interprets the “pair” as day and night (ahorātra), cyclically turning like a wheel, and identifies the “men playing with dice” as the seasons (ṛtu). The teaching asserts that one should not presume, “No one knows me,” because even actions done in secrecy carry moral visibility and consequence; time and seasons ‘know’ both harmful and beneficial deeds. Devaśarmā then clarifies that Vipula has committed no fault and expresses satisfaction, indicating that an alternative outcome (a curse) would have followed had misconduct been observed. Bhīṣma concludes with generalized counsel on women’s conduct as portrayed in the discourse—presenting both virtuous and non-virtuous possibilities—and stresses that protection is achievable through appropriate method (yukti), citing Vipula’s singular effectiveness in the episode’s frame.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं—मैं तुम्हें एक प्राचीन इतिहास सुनाता हूँ, जिसमें एक शिष्य ने योगबल से गुरुपत्नी की रक्षा की; यह कथा स्त्री-स्वभाव, इन्द्र की छल-कला और गुरु-आज्ञा के कठोर धर्म को एक साथ खोलती है। → ब्रह्मा द्वारा स्त्रियों की सृष्टि और उनके स्वभाव-वर्णन से कथा का नैतिक-भूमि तैयार होती है। फिर देवशर्मा मुनि अपनी पत्नी की रक्षा में सतर्क रहते हैं, क्योंकि इन्द्र अनेक रूप धारण कर सकता है और अवसर पाकर पतिव्रता को दूषित करने का प्रयत्न करता है। शिष्य विपुल को गुरु की आज्ञा मिलती है—गुरुपत्नी की रक्षा करो; पर शत्रु साधारण नहीं, देवराज इन्द्र है। → विपुल निर्णय करता है कि बाह्य पहरे से काम नहीं चलेगा—वह योगबल से गुरुपत्नी (रुचि) के शरीर में प्रवेश कर, अपने अंगों से उसके अंगों में समा कर, भीतर से ही रक्षा करेगा। इन्द्र के रूप-परिवर्तन और छल के भय के बीच यह ‘देह-प्रवेश’ ही निर्णायक उपाय बनता है; नेत्र-किरणों के संधान और सूक्ष्म-मार्ग से प्रवेश का वर्णन कथा को चरम पर ले जाता है। → विपुल गुरु-आज्ञा को सर्वोपरि मानकर, आश्चर्य-कार्य करने का संकल्प पूरा करता है—गुरुपत्नी की पवित्रता की रक्षा हेतु वह स्वयं को दाँव पर लगाता है। कथा का निष्कर्ष यह स्थापित करता है कि शिष्य-धर्म और स्त्री-रक्षा का व्रत केवल उपदेश नहीं, तप और योग की चरम परीक्षा है। → इन्द्र किस रूप में आएगा और भीतर-स्थित विपुल उसे कैसे रोकेगा—यह प्रश्न कथा को आगे की घटनाओं के लिए उत्कंठा में छोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
2 7 जा चत्वारिशो< ध्याय: भृगुवंशी विपुलके द्वारा योगबलसे गुरुपत्नीके शरीरमें प्रवेश करके उसकी रक्षा करना भीष्म उवाच एवमेव महाबाहो नात्र मिथ्यास्ति किंचन । यथा ब्रवीषि कौरव्य नारीं प्रति जनाधिप
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ମହାବାହୋ, କୌରବ, ଜନାଧିପ! ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯାହା କହୁଛ, ସେହିପରି ହିଁ; ଏଥିରେ କିଛିମାତ୍ର ମିଥ୍ୟା ନାହିଁ।
Verse 2
अन्न ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । यथा रक्षा कृता पूर्व विपुलेन महात्मना
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପ୍ରିୟ! ମୁଁ ତୁମକୁ ଗୋଟିଏ ପୁରାତନ ଇତିହାସ କହିବି—ପୂର୍ବକାଳରେ ମହାତ୍ମା ବିପୁଳ କିପରି ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ।
Verse 3
प्रमदाश्च॒ यथा सृष्टा ब्रह्मणा भरतर्षभ । यदर्थ तच्च ते तात प्रवक्ष्यामि नराधिप,भरतश्रेष्ठ! तात! नरेश्वर! ब्रह्माजीने जिस प्रकार और जिस उद्देश्यसे युवतियोंकी सृष्टि की है, वह सब मैं तुम्हें बताऊँगा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତାତ! ନରାଧିପ! ବ୍ରହ୍ମା ଯେପରି ଓ ଯେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ସେ ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।
Verse 4
न हि स्त्रीभ्य: परं पुत्र पापीय: किंचिदस्ति वै | अनि्निहि प्रमदा दीप्तो मायाश्ष मयजा विभो
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୁତ୍ର! ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ପାପିଷ୍ଠ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ଯୌବନମଦରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ସମାନ; ଏବଂ ପ୍ରଭୋ! ସେ ଦାନବ ମୟଙ୍କ ରଚିତ ମାୟା—ଏକ ଛଳ—ଅଟେ।
Verse 5
क्षुरधारा विषं सर्पो वल्विरित्येकतः स्त्रिय: । प्रजा इमा महाबाहो धार्मिक्य इति न: श्रुतम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କ୍ଷୁରଧାର, ବିଷ, ସର୍ପ ଓ ଅଗ୍ନି—ଏ ସବୁ ସହିତ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଏକାସାଥି ତୁଳନା କରାଯାଇଛି। ତଥାପି, ହେ ମହାବାହୋ! ଆମେ ଏହା ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଛୁ ଯେ ଏହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଧର୍ମମୟୀ।
Verse 6
अथाभ्यगच्छन् देवास्ते पितामहमरिंदम
ତାପରେ ସେ ଦେବତାମାନେ ପିତାମହଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ—ଶତ୍ରୁଦମନକାରୀ ସେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ପାଖକୁ।
Verse 7
तेषामन्तर्गत॑ ज्ञात्वा देवानां स पितामह:
ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବ ଜାଣି ପିତାମହ ତଦନୁସାରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ।
Verse 8
पूर्वसर्गे तु कौन्तेय साध्व्यो नार्य इहाभवन्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କୌନ୍ତେୟ! ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଏଠାରେ ଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସାଧ୍ବୀ ଓ ପତିବ୍ରତା ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ‘କୃତ୍ୟା’ ସଦୃଶ ହାନିକାରକ ସ୍ୱଭାବର ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସୃଷ୍ଟିରେ ମାତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପ୍ରଜାପତି ସେମାନଙ୍କୁ କାମପ୍ରବୃତ୍ତି ଦାନ କଲେ।
Verse 9
असाध्व्यस्तु समुत्पन्ना: कृत्या: सर्गात् प्रजापते: । ताभ्य: कामान् यथाकामं प्रादाद्धि स पितामह:
କିନ୍ତୁ ଅସାଧ୍ବୀ—‘କୃତ୍ୟା’ ପ୍ରକାରର—ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସୃଷ୍ଟିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। କୌନ୍ତେୟ! ସେହି ପିତାମହ ପ୍ରଜାପତି ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କୁ କାମପ୍ରେରଣା ଦାନ କଲେ।
Verse 10
ता: कामलुब्धा: प्रमदा: प्रबाधनते नरान् सदा । क्रोधं कामस्य देवेश: सहायं चासृजत् प्रभु:
କାମଲୋଭରେ ମତ୍ତ ସେହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସଦା ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଇ ଅଶାନ୍ତ କରନ୍ତି। ଏବଂ ଦେବେଶ୍ୱର ସେହି ପ୍ରଭୁ କାମର ସହାୟ ଭାବେ କ୍ରୋଧକୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 11
(द्विजानां च गुरूणां च महागुरुनूपादिनाम् । क्षणात् स्त्रीसड्गभकामोत्था यातनाहो निरन्तरा ।।
ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିଶ୍ଚିତ—ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୈଦିକ କ୍ରିୟାକର୍ମର କୌଣସି ବିଧାନ ନାହିଁ। ପ୍ରଜାପତି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଦୁର୍ବଚନ-ସ୍ୱଭାବ ଓ ରତି ମଧ୍ୟ ଦାନ କଲେ।
Verse 12
निरिन्द्रिया हुशास्त्राश्न स्त्रियोडनृतमिति श्रुति: । शय्यासनमलंकारमन्नपानमनार्यताम्
ଶ୍ରୁତି କହେ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହର ଅଭାବ, ଶାସ୍ତ୍ରର ବିକୃତ ବ୍ୟବହାର, ଭୋଗଦୃଷ୍ଟିରେ ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗ, ଏବଂ ଅସତ୍ୟ—ଏସବୁ ପତନର କାରଣ। ଏହିପରି ଶୟ୍ୟା-ଆସନର ଆଡମ୍ବର, ଅଳଙ୍କାରର ମୋହ, ଓ ଅନ୍ନ-ପାନରେ ଅତ୍ୟାସକ୍ତି—ଏସବୁ ‘ଅନାର୍ୟତା’କୁ ଟାଣିନେଇଥାଏ।
Verse 13
नतासां रक्षणं शक््यं कर्तु पुंसां कथंचन
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ଶରଣାଗତ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନ୍ୟର ଆଶ୍ରୟରେ ନିର୍ଭର ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ବିନୟ, ସତର୍କତା ଓ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ସହିତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
वाचा च वधबन्न्धैर्वा कक््लेशैर्वा विविधैस्तथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କଠୋର ବାକ୍ୟରେ, କିମ୍ବା ବାନ୍ଧି ହତ୍ୟାର ଧମକ ଦେଇ, ଅଥବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କ୍ଲେଶ-ଯାତନା ଦେଇ ମଧ୍ୟ—ଅନ୍ୟକୁ ପୀଡ଼ା ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 15
इदं तु पुरुषव्याप्र पुरस्ताच्छुतवानहम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପୁରୁଷବ୍ୟାପ୍ର (ଉଦ୍ୟମୀ ପୁରୁଷ), ଏହି କଥା ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ (ପରମ୍ପରାରୁ) ଶୁଣିଥିଲି।
Verse 16
ऋषिरासीन्महा भागो देवशर्मेति विश्रुत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦେବଶର୍ମା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜଣେ ମହାଭାଗ ଋଷି ଏକଦା ଥିଲେ।
Verse 17
तस्या रूपेण सम्मत्ता देवगन्धर्वदानवा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାହାର ରୂପସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦାନବମାନେ ସମସ୍ତେ ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ।
Verse 18
विशेषेण तु राजेन्द्र वत्रहा पाकशासन: । उसका रूप देखकर देवता, गन्धर्व और दानव भी मतवाले हो जाते थे। राजेन्द्र! वृत्रासुरका वध करनेवाले पाकशासन इन्द्र उस स्त्रीपर विशेषरूपसे आसक्त थे ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ବୃତ୍ରାସୁରବଧକ ପାକଶାସନ ଇନ୍ଦ୍ର ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଭାବେ ଆସକ୍ତ ଥିଲେ। ତାହାର ରୂପ ଦେଖିଲେ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ କାମମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇଯାଉଥିଲେ। ତେଣୁ, ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୃତ୍ରହା ଶକ୍ର ତାହା ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଆକର୍ଷିତ ଥିଲେ। ଏବଂ ମହାମୁନି ଦେବଶର୍ମା ନାରୀଚରିତ୍ରଜ୍ଞ ଥିଲେ।
Verse 19
यथाशक्ति यथोत्साहं भार्या तामभ्यरक्षत | महामुनि देवशर्मा नारियोंके चरित्रको जानते थे; अतः वे यथाशक्ति उत्साहपूर्वक उसकी रक्षा करते थे ।। पुरन्दरं च जानीते परस्त्रीकामचारिणम्
ଯଥାଶକ୍ତି ଯଥୋତ୍ସାହ ସେ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ମହାମୁନି ଦେବଶର୍ମା ନାରୀଚରିତ୍ର ଜାଣୁଥିଲେ; ତେଣୁ ସେ ଉତ୍ସାହପୂର୍ବକ, ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ତାହାର ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ସେ ଏହା ମଧ୍ୟ ଜାଣୁଥିଲେ ଯେ ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର) ପରସ୍ତ୍ରୀକାମଚାରୀ।
Verse 20
स कदाचिदृषिस्तात यज्ञं कर्तुमनास्तदा
ହେ ତାତ! ଏକ ସମୟରେ ସେଇ ଋଷି ତେବେ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ମନ କଲେ।
Verse 22
देवशर्मोवाच यज्ञकारो गमिष्यामि रुचिं चेमां सुरेश्वर:
ଦେବଶର୍ମା କହିଲେ—ହେ ସୁରେଶ୍ୱର! ମୁଁ ଯଜ୍ଞରେ ଋତ୍ୱିଜ୍ (ଯଜ୍ଞକାର) ଭାବେ ଯିବି; ଏହି ମୋର ରୁଚି ମଧ୍ୟ ସେଇ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚଳ।
Verse 23
अप्रमत्तेन ते भाव्यं सदा प्रति पुरन्दरम्
ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର) ପ୍ରତି ତୁମେ ସଦା ଅପ୍ରମତ୍ତ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ରହିବା ଉଚିତ।
Verse 24
भीष्म उवाच इत्युक्तो विपुलस्तेन तपस्वी नियतेन्द्रिय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଗୁରୁ ଏପରି କହିବା ପରେ ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦ୍ୟୁତିମାନ, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ, ସଦା ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ରତ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ବିପୁଳ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହି ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କଲା। ପରେ, ମହାରାଜ, ଗୁରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସେ ପୁନର୍ବାର ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲା।
Verse 25
सदैवोग्रतपा राजन्नग्न्यर्कसदृशद्युति: । धर्मज्ञ: सत्यवादी च तथेति प्रत्यभाषत । पुनश्चेद॑ं महाराज पप्रच्छ प्रस्थितं गुरुम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ସଦା ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ରତ, ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦ୍ୟୁତିମାନ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ବିପୁଳ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲା। ପରେ, ମହାରାଜ, ଗୁରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରଶ୍ନ କଲା।
Verse 26
विपुल उवाच कानि रूपाणि शक्रस्य भवन्त्यागच्छतो मुने । वपुस्तेजश्न कीदृग् वै तन्मे व्याख्यातुमहसि
ବିପୁଳ କହିଲା—ମୁନେ! ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଯେତେବେଳେ ଆସନ୍ତି, ସେ କେଉଁ କେଉଁ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି? ଏବଂ ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଶରୀର ଓ ତେଜ କିପରି ଥାଏ? ଦୟାକରି ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
Verse 27
भीष्म उवाच ततः स भगवांस्तस्मै विपुलाय महात्मने । आचचक्षे यथातत्त्वं मायां शक्रस्य भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତବଂଶଜ! ତାପରେ ସେ ଭଗବାନ ଋଷି ମହାତ୍ମା ବିପୁଳଙ୍କୁ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଙ୍କ ମାୟାର ଯଥାର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ।
Verse 28
देवशर्मोवाच बहुमाय: स विप्रर्षे भगवान् पाकशासन: । तांस्तान् विकुरुते भावान् बहूनथ मुहुर्मुहु:
ଦେବଶର୍ମା କହିଲେ—ହେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେ! ଭଗବାନ ପାକଶାସନ (ଇନ୍ଦ୍ର) ବହୁ ପ୍ରକାର ମାୟାରେ ନିପୁଣ। ସେ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ବାରମ୍ବାର ଅନେକ ଭାବ ଓ ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।
Verse 29
किरीटी वज्रधृग् धन्वी मुकुटी बद्धकुण्डल:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୁତ୍ର! କେବେ କେବେ ସେମାନେ ମସ୍ତକରେ କିରୀଟ-ମୁକୁଟ, କାନରେ କୁଣ୍ଡଳ, ହାତରେ ବଜ୍ର ଓ ଧନୁ ଧାରଣ କରି ମୁକୁଟଧାରୀ ଯୋଦ୍ଧା ପରି ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଆଉ କେବେ ଏକେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚାଣ୍ଡାଳ ସମାନ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି। ପୁଣି କେବେ ଶିଖା କିମ୍ବା ଜଟା ଧାରଣ କରି, ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଋଷି ପରି ହୋଇଯାଆନ୍ତି।
Verse 30
भवत्यथ मुहूर्तेन चाण्डालसमदर्शन: । शिखी जटी चीरवासा: पुनर्भवति पुत्रक
ତାପରେ, ପୁତ୍ର, ସେ ଏକେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚାଣ୍ଡାଳ ସମାନ ଦେଖାଯାଏ; ପୁଣି, ପୁତ୍ର, ଶିଖାଧାରୀ, ଜଟାଧାରୀ ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇଯାଏ।
Verse 31
बृहत् शरीरश्न पुनश्वलीरवासा: पुन: कृश: । गौरं श्यामं च कृष्णं च वर्ण विकुरुते पुन:
କେବେ ସେ ବିଶାଳ ଓ ହୃଷ୍ଟ-ପୁଷ୍ଟ ଶରୀର ଧାରଣ କରେ, ତ କେବେ କୃଶ ହୋଇ ଚିରାବସ୍ତ୍ରରେ ଲପେଟା ଦେଖାଯାଏ। ପୁଣି ପୁଣି ସେ ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣ ବଦଳାଏ—କେବେ ଗୌର, କେବେ ଶ୍ୟାମ, କେବେ କୃଷ୍ଣ।
Verse 32
विरूपो रूपवांश्वैव युवा वृद्धस्तथैव च । ब्राह्मण: क्षत्रियश्चैव वैश्य: शूद्रस्तथैव च
ସେମାନେ ଏକ କ୍ଷଣରେ ବିରୂପ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ଷଣରେ ରୂପବାନ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। କେବେ ଯୁବା, କେବେ ବୃଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। କେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ଆସନ୍ତି, ତ କେବେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 33
प्रतिलोमो5नुलोमश्न भवत्यथ शतक्रतुः । शुकवायसरूपी च हंसकोकिलरूपवान्,वे इन्द्र कभी अनुलोम संकरका रूप धारण करते हैं तो कभी विलोम संकरका। वे तोते, कौए, हंस और कोयलके रूपमें भी दिखायी देते हैं
ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ର କେବେ ପ୍ରତିଲୋମ ଓ କେବେ ଅନୁଲୋମ ସଂକରର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଟିଆ ଓ କାଉଁ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ହଂସ ଓ କୋଇଲି ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି।
Verse 34
सिंहव्याप्रगजानां च रूपं धारयते पुन: । दैवं दैत्यमथो राज्ञां वपुर्धारयतेडपि च,सिंह, व्याप्र और हाथीके भी रूप बारंबार धारण करते हैं। देवताओं, दैत्यों तथा राजाओंके शरीर भी धारण कर लेते हैं
ସେ ପୁନଃପୁନଃ ସିଂହ, ବ୍ୟାଘ୍ର ଓ ଗଜର ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଦେବ, ଦୈତ୍ୟ ଏବଂ ରାଜାମାନଙ୍କର ଦେହ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରିପାରେ।
Verse 35
अकृशो वायुभग्नाड्: शकुनिर्विकृतस्तथा । चतुष्पाद् बहुरूपश्च पुनर्भवति बालिश:
ସେ କେବେ ହୃଷ୍ଟପୁଷ୍ଟ, କେବେ ବାତରୋଗରେ ଭଙ୍ଗ ଦେହବାନ, କେବେ ପକ୍ଷୀ, କେବେ ବିକୃତ ବେଶରେ ଦେଖାଯାଏ। ପୁନଃ କେବେ ଚତୁଷ୍ପାଦ ପଶୁ, କେବେ ବହୁରୂପୀ, ଆଉ କେବେ ମୂଢ ବାଲିଶ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଏ।
Verse 36
मक्षिकामशकादीनां वपुर्धारयतेडपि च । न शक््यमस्य ग्रहणं कर्तु विपुल केनचित्
ସେ ମାଛି, ମଶା ଆଦିର ଦେହ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରେ। ହେ ବିପୁଳ! କେହି ମଧ୍ୟ ତାକୁ ଧରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
Verse 37
अपि विश्वकृता तात येन सृष्टमिदं जगत् । पुनरन्तर्हित: शक्रो दृश्यते ज्ञानचक्षुषा
ତାତ! ଯେ ଵିଶ୍ୱକର୍ତ୍ତା ଏହି ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ସେଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ—ଶକ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ତର୍ହିତ ହେଲେ—କେବଳ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁରେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 38
वायुभूतश्न स पुनर्देवराजो भवत्युत । एवं रूपाणि सततं कुरुते पाकशासन:,फिर वे वायुरूप होकर तुरंत ही देवराजके रूपमें प्रकट हो जाते हैं। इस तरह पाकशासन इन्द्र सदा नये-नये रूप धारण करता और बदलता रहता है
ସେ ବାୟୁରୂପ ହୋଇ ପୁନଃ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦେବରାଜ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଏଭଳି ପାକଶାସନ ଇନ୍ଦ୍ର ସଦା ନିତ୍ୟନୂତନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ।
Verse 39
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें स््रियोंके स््वभावका वर्णनविषयक उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,तस्माद् विपुल यत्नेन रक्षेमां तनुमध्यमाम् | यथा रुचिं नावलिहेद् देवेन्द्रो भूगुसत्तम
ଏହେତୁ, ହେ ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମହା ପ୍ରୟାସରେ ଏହି ତନୁମଧ୍ୟମା ନାରୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର; ଯେପରି ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଇଚ୍ଛାମତେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିନ ପାରନ୍ତୁ।
Verse 40
क्रतावुपहिते न्यस्तं हवि: श्वेव दुरात्मवान् भगुश्रेष्ठ विपुल! इसलिये तुम यत्नपूर्वक इस तनुमध्यमा रुचिकी रक्षा करना जिससे दुरात्मा देवराज इन्द्र यज्ञमें रखे हुए हविष्यको चाटनेकी इच्छावाले कुत्तेकी भाँति मेरी पत्नी रुचिका स्पर्श न कर सके ।।
ହେ ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିପୁଲ! ଯଜ୍ଞରେ ରଖାଯାଇଥିବା ହବିଷ୍ୟକୁ ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ କୁକୁର ଚାଟିବାକୁ ଧାଉଁଛି, ସେପରି ଦୁରାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ଆସିପାରେ। ତେଣୁ ତୁମେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଏହି ତନୁମଧ୍ୟମା ରୁଚିକାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର; ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର—ଯଜ୍ଞରେ ରଖା ହବିଷ୍ୟକୁ ଚାଟିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ କୁକୁର ପରି—ମୋର ପତ୍ନୀ ରୁଚିକାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିନ ପାରନ୍ତୁ। ଏହିପରି କହି ସେ ମୁନି ତେବେ ଯଜ୍ଞକାର୍ଯ୍ୟକୁ ଗଲେ।
Verse 41
विपुलस्तु वच: श्रुत्वा गुरोश्विन्तामुपेयिवान्
ଗୁରୁଙ୍କ ବିସ୍ତୃତ ବଚନ ଶୁଣି ବିପୁଲ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ ଏବଂ ଧର୍ମାନୁସାରେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଭାବିଲେ।
Verse 42
कि नु शक््यं मया कर्तु गुरुदाराभिरक्षणे
ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କ ରକ୍ଷା ବିଷୟରେ ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି? ତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ମୋ ପକ୍ଷରୁ କେଉଁ ଉପାୟ ସମ୍ଭବ?
Verse 43
मायावी हि सुरेन्द्रो सौ दुर्धर्षश्षापि वीर्यवान् । उन्होंने मन-ही-मन सोचा, “मैं गुरुपत्नीकी रक्षाके लिये क्या कर सकता हूँ, क्योंकि वह देवराज इन्द्र मायावी होनेके साथ ही बड़ा दुर्धर्ष और पराक्रमी है ।।
ସେ ମନେମନେ ଭାବିଲେ—ସେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ମାୟାବୀ; ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଧର୍ଷ ଏବଂ ପରାକ୍ରମଶାଳୀ। ପାକଶାସନ ଇନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ଆଶ୍ରମରେ ଲୁଚିଲେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 44
वायुरूपेण वा शक्रो गुरुपत्नीं प्रधर्षयेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଯଦି ବାୟୁରୂପ ଧାରଣ କରି ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ, ତଥାପି ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ମହାପାପ, ଘୋର ଅପରାଧ ହେବ।
Verse 45
अथवा पौरुषेणेयं न शक््या रक्षितुं मया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନହେଲେ କେବଳ ପୁରୁଷାର୍ଥରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି ନାହିଁ; କାରଣ ଐଶ୍ୱର୍ୟବାନ, ବହୁରୂପଧାରୀ ପାକଶାସନ ଇନ୍ଦ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ। ତେଣୁ ଯୋଗବଳର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବି।
Verse 46
बहुरूपो हि भगवान् श्रूयते पाकशासन: । सो<हं योगबलादेनां रक्षिष्ये पाकशासनात्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପାକଶାସନ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଭଗବାନ ବହୁରୂପଧାରୀ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତେଣୁ ଯୋଗବଳରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପାକଶାସନରୁ ରକ୍ଷା କରିବି।
Verse 47
गात्राणि गात्रैरस्याहं सम्प्रवेक्ष्ये हि रक्षितुम् यद्युच्छिष्टामिमां पत्नीमद्य पश्यति मे गुरु:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମୋ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଅଡ଼େଇ ଦେବି। କାରଣ ଆଜି ଯଦି ମୋ ଗୁରୁ ଏହି ପତ୍ନୀକୁ ‘ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ’—ଅପମାନିତ ଓ ପରିତ୍ୟକ୍ତ—ରୂପେ ଦେଖନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଦୋଷାରୋପକୁ ମୁଁ କିପରି ସହିବି?
Verse 48
नचेयं रक्षितुं शक्या यथान्या प्रमदा नृभि:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ନାରୀକୁ ଅନ୍ୟ ନାରୀମାନଙ୍କ ପରି ପୁରୁଷମାନେ ସେହିପରି ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
Verse 49
मायावी हि सुरेन्द्रोडसावहो प्राप्तोडस्मि संशयम् । “दूसरी युवतियोंकी तरह इस गुरुपत्नीकी भी मनुष्योंद्वारा रक्षा नहीं की जा सकती; क्योंकि देवराज इन्द्र बड़े मायावी हैं। अहो! मैं बड़ी संशयजनित अवस्थामें पड़ गया ।।
Verse 50
योगेनाथ प्रवेशो हि गुरुपत्न्या: कलेवरे
Bhishma said: “Therefore, by the power of yoga, I must enter the body of the preceptor’s wife. As a drop of water resting on a lotus leaf remains unstained, so too will I dwell within her without attachment.”
Verse 51
एवमेव शरीरे<5स्या निवत्स्यामि समाहित: । असक्तः पद्मपत्रस्थो जलबिन्दुर्यथथाचल:
Bhīṣma said: “Even so, I shall dwell within her body, collected in yoga. Remaining unattached—like a drop of water resting upon a lotus leaf without clinging—I will abide there without being tainted.”
Verse 52
निर्मुक्तस्य रजोरूपान्नापराधो भवेन्मम | यथा हि शून्यां पथिक: सभामध्यावसेत् पथि
Bhishma said: “Since I am freed from the forms of rajas (passion and agitation), no fault can accrue to me. Just as a traveler on the road may, without attachment, rest in an empty lodging, so too—remaining vigilant—I shall enter and abide in the body of the teacher’s wife, in such a way that my presence there is possible.”
Verse 53
तथाद्यावासयिष्यामि गुरुपत्न्या: कलेवरम् । एवमेव शरीरे<5स्या निवत्स्यामि समाहित:
Bhishma said: “So today I shall cause myself to dwell within the body of the guru’s wife. In that very body I shall remain, collected and vigilant.” The statement frames his act as a disciplined, intentional entry undertaken with self-control, invoking the ethical tension between extraordinary means and the sanctity owed to a teacher’s household.
Verse 54
इत्येवं धर्ममालोक्य वेदवेदांश्व सर्वश: । तपश्च विपुलं दृष्टवा गुरोरात्मन एव च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପୃଥ୍ୱୀନାଥ! ଏଭଳି ଧର୍ମକୁ ଅବଲୋକନ କରି, ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗକୁ ସର୍ବଥା ବିଚାର କରି, ଗୁରୁ ଓ ନିଜର ବିପୁଳ ତପସ୍ୟାକୁ ମନେ ରଖି, ଭୃଗୁବଂଶୀ ବିପୁଳ ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମନେ ମନେ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଉପାୟକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ଏବେ ସେ କରିଥିବା ମହା ପ୍ରୟାସ ମୁଁ କହୁଛି—ଶୁଣ।
Verse 55
इति निश्चित्य मनसा रक्षां प्रति स भार्गव: । अन्वतिष्ठत् परं यत्नं यथा तच्छृणु पार्थिव
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏଭଳି ରକ୍ଷା ବିଷୟରେ ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ଭାର୍ଗବ ପରମ ପ୍ରୟାସ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ କିପରି କଲେ, ହେ ପାର୍ଥିବ—ଶୁଣ।
Verse 56
स्वयं गच्छन्ति देवत्वं ततो देवानियाद् भयम् । छुरेकी धार
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୂର୍ବକାଳରେ ପ୍ରଜା ଏତେ ଧାର୍ମିକ ଥିଲେ ଯେ ସେମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଦେବତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅଥିଲେ; ଏହାରୁ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମହାଭୟ ହେଲା। ତେବେ ମହାତପସ୍ବୀ ବିପୁଳ ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ନିକଟରେ ବସିଥିବା ନିର୍ଦୋଷାଙ୍ଗିନୀ ରୁଚିଙ୍କୁ ନାନା ପ୍ରକାର କଥା-ବାର୍ତ୍ତାରେ ଲଗାଇ ଲୋଭାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 57
नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्या रश्मिं संयोज्य रश्मिभि: । विवेश विपुल: कायमाकाशं पवनो यथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବିପୁଳ ନିଜ ଦୁଇ ନେତ୍ରର କିରଣକୁ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ନେତ୍ରର କିରଣ ସହ ଯୋଗ କରି, ଯେପରି ପବନ ଆକାଶରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି ତାଙ୍କ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 58
'फिर अपने दोनों नेत्रोंको उन्होंने उसके नेत्रोंकी ओर लगाया और अपने नेत्रोंकी किरणोंको उसके नेत्रोंकी किरणोंके साथ जोड़ दिया। फिर उसी मार्गसे आकाशमें प्रविष्ट होनेवाली वायुकी भाँति रुचिके शरीरमें प्रवेश किया” ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଲକ୍ଷଣକୁ ଲକ୍ଷଣ ସହ ଏବଂ ମୁଖକୁ ମୁଖ ସହ ମେଳାଇ, କୌଣସି ବାହ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ସେ ନିଶ୍ଚଳ ରହିଲେ। ସେ ସମୟରେ ଅନ୍ତର୍ହିତ ମୁନି ବିପୁଳ ଛାୟା ପରି ପ୍ରତୀତ ହେଲେ।
Verse 59
ततो विष्टभ्य विपुलो गुरुपत्न्या: कलेवरम् | उवास रक्षणे युक्तो न च सा तमबुद्ध्यत
ତେବେ ବିପୁଳ ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରି ସ୍ଥିର କରି, ତାଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ନିୟୁକ୍ତ ହୋଇ ସେଠାରେ ରହିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କୁ (ରକ୍ଷକ ଭାବେ) ଚିହ୍ନି ପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 60
“विपुल गुरुपत्नीके शरीरको स्तम्भित करके उसकी रक्षामें संलग्न हो वहीं निवास करने लगे। परंतु रुचिको अपने शरीरमें उनके आनेका पता न चला ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ, ସେ ମହାତ୍ମା ଗୁରୁ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କରି ସ୍ୱଗୃହକୁ ଫେରି ନାସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବିପୁଳ ସେହିପରି ସଚେତନ ରହି ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କ ରକ୍ଷା କରି ସେଠାରେ ରହିଲେ।
Verse 66
निवेद्य मानसं चापि तृष्णीमासन्नधोमुखा: । शत्रुदमन! तब वे देवता ब्रह्माजीके पास गये और उनसे अपने मनकी बात निवेदन करके मुँह नीचे किये चुपचाप बैठ गये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମନର କଥା ନିବେଦନ କରି ସେମାନେ ମୌନ ହେଲେ ଓ ମୁହଁ ନମାଇ ବସି ରହିଲେ। ପରେ ସେ ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚିନ୍ତା ନିବେଦନ କରି, ବିନୟରେ ଅଧୋମୁଖ ହୋଇ ନିରବ ରହିଲେ।
Verse 76
मानवानां प्रमोहार्थ कृत्या नार्योडसृजत् प्रभु: । उन देवताओंके मनकी बात जानकर भगवान् ब्रह्माने मनुष्योंको मोहमें डालनेके लिये कृत्यारूप नारियोंकी सृष्टि की
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦେବତାମାନଙ୍କ ମନର କଥା ଜାଣି ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ମାନବମାନଙ୍କୁ ମୋହରେ ପକାଇବା ପାଇଁ କୃତ୍ୟାରୂପ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 106
असज्जन्त प्रजा: सर्वा: कामक्रोधवशं गता: । वे मतवाली युवतियाँ कामलोलुप होकर पुरुषोंको सदा बाधा देती रहती हैं। देवेश्वर भगवान् ब्रह्माने कामकी सहायताके लिये क्रोधको उत्पन्न किया। इन्हीं काम और क्रोधके वशीभूत होकर स्त्री और पुरुषरूप सारी प्रजा परस्पर आसक्त होती है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା କାମ ଓ କ୍ରୋଧର ବଶରେ ପଡ଼ି ଆସକ୍ତ ହୁଏ। କାମକୁ ସହାୟ କରିବା ପାଇଁ ଦେବେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମା କ୍ରୋଧକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହି କାମ-କ୍ରୋଧର ଅଧୀନ ହୋଇ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷରୂପ ସମଗ୍ର ପ୍ରଜା ପରସ୍ପର ଆସକ୍ତିରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ।
Verse 126
दुर्वग्भावं रतिं चैव ददौ स्त्रीभ्य: प्रजापति: । स्त्रियोंके लिये किन््हीं वैदिक कर्मोंके करनेका विधान नहीं है। यही धर्मशास्त्रकी व्यवस्था है। स्त्रियाँ इन्द्रियशून्य हैं अर्थात् वे अपनी इन्द्रियोंको वशमें रखनेमें असमर्थ हैं। शास्त्रज्ञाससे रहित हैं और असत्यकी मूर्ति हैं। ऐसा उनके विषयमें श्रुतिका कथन है। प्रजापतिने स्त्रियोंको शय्या
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପ୍ରଜାପତି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଦୁର୍ବାକ୍ୟ-ଭାବ ଓ ରତି ଦାନ କରିଥିଲେ। ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୈଦିକ କର୍ମ କରିବାର ବିଧାନ ନାହିଁ—ଏହା ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ବ୍ୟବସ୍ଥା। ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହରେ ଅସମର୍ଥ, ଶାସ୍ତ୍ର-ଜିଜ୍ଞାସାରହିତ ଓ ଅସତ୍ୟର ମୂର୍ତ୍ତି—ଏପରି ଶ୍ରୁତି କହେ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପୁନଃ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ପ୍ରଜାପତି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଶୟ୍ୟା, ଆସନ, ଅଳଙ୍କାର, ଅନ୍ନ, ପାନ, ଅନାର୍ୟତା, ଦୁର୍ବଚନ, ପ୍ରିୟତା ଓ ରତି ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।
Verse 136
अपि विश्वकृता तात कुतस्तु पुरुषैरिह । तात! लोकस्रष्टा ब्रह्मा-जैसा पुरुष भी स्त्रियोंकी किसी प्रकार रक्षा नहीं कर सकता, फिर साधारण पुरुषोंकी तो बात ही क्या
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାତ! ବିଶ୍ୱସ୍ରଷ୍ଟା ବ୍ରହ୍ମା ପରି ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ଯଦି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସର୍ବଥା ରକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ଲୋକର ସାଧାରଣ ପୁରୁଷମାନେ କ’ଣ କରିପାରିବେ?
Verse 143
न शक्या रक्षितुं नार्यस्ता हि नित्यमसंयता: । वाणीके द्वारा एवं वध और बन्धनके द्वारा रोककर अथवा नाना प्रकारके क्लेश देकर भी स्त्रियोंकी रक्षा नहीं की जा सकती; क्योंकि वे सदा असंयमशील होती हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା (ଅର୍ଥାତ୍ ପହରା ଦେଇ ଆଚରଣକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିବା) ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କାରଣ ସେମାନେ ସଦା ଅସଂଯତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବାଣୀଦ୍ୱାରା ରୋକି, ଦଣ୍ଡଭୟ ଦେଖାଇ, ବଧ କିମ୍ବା ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା, ଅଥବା ନାନା ପ୍ରକାର କ୍ଲେଶ ଦେଇ ମଧ୍ୟ—ତାଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ସତ୍ୟରୂପେ ସୁରକ୍ଷିତ କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ।
Verse 153
यथा रक्षा कृता पूर्व विपुलेन गुरुस्त्रिया: । पुरुषसिंह! पूर्वकालमें मैंने यह सुना था कि प्राचीनकालमें महात्मा विपुलने अपनी गुरुपत्नीकी रक्षा की थी। कैसे की? यह मैं तुम्हें बता रहा हूँ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୁରୁଷସିଂହ! ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ମୁଁ ଶୁଣିଛି—ପୂର୍ବେ ମହାତ୍ମା ବିପୁଳ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ସେ କିପରି ରକ୍ଷା କଲେ—ତାହା ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।
Verse 166
तस्य भार्या रुचिनाम रूपेणासदृशी भुवि । पहलेकी बात है, देवशर्मा नामके एक महा-भाग्यशाली ऋषि थे। उनके रुचि नामवाली एक स्त्री थी जो इस पृथ्वीपर अद्वितीय सुन्दरी थी
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ‘ରୁଚି’ ନାମ୍ନୀ; ରୂପରେ ସେ ପୃଥିବୀରେ ଅସଦୃଶୀ ଥିଲେ। ପୂର୍ବେ ଦେବଶର୍ମା ନାମରେ ଜଣେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମୁନି ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ‘ରୁଚି’ ନାମକ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଏହି ଧରାଧାମରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସୁନ୍ଦରୀ ଥିଲେ।
Verse 196
तस्माद् बलेन भार्याया रक्षणं स चकार ह । वे यह भी जानते थे कि इन्द्र बड़ा ही पर-स्त्रीलम्पट है, इसलिये वे अपनी स्त्रीकी उनसे यत्नपूर्वक रक्षा करते थे
ଏହିହେତୁ ସେ ନିଜ ସମସ୍ତ ବଳ ଲଗାଇ ସ୍ତ୍ରୀର ରକ୍ଷାର ଭାର ନେଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ପରସ୍ତ୍ରୀଲୋଲୁପ ବୋଲି ଜାଣି, ସେ ତାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯତ୍ନ ଓ ସତର୍କତାରେ ସଦା ରକ୍ଷା କରୁଥିଲା।
Verse 206
भार्यासंरक्षणं कार्य कथं स्यादित्यचिन्तयत् । तात! एक समय ऋषिने यज्ञ करनेका विचार किया। उस समय वे यह सोचने लगे कि 'यदि मैं यज्ञमें लग जाऊँ तो मेरी स्त्रीकी रक्षा कैसे होगी'
ସେ ଚିନ୍ତା କଲା—‘ସ୍ତ୍ରୀର ସଂରକ୍ଷଣ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ?’ ଏକଥର ସେ ଋଷି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ। ସେତେବେଳେ ସେ ମନେମନେ ଭାବିଲେ—‘ମୁଁ ଯଦି ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିମଗ୍ନ ହେବି, ତେବେ ମୋ ସ୍ତ୍ରୀର ରକ୍ଷା କିପରି ହେବ?’
Verse 216
आहृय दयितं शिष्यं विपुलं प्राह भार्गवम् । फिर उन महा तपस्वीने मन-ही-मन उसकी रक्षाका उपाय सोचकर अपने प्रिय शिष्य भगुवंशी विपुलको बुलाकर कहा--
ତାପରେ ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ମନେମନେ ରକ୍ଷାର ଉପାୟ ଭାବି, ନିଜ ପ୍ରିୟ ଶିଷ୍ୟ ଭୃଗୁବଂଶୀୟ ବିପୁଳକୁ ଡାକି କହିଲେ।
Verse 223
यतः प्रार्थयते नित्यं तां रक्षस्व यथाबलम् । देवशर्मा बोले--वत्स! मैं यज्ञ करनेके लिये जाऊँगा। तुम मेरी इस पत्नी रुचिकी यत्नपूर्वक रक्षा करना; क्योंकि देवराज इन्द्र सदा इसे प्राप्त करनेकी चेष्टामें लगा रहता है
‘ଯେହେତୁ ସେ ନିତ୍ୟ ତାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ, ତେଣୁ ତୁମେ ଯଥାବଳ ତାହାର ରକ୍ଷା କର।’ ଦେବଶର୍ମା କହିଲେ—‘ବତ୍ସ! ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଯାଉଛି। ତୁମେ ମୋର ସ୍ତ୍ରୀ ରୁଚିକୀଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯତ୍ନରେ ରକ୍ଷା କର; କାରଣ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ସଦା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟାରତ ରହେ।’
Verse 231
रक्षाविधानं मनसा स संचिन्त्य महातपा:
ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ମନେ ରକ୍ଷାର ଯଥୋଚିତ ବିଧାନକୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ। ତାପରେ ସେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯତ୍ନ ସହ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ—ରକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟ ଆବେଗରେ ନୁହେଁ, ବିଚାର, ସଂଯମ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠାରେ ହେବା ଉଚିତ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ କରି।
Verse 236
स हि रूपाणि कुरुते विविधानि भृगूत्तम । भुगुश्रेष्ठ! तुम्हें इन्द्रकी ओरसे सदा सावधान रहना चाहिये; क्योंकि वह अनेक प्रकारके रूप धारण करता है
ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନାନା ପ୍ରକାର ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି ସଦା ସତର୍କ ରୁହ; କାରଣ ସେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଛଦ୍ମବେଶ ଧରିବାରେ ପାରଦର୍ଶୀ।
Verse 403
देवशर्मा महाभागस्ततो भरतसत्तम | भरतश्रेष्ठ] ऐसा कहकर महाभाग देवशर्मा मुनि यज्ञ करनेके लिये चले गये
ତାପରେ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାଭାଗ ମୁନି ଦେବଶର୍ମା ଏପରି କହି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 413
रक्षां च परमां चक्रे देवराजान्महाबलात् | गुरुकी बात सुनकर विपुल बड़ी चिन्तामें पड़ गये और महाबली देवराजसे उस स्त्रीकी बड़ी तत्परताके साथ रक्षा करने लगे
ତେବେ ମହାବଳୀ ଦେବରାଜ ପରମ ରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ି, ସେହି ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତତ୍ପରତାରେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 436
उटजं वा तथा हास्य नानाविधसरूपता । “कुटी या आश्रमके दरवाजोंको बंद करके भी पाकशासन इन्द्रका आना नहीं रोका जा सकता; क्योंकि वे कई प्रकारके रूप धारण करते हैं
କୁଟୀ ହେଉ କି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନିବାସ—ଆଶ୍ରମର ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ ମଧ୍ୟ ବଜ୍ରଧାରୀ ଦେବାଧିପତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ରୋକାଯାଏ ନାହିଁ; କାରଣ ସେ ନାନା ପ୍ରକାର ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି।
Verse 443
तस्मादिमां सम्प्रविश्य रुचिं स्थास्येडहमद्य वै । सम्भव है, इन्द्र वायुका रूप धारण करके आये और गुरुपत्नीको दूषित कर डाले; इसलिये आज मैं रुचिके शरीरमें प्रवेश करके रहूँगा
ତେଣୁ ଆଜି ମୁଁ ଏହି ରୁଚିଙ୍କ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଏଠାରେ ରହିବି। ସମ୍ଭବ ଯେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବାୟୁ କୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆସି ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦୂଷିତ କରିଦେବେ; ତେଣୁ ମୁଁ ଭିତରେ ରହି ରକ୍ଷା କରିବି।
Verse 473
शप्स्यत्यसंशयं कोपाद् दिव्यज्ञानो महातपा: । “मैं गुरुपत्नीकी रक्षा करनेके लिये अपने सम्पूर्ण अंगोंसे इसके सम्पूर्ण अंगोंमें समा जाऊँगा। यदि आज मेरे गुरुजी अपनी इस पत्नीको किसी पर-पुरुषद्वारा दूषित हुई देख लेंगे तो कुपित होकर मुझे निस्संदेह शाप दे देंगे; क्योंकि वे महा तपस्वी गुरु दिव्यज्ञानसे सम्पन्न हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“କ୍ରୋଧରେ ସେ ଦିବ୍ୟଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ ମହାତପସ୍ବୀ ଗୁରୁ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଶାପ ଦେବେ। ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରିଛି—ମୋର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଲୀନ ହୋଇ ରହିବି, ଯେପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ ଦୂଷିତ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଆଜି ଯଦି ମୋର ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁ ନିଜ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ପରପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା କଲୁଷିତ ଦେଖିବେ, ତେବେ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଶାପ ଦେବେ; କାରଣ ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ଓ ଦିବ୍ୟଜ୍ଞାନରେ ସମୃଦ୍ଧ।”
Verse 496
यदि त्वेतदहं कुर्यामाश्चर्य स्यात् कृतं मया । “यहाँ गुरुने जो आज्ञा दी है, उसका पालन मुझे अवश्य करना चाहिये। यदि मैं ऐसा कर सका तो मेरे द्वारा यह एक आश्चर्यजनक कार्य सम्पन्न होगा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ମୁଁ ଯଦି ଏହା କରିପାରିବି, ତେବେ ଏହା ମୋ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକର କାର୍ଯ୍ୟ ହେବ। ଆଜି ଏଠାରେ ଗୁରୁ ଯେ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା ମୋତେ ନିଶ୍ଚୟ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ; ଯଦି ମୁଁ ତାହା ନିର୍ବାହ କରିପାରିବି, ତେବେ ଏହା ମୋ ପକ୍ଷରୁ ଏକ ଅସାଧାରଣ କୃତ୍ୟ ହେବ।”
Frequently Asked Questions
Whether a person can rely on privacy to evade moral consequence; the chapter answers negatively, asserting that cyclical time and order function as enduring witnesses to conduct.
Do not assume anonymity in wrongdoing; practice restraint and transparent duty, and apply prudent method (yukti) to prevent ethical lapses and social harm.
Yes: the narration is presented as a remembered account (attributed to Mārkaṇḍeya), and Bhīṣma generalizes it into a broader normative claim about continuous moral visibility and the necessity of prudent conduct.