Adhyaya 40
Vipulopākhyāna—Ruci-rakṣā and Śakra’s Māyā (विपुलोपाख्यानम्—रुचिरक्षणं शक्रमाया च)
Upa-parva: Strī-dharma / Itihāsa of Vipula and Ruci (Bhīṣma’s illustrative discourse)
Bhīṣma affirms Yudhiṣṭhira’s premise and announces an ancient itihāsa on how protection was once undertaken by the noble Vipula. The discourse begins with a mythic rationale: women are described through a polemical catalog of dangers, and the gods—fearing humans might attain divinity—approach the Creator; Prajāpati introduces elements that lead beings into desire and anger, and a normative claim is made that women are difficult to restrain by ordinary means. The narrative then shifts to the household of Ṛṣi Devaśarmā and his exceptionally beautiful wife Ruci, whose beauty attracts celestial attention, especially Indra. Knowing Indra’s inclination toward others’ spouses and his capacity for extensive disguise, Devaśarmā instructs his disciple Vipula to guard Ruci while he departs for a sacrifice, detailing Indra’s protean forms across social types, ages, colors, and even animals and insects. Vipula, recognizing that physical guarding cannot counter such māyā, resolves to protect Ruci through yogic entry into her body—remaining internally present yet non-interfering—so that no external approach can succeed and no impropriety is incurred. He executes this meditative strategy and maintains protection until the guru’s return (the episode continues beyond the chapter boundary).
Chapter Arc: Yudhiṣṭhira, intent on giving without harm, asks Bhīṣma a pointed question: what makes a person truly a ‘pātra’—a worthy vessel for charity—especially when the seeker is unknown, long-unseen, or has come from far away? → Bhīṣma answers by shifting the focus from mere impulse to disciplined discernment: some practice a quiet, inward vow of giving—‘whoever asks, I give’—yet even generosity must not become a cause of suffering, especially when one’s dependents and household are strained. The tension grows between universal giving and responsible stewardship. → The decisive teaching lands: the wise recognize as worthy those who are unfamiliar (apūrva), long absent (ciroṣita), or distant travelers (dūrād abhyāgata)—but only when the gift does not lead to regret or harm. Yudhiṣṭhira’s criterion—‘so that, having given, one does not burn with remorse’—becomes the chapter’s moral fulcrum. → Bhīṣma enumerates the honored circle of recipients—ṛtviks, purohitas, ācāryas, learned and non-envious persons, and those bound by the sacred ties of teaching, kinship, and service—while warning that those of contrary conduct and disposition are not fit for honor. The householder, acting with purity and good training, sustains dharma through such measured giving.
Shlokas
Verse 1
: सप्तत्रिशो5्ध्याय: दानपात्रकी परीक्षा युधिषछ्िर उवाच अपूर्वश्च भवेत् पात्रमथवापि चिरोषित: । दूरादभ्यागतं चापि किं पात्र स््थात् पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପିତାମହ! ଦାନର ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର କିଏ? ପୂର୍ବରୁ ଅପରିଚିତ ବ୍ୟକ୍ତି, କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘକାଳ ସହିତ ବସିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଅଥବା ଦୂରଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ? ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କାହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନପାତ୍ର ଭାବିବା ଉଚିତ?
Verse 2
भीष्म उवाच क्रिया भवति केषांचिदुपांशुव्रतमुत्तमम् । यो यो याचेत यत् किज्चित् सर्व दद्याम इत्यपि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯୁଧିଷ୍ଠିର! କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞକର୍ମ, ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା, କୁଟୁମ୍ବପାଳନ ଆଦି କ୍ରିୟାମାନେ ହିଁ ଅଭୀଷ୍ଟ; ଆଉ କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପାଂଶୁ—ମୌନ-ସଂୟମର ବ୍ରତ—ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷା। ତେଣୁ ଯେଉଁ ଯାଚକ ଯାହା ମାଗୁନାହିଁ, ମନରେ ‘ମୁଁ ଦେବି’ ଏହି ଭାବ ରଖିବା ଉଚିତ; କାହାକୁ ନିରାଶ କରି ଫେରାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 3
अपीडयन् भूत्यवर्गमित्येवमनुशुश्रुम । पीडयन् भृत्यवर्ग हि आत्मानमपकर्षति
ଆମେ ଏହିପରି ଶୁଣିଛୁ—ଯାହାଙ୍କ ଭରଣପୋଷଣର ଭାର ନିଜ ଉପରେ, ସେହି ପୋଷ୍ୟବର୍ଗକୁ କଷ୍ଟ ନଦେଇ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ ଭୃତ୍ୟବର୍ଗକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଇ ଦାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରକୃତରେ ନିଜକୁ ହିଁ ଅଧୋଗତିକୁ ଟାଣେ।
Verse 4
अपूर्व भावयेत् पात्र यच्चापि स्याच्चिरोषितम् । दूरादभ्यागतं चापि तत्पात्रं च विदुर्बुधा:
ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଚାର କଲେ—ପୂର୍ବରୁ ଅପରିଚିତ ବ୍ୟକ୍ତି, କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘକାଳ ସହିତ ରହିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଅଥବା ଦୂରଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି—ଏ ତିନିଜଣଙ୍କୁ ହିଁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦାନପାତ୍ର ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
Verse 5
युधिछिर उवाच अपीडया च भूतानां धर्मस्याहिंसया तथा । पात्र विद्यात् तु तत्त्वेन यस्मै दत्त न संतपेत्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— “ପିତାମହ! ଦାନ ଏପରି ହେଉ ଯେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ ପୀଡ଼ା ନ ହେଉ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ମଧ୍ୟ ବାଧା ନ ଆସୁ—ଅହିଂସାନୁସାରେ। କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ସୁପାତ୍ର କିଏ, ତାହା କିପରି ଜାଣିବା? ଯେପରି ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ପରେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପର କାରଣ ନ ହେଉ।”
Verse 6
भीष्म उवाच ऋतच्विक् पुरोहिताचार्या: शिष्यसम्बन्धिबान्धवा: । सर्वे पूज्याश्व मान्याश्व श्रुतवन्तो5नसूयका:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ବତ୍ସ! ଋତ୍ୱିକ, ପୁରୋହିତ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ; ତଥା ଶିଷ୍ୟ, ସମ୍ବନ୍ଧୀ, ବାନ୍ଧବ—ଏବଂ ଯେମାନେ ଶ୍ରୁତବାନ ଓ ଦୋଷଦୃଷ୍ଟିରହିତ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପୂଜ୍ୟ ଓ ମାନ୍ୟ।”
Verse 7
अतोडन्यथा वर्तमाना: सर्वे नाहन्ति सत्क्रियाम् । तस्मान्नित्यं परीक्षेत पुरुषान् प्रणिधाय वै
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ଯେମାନେ ନିୟମ-ସଂଯମର ବିପରୀତ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍କ୍ରିୟାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ସାବଧାନ ଓ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।”
Verse 8
इनसे भिन्न प्रकारके तथा भिन्न बर्ताववाले जो लोग हैं, वे सब सत्कारके पात्र नहीं हैं; अतः एकाग्रचित्त होकर प्रतिदिन सुपात्र पुरुषोंकी परीक्षा करनी चाहिये ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ହେ ଭାରତ! ଯେମାନଙ୍କର ପ୍ରକୃତି ଓ ଆଚରଣ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସତ୍କାରଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରତିଦିନ ସୁପାତ୍ର ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଅକ୍ରୋଧ, ସତ୍ୟବଚନ, ଅହିଂସା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ, ସରଳତା, ଅଦ୍ରୋହ, ଅଭିମାନଶୂନ୍ୟତା, ଲଜ୍ଜା, ସହନଶୀଳତା, ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ ମନଃଶମ—ଏହି ଗୁଣ ଯାହାରେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଧର୍ମବିରୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଦାନର ଉତ୍ତମ ପାତ୍ର ଓ ସମ୍ମାନର ଅଧିକାରୀ।”
Verse 9
यस्मिन्नेतानि दृश्यन्ते न चाकार्याणि भारत । स्वभावतो निविष्टानि तत्पात्रं मानमरहति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ହେ ଭାରତ! ଯାହାରେ ଏହି ଗୁଣମାନେ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଅକାର୍ଯ୍ୟ (ଅଧର୍ମ) ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ—ଏହି ଗୁଣ ଯାହାର ସ୍ୱଭାବରେ ନିବିଷ୍ଟ—ସେଇ ସୁପାତ୍ର ଓ ସମ୍ମାନାର୍ହ।”
Verse 10
तथा चिरोषितं चापि सम्प्रत्यागतमेव च । अपूर्व चैव पूर्व च तत्पात्रं मानमहति
ଯେ ପୁରୁଷ ବହୁଦିନ ସହିତ ରହିଛି, କିମ୍ବା ଯେ ଏମାତ୍ରେ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଆସିଛି; ସେ ପୂର୍ବପରିଚିତ ହେଉ କି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅପରିଚିତ—ସେ ଦାନର ପାତ୍ର ଓ ସମ୍ମାନର ଅଧିକାରୀ।
Verse 11
अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चाभिलड्घनम् । अव्यवस्था च सर्वत्र एतान्नाशनमात्मन:
ବେଦକୁ ଅପ୍ରମାଣ ଭାବିବା, ଶାସ୍ତ୍ରାଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା, ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରସାର କରିବା—ଏସବୁ ନିଜ ନାଶର କାରଣ।
Verse 12
भवेत् पण्डितमानी यो ब्राह्मणो वेदनिन्दक: । आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम्
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟର ଅହଂକାରେ ଫୁଲି ବେଦନିନ୍ଦା କରେ ଏବଂ ନିରର୍ଥକ ଆନ୍ୱୀକ୍ଷିକୀ—କେବଳ ତର୍କବିତର୍କ—ରେ ଆସକ୍ତ ରହେ, ତାକୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାକୁ କୁକୁରସମ ମାନିଛନ୍ତି।
Verse 13
हेतुवादान् ब्रुवन् सत्सु विजेताहेतुवादिक: । आक्रोष्टा चातिवक्ता च ब्राह्मणानां सदैव हि
ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସଭାରେ କେବଳ ହେତୁବାଦ କହି କୁତର୍କରେ ଜିତୁଥିବା, ଗାଳିଦେଇ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା, ଅତି-ଅମର୍ଯ୍ୟାଦିତ ଭାଷୀ—ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି—ଏମିତି ଲୋକକୁ ଅପବିତ୍ର ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାକୁ କୁକୁରସମ କହିଛନ୍ତି।
Verse 14
सर्वाभिशड्की मूढश्ष बाल: कटुकवागपि । बोद्धव्यस्तादृशस्तात नर श्वानं हि त॑ं विदु:
ଯେ ସବୁଠାରେ ସନ୍ଦେହ କରେ, ଯେ ମୂଢ, ଯେ ଶିଶୁସଦୃଶ ଆଚରଣ କରେ ଏବଂ କଟୁବାକ୍ୟ କହେ—ତାତ! ଏମିତି ଲୋକକୁ ସେହିପରି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାକୁ କୁକୁର ଭାବେ ମାନନ୍ତି।
Verse 15
यथा श्वा भषितुं चैव हन्तुं चैवावसज्जते । एवं सम्भाषणार्थाय सर्वशास्त्रवधाय च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେପରି କୁକୁର ଭୁଁକିବା ଓ କାମୁଡ଼ିବା ପାଇଁ ନିକଟକୁ ଆସେ, ସେପରି ଏମିତି ଲୋକ କେବଳ ତର୍କ ପାଇଁ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଖଣ୍ଡନ କରିବା ପାଇଁ ଏଦିକ-ସେଦିକ ଘୁରିବୁଲେ। ଏପରି ଲୋକ ଦାନର ପାତ୍ର ନୁହେଁ।
Verse 16
लोकयात्रा च द्रष्टव्या धर्मशक्षात्महितानि च । एवं नरो वर्तमान: शाश्षतीर्वर्धती समा:
ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକଯାତ୍ରା—ଜଗତର ବ୍ୟବହାର କିପରି ଚାଲେ—ତାହା ଦେଖିବା ଉଚିତ; ଧର୍ମ ଓ ନିଜର ସତ୍ୟ କଲ୍ୟାଣର ଉପାୟ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା ଲୋକ ସମୟ ସହିତ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ସମୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷେମରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 17
ऋणमुन्मुच्य देवानामृषीणां च तथैव च । 8 ॥ विप्राणामतिथीनां च पठचमम्
ଭୀଷ୍ମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ—ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ପବିତ୍ର କ୍ରମରେ ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅତିଥିଙ୍କ ପ୍ରତି ଥିବା ‘ଋଣ’କୁ ସଚେତନଭାବେ ଯଥାକ୍ରମ ଶୋଧ କରିବା ଉଚିତ: ଯଜ୍ଞ-ଯାଗରେ ଦେବଋଣ, ବେଦସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିଋଣ, ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ରସନ୍ତାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପିତୃଋଣ, ଦାନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଋଣ, ଏବଂ ଆତିଥ୍ୟ-ସତ୍କାରରେ ଅତିଥିଋଣ। ଯେ ଶୁଚିତା ଓ ବିନୟ ସହିତ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ କର୍ମ କରେ, ସେ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 18
विशुद्धेन सुविनीतेन कर्मणा । एवं गृहस्थ: कर्माणि कुर्वन् धर्मान्न हीयते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶୁଚି ଓ ନିୟମିତ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଗୃହସ୍ଥ ଯଦି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରେ, ତେବେ ସେ ଧର୍ମରୁ ହ୍ରସ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯଜ୍ଞ-ଯାଗରେ ଦେବଋଣ, ବେଦସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିଋଣ, ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ରସନ୍ତାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପିତୃଋଣ, ଦାନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଋଣ, ଏବଂ ଆତିଥ୍ୟ-ସତ୍କାରରେ ଅତିଥିଋଣ—ଏଭଳି ସେ କ୍ରମେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଯେ ଶୁଚିତା ଓ ବିନୟକୁ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ାଇ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ କର୍ମ କରେ, ସେ ଗୃହସ୍ଥ କେବେ ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 36
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें ब्राह्मणकी प्रशंसाके प्रसंगमें इन्द्र और शग्बरायुरका संवादविषयक छत्तीयवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ପ୍ରଶଂସା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଶଙ୍ବରାୟୁଙ୍କ ସଂବାଦବିଷୟକ ଛତ୍ତିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 37
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पात्रपरीक्षायां सप्तत्रिंशो ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें पात्रकी परीक्षाविषयक सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ପାତ୍ରପରୀକ୍ଷା-ବିଷୟକ ସତ୍ତତ୍ରିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Vipula must fulfill the guru’s command to protect Ruci despite Indra’s near-untraceable disguises; the dilemma is how to prevent wrongdoing without resorting to coercion or actions that could themselves become ethically compromising.
The chapter emphasizes that deception-driven threats cannot always be met by external force; sustained vigilance and disciplined inner restraint (supported here by yogic control) are presented as more reliable safeguards in ethically volatile situations.
No explicit phalaśruti appears in this chapter’s verses; its meta-function is didactic—an illustrative itihāsa embedded within Bhīṣma’s instruction to contextualize dharma as practical risk-management under māyā and desire.