Adhyaya 34
Brāhmaṇa-pūjā, Haviḥ-dāna, and the Vāsudeva–Pṛthivī Saṃvāda (Chapter 34)
Upa-parva: Dāna–Śrāddha–Brāhmaṇa-sevā Anuśāsana (Ethical discourse on honoring Brahmins and ritual giving)
Bhīṣma instructs that rulers should continually honor Brahmins with respect, protection, and material support, presenting them as pivotal agents in the moral economy of happiness and suffering. He links rāṣṭra-śānti (state tranquility) to the consistent veneration of Brahmins, analogizing their role to stabilizing divine governance. The discourse asserts that offerings given to Brahmins are accepted through them by deities and ancestors, and that neglect or hostility toward Brahmins disrupts ritual reciprocity, harming the patron’s post-mortem prospects. The chapter then introduces an old exemplum: Vāsudeva questions Earth (Pṛthivī) on how a householder removes sin; she answers that service to Brahmins is the highest purifier, generating prosperity, fame, and discernment, while Brahmin-disapproval leads to rapid decline. The unit concludes with an exhortation to the listener (addressed as Pārtha) to persistently honor eminent Brahmins to attain well-being (śreyas).
Chapter Arc: युधिष्ठिर के प्रश्न के उत्तर में भीष्म एक प्राचीन इतिवृत्त का द्वार खोलते हैं—देवर्षि नारद और वासुदेव कृष्ण का संवाद, जिसमें ‘पूजनीय पुरुष’ की पहचान और पूजन का फल बताया जाता है। → कृष्ण नारद को हाथ जोड़कर श्रेष्ठ द्विजों को नमस्कार करते देख पूछते हैं—‘भगवन्, आप किन्हें नमस्कार करते हैं?’ प्रश्न के साथ ही मान-प्रतिष्ठा का मर्म उठता है: कौन वास्तव में लोक-पूज्य है—जन्म से, ज्ञान से, या आचरण से? → नारद का निर्णायक कथन—वे उन ऋषियों/ब्राह्मणों को नित्य नमस्कार करते हैं जो ‘लोककर’ हैं, ‘तमोघ्न’ हैं, और जिनका जीवन शम, अनसूया, नित्य स्वाध्याय, शिष्टाचार तथा माता-पिता-गुरु के प्रति सम्यक् वृत्ति से प्रकाशित है; ऐसे मान्य पुरुष इहलोक-परलोक दोनों में सुखप्रदा होते हैं। → नारद कृष्ण को उपदेश देते हैं कि वे भी देव, पितृ, द्विज और अतिथि का नित्य सम्यक् पूजन करें—यही इष्ट गति का साधन है; पूजन का फल केवल पुण्य नहीं, समाज-धर्म की स्थिरता और आत्मशुद्धि भी है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बछ। जि एकत्रिशो< ध्याय: नारदजीके द्वारा पूजनीय पुरुषोंके लक्षण तथा उनके आदर-सत्कार और पूजनसे प्राप्त होनेवाले लाभका वर्णन युधिछिर उवाच के पूज्या वै त्रिलोकेडस्मिन् मानवा भरतर्षभ । विस्तरेण तदाचक्ष्व न हि तृप्पामि कथ्यत:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ତ୍ରିଲୋକରେ କେଉଁ କେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ? ଦୟାକରି ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋର ତୃପ୍ତି ହୁଏନାହିଁ।
Verse 2
भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् | नारदस्य च संवाद वासुदेवस्य चोभयो:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଗୋଟିଏ ପୁରାତନ ଇତିହାସର ଉଦାହରଣ ଦିଅନ୍ତି—ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଓ ବାସୁଦେବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ଉଭୟଙ୍କ ସଂବାଦ।
Verse 3
नारदं प्राउ्जलिं दृष्टवा पूजयान द्विजर्षभान् । केशव: परिपप्रच्छ भगवन् कान् नमस्यसि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଏକଥର ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କୁ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବା ଦେଖି କେଶବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ପଚାରିଲେ—“ଭଗବନ୍! ଆପଣ କାହାକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛନ୍ତି?”
Verse 4
बहुमानपरस्तेषु भगवन् यान् नमस्यसि । शव्यं चेच्छोतुमस्माभिर््रह्वेतद् धर्मवित्तम
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ପ୍ରଭୋ! ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆପଣଙ୍କ ହୃଦୟରେ ମହାନ ଆଦର ଅଛି ଏବଂ ଯାହାଙ୍କୁ ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ କିଏ? ଯଦି ଆମେ ଶୁଣିବା ଉଚିତ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ତେବେ ହେ ଧର୍ମବିଦ୍! ଏହି ଗୁଢ଼ ବିଷୟ କହି ସେହି ପୂଜ୍ୟ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପରିଚୟ ଦିଅନ୍ତୁ।”
Verse 5
नारद उवाच शृणु गोविन्द यानेतान् पूजयाम्यरिमर्दन । त्वत्तोडन्य: कः पुमॉल्लोके श्रोतुमेतदिहाहति
ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ଶତ୍ରୁମର୍ଦ୍ଦନ ଗୋବିନ୍ଦ! ମୁଁ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟ ଶୁଣ। ଏହି ଲୋକରେ ତୁମଠାରୁ ଅନ୍ୟ କେଉଁ ପୁରୁଷ ଏହି କଥା ଏଠାରେ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ?
Verse 6
वरुणं वायुमादित्यं पर्जन्यं जातवेदसम् | स्थाणुं स्कन्दं तथा लक्ष्मी विष्णु ब्रह्माणमेव च
ନାରଦ କହିଲେ—ବରୁଣ, ବାୟୁ, ଆଦିତ୍ୟ (ସୂର୍ଯ୍ୟ), ପର୍ଜନ୍ୟ, ଜାତବେଦ (ଅଗ୍ନି), ସ୍ଥାଣୁ (ଶିବ), ସ୍କନ୍ଦ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ—ତଥା ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମା—ଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ-ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 7
वाचस्पतिं चन्द्रमसमप: पृथ्वीं सरस्वतीम् | सततं ये नमस्यन्ति तान् नमस्याम्यहं विभो
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ଯେମାନେ ବାଚସ୍ପତି, ଚନ୍ଦ୍ର, ଜଳ, ପୃଥିବୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସତତ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 8
जो लोग वरुण, वायु, आदित्य, पर्जन्य, अग्नि, रुद्र, स्वामी कार्तिकेय, लक्ष्मी, विष्णु, ब्रह्मा, बृहस्पति, चन्द्रमा, जल, पृथ्वी और सरस्वतीको सदा प्रणाम करते हैं, प्रभो! मैं उन्हीं पूज्य पुरुषोंको मस्तक झुकाता हूँ ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ଯେମାନେ ବରୁଣ, ବାୟୁ, ଆଦିତ୍ୟ, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ରୁଦ୍ର, ସ୍କନ୍ଦ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ), ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ବୃହସ୍ପତି, ଚନ୍ଦ୍ର, ଜଳ, ପୃଥିବୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସଦା ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି—ହେ ପ୍ରଭୁ! ମୁଁ ସେହି ପୂଜ୍ୟ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଶିର ନମାଏ। ହେ ବୃଷ୍ଣିଶାର୍ଦୂଳ, ହେ ମହାବାହୁ! ଯାହାଙ୍କର ଧନ ତପସ୍ୟା, ଯେମାନେ ବେଦବିଦ ଏବଂ ବେଦୋକ୍ତ ଧର୍ମରେ ନିତ୍ୟ ପରାୟଣ—ସେହି ତପୋଧନମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସଦା ପୂଜା କରେ।
Verse 9
अभुकक्त्वा देवकार्याणि कुर्वते येडविकत्थना: । संतुष्ट श्च क्षमायुक्तास्तान् नमस्याम्यहं विभो
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ଯେମାନେ ଭୋଜନ ପୂର୍ବରୁ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ (ଦେବପୂଜା) କରନ୍ତି, ନିଜ ବଡ଼ାଇ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି ଏବଂ କ୍ଷମାଶୀଳ—ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 10
सम्यग् यजन्ति ये चेष्टी: क्षान्ता दान्ता जितेन्द्रिया: । सत्यं धर्म क्षितिं गाश्न॒ तान् नमस्यामि यादव
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଯାଦବ! ଯେମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଯଜ୍ଞ ଓ ଇଷ୍ଟି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ଯେମାନେ କ୍ଷମାଶୀଳ, ଦାନ୍ତ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ; ଏବଂ ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, ପୃଥିବୀ ଓ ଗୋମାତାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି—ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 11
ये वै तपसि वर्तन्ते वने मूलफलाशना: । असंचया: क्रियावन्तस्तान् नमस्यामि यादव
ହେ ଯାଦବ! ଯେମାନେ ବନରେ ରହି ମୂଳ-ଫଳ ଭୋଜନ କରି ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ, କୌଣସି ସଞ୍ଚୟ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ କ୍ରିୟାନିଷ୍ଠ—ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
Verse 12
यादव! जो लोग वनमें फल-मूल खाकर तपस्यामें लगे रहते हैं, किसी प्रकारका संग्रह नहीं रखते और क्रियानिष्ठ होते हैं, उन्हींको मैं मस्तक झुकाता हूँ ।।
ହେ ଯାଦବ! ଯେମାନେ ବନରେ ରହି ମୂଳ-ଫଳ ଭୋଜନ କରି ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ, ସଞ୍ଚୟହୀନ ଓ କ୍ରିୟାନିଷ୍ଠ—ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ମସ୍ତକ ନମାଏ। ଏବଂ ଯେମାନେ ମାତା-ପିତା, କୁଟୁମ୍ବଜନ ଓ ସେବକାଦି ଆଶ୍ରିତଙ୍କ ପାଳନ-ପୋଷଣରେ ସମର୍ଥ, ସଦା ଅତିଥିସେବାର ବ୍ରତ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଦେବଯଜ୍ଞ ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅନ୍ନ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
Verse 13
ये वेदं प्राप्य दुर्धर्षा वाम्मिनो ब्रह्म॒चारिण: । याजनाध्यापने युक्ता नित्यं तान् पूजयाम्यहम्
ଯେମାନେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଦୁର୍ଧର୍ଷ ଓ ବାକ୍ପଟୁ ହୋଇଛନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯଜ୍ଞ କରାଇବା ଓ ବେଦ ପଢ଼ାଇବାରେ ନିତ୍ୟ ନିଯୁକ୍ତ—ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ସଦା ପୂଜା କରେ।
Verse 14
प्रसन्नहृददया श्चैव सर्वसत्त्वेषु नित्यश: । आपूृष्ठतापात् स्वाध्याये युक्तास्तान् पूजयाम्पहम्
ଯେମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ନିତ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନହୃଦୟ ଓ ସଦୟ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରଭାତରୁ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବେଦସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ରହନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ପୂଜା କରେ।
Verse 15
गुरुप्रसादे स्वाध्याये यतन्तो ये स्थिरव्रता: । शुश्रूषवो5नसूयन्तस्तान् नमस्यामि यादव
ହେ ଯଦୁକୁଳତିଳକ! ଯେମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ପାଇବା ଓ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କରିବା ପାଇଁ ସଦା ଯତ୍ନଶୀଳ, ଯାହାଙ୍କ ବ୍ରତ ଅଟୁଟ, ଯେମାନେ ଗୁରୁଜନଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି ଏବଂ କାହାର ଦୋଷ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ—ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
Verse 16
सुव्रता मुनयो ये च ब्राह्मणा: सत्यसंगरा: । वोढारो हव्यकव्यानां तान् नमस्यामि यादव
ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ଯାଦବ, ହେ ଯଦୁନନ୍ଦନ! ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼, ମନନଶୀଳ ମୁନିସ୍ୱଭାବୀ, ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟଳ, ଏବଂ ହବ୍ୟ-କବ୍ୟ (ଦେବ ଓ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ) ଯଥାବିଧି ପାଳନ କରନ୍ତି— ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ମସ୍ତକ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 17
भैक्ष्यचर्यासु निरता: कृशा गुरुकुलाश्रया: । निः:सुखा निर्धना ये तु तान् नमस्यामि यादव
ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ଯାଦବ, ହେ ଯଦୁକୁଳଭୂଷଣ! ଯେମାନେ ଗୁରୁକୁଳରେ ରହି ଭିକ୍ଷାଚର୍ଯ୍ୟାର ଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ନିରତ, ତପସ୍ୟାରେ ଦେହ କୃଶ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଧନ ଓ ଭୋଗସୁଖର ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ— ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 18
निर्ममा निष्प्रतिद्वन्द्धा नि्ींका निष्प्रयोजना: । ये वेदं प्राप्य दुर्धर्षा वाग्मिनो ब्रह्मवादिन:
ନାରଦ କହିଲେ— ସେମାନେ ମମତା-ରହିତ, ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ-ରହିତ, ନିର୍ଭୟ ଓ ନିଷ୍କାମ। ବେଦଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେମାନେ ଦୁର୍ଧର୍ଷ ହୁଅନ୍ତି—ବାକ୍ପଟୁ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରଚାରକ।
Verse 19
अहिंसानिरता ये च ये च सत्यव्रता नरा: । दान्ता: शमपराश्वैव तान् नमस्यामि केशव
ନାରଦ କହିଲେ— ହେ କେଶବ! ଯେ ନରମାନେ ଅହିଂସାରେ ନିରତ, ସତ୍ୟବ୍ରତୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନରେ ସଂଯମୀ, ଏବଂ ଶମ—ଅନ୍ତଃଶାନ୍ତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିବିଷ୍ଟ— ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
Verse 20
केशव! जिनके मनमें ममता नहीं है
ନାରଦ କହିଲେ— ହେ କେଶବ! ଯେମାନଙ୍କ ମନରେ ମମତା ନାହିଁ, ଯେମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ନିର୍ଭୟ ଓ ନିଷ୍କାମ; ବେଦଜ୍ଞାନବଳ ପାଇ ଯେମାନେ ଦୁର୍ଧର୍ଷ ହୋଇଛନ୍ତି, ଉପଦେଶରେ ନିପୁଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ବକ୍ତା; ଅହିଂସାରେ ନିରତ ରହି ଜୀବନପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ ଓ ମନୋନିଗ୍ରହର ସାଧନାରେ ସଦା ଲୀନ— ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଆଉ ହେ ଯାଦବ! ଯେ ଗୃହସ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିତ୍ୟ ‘କପୋତବୃତ୍ତି’—ଅଳ୍ପସନ୍ତୋଷ—ରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରି ଦେବପୂଜା ଓ ଅତିଥିସତ୍କାରରେ ନିଯୁକ୍ତ ରହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ମସ୍ତକ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 21
जिनके कार्योमें धर्म, अर्थ और काम तीनोंका निर्वाह होता है, किसी एककी भी हानि नहीं होने पाती तथा जो सदा शिष्टाचारमें ही संलग्न रहते हैं, उनको मैं नमस्कार करता हूँ
ଯେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ—ଏଇ ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ନିର୍ବାହ ହୁଏ, କୌଣସି ଏକଟି ମଧ୍ୟ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କିମ୍ବା ଅବହେଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯେମାନେ ସଦା ଶିଷ୍ଟାଚାର ଓ ସଜ୍ଜନମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ନିବିଷ୍ଟ ରହନ୍ତି—ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ।
Verse 22
ब्राह्मणा: श्रुतसम्पन्ना ये त्रिवर्गमनुछिता: । अलोलुपा: पुण्यशीलास्तान् नमस्यामि केशव
ହେ କେଶବ! ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ରର ଶ୍ରୁତିଜ୍ଞାନରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ—ଏଇ ତ୍ରିବର୍ଗକୁ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ଲୋଭରହିତ ଏବଂ ସ୍ୱଭାବତଃ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ—ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
Verse 23
अब्भक्षा वायुभक्षाश्न सुधाभक्षाश्न ये सदा । व्रतैश्न विविधैर्युक्तास्तान्ू नमस्यामि माधव
ହେ ମାଧବ! ନାନାପ୍ରକାର ବ୍ରତରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ କେବଳ ଜଳ କିମ୍ବା ବାୟୁର ଆଶ୍ରୟରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେମାନେ ସଦା ଯଜ୍ଞଶେଷ ଅନ୍ନମାତ୍ର ଭୋଜନ କରନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 24
अयोनीन ग्नियोनींश्र ब्रह्मयोनींस्तथैव च । सर्वभूतात्मयोनींश्व॒ तान् नमस्याम्यहं सदा
ଯେମାନେ ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ କରି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଯେମାନେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରନିଷ୍ଠ, ଯେମାନେ ବେଦଧାରୀ, ଏବଂ ଯେମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ପରମାତ୍ମାକୁ ହିଁ ସର୍ବକାରଣ ଭାବେ ମାନନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସଦା ବନ୍ଦନା କରେ।
Verse 25
नित्यमेतान् नमस्यामि कृष्ण लोककरानृषीन् । लोकज्येष्ठान् कुलज्येष्ठांस्तमोघ्नाललोकभास्करान्
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ! ଯେ ଋଷିମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସଂସାରରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମିତ, ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର ନାଶକ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଜଗତକୁ ଜ୍ଞାନାଲୋକ ଦାନକାରୀ—ସେହି ଋଷିମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସଦା ମସ୍ତକ ନମାଏ।
Verse 26
तस्मात् त्वमपि वार्ष्णेय द्विजान् पूजय नित्यदा । पूजिता: पूजनार्हा हि सुखं दास्यन्ति तेडनघ
ଏହେତୁ, ହେ ବାର୍ଷ୍ଣେୟ! ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସଦା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ) ପୂଜା କର। ହେ ନିଷ୍ପାପ! ପୂଜନୀୟମାନେ ପୂଜିତ ହେଲେ ନିଜ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ତୁମକୁ ସୁଖ ଦେବେ।
Verse 27
अस्मिल्लोंके सदा होते परत्र च सुखप्रदा: । चरन्ते मान्यमाना वै प्रदास्यन्ति सुखं तव
ନାରଦ କହିଲେ—ଏହି ଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଜନ ସଦା ସୁଖଦାତା ହୋଇ ବିଚରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦିଆଗଲେ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ସୁଖ ଦେବେ।
Verse 28
ये सर्वातिथयो नित्यं गोषु च ब्राह्मणेषु च । नित्यं सत्ये चाभिरता दुर्गाण्यतितरन्ति ते,जो सबका अतिथि सत्कार करते तथा गौ-ब्राह्मण और सत्यपर प्रेम रखते हैं वे बड़े- बड़े संकटसे पार हो जाते हैं
ନାରଦ କହିଲେ—ଯେମାନେ ସଦା ସମସ୍ତ ଅତିଥିଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରନ୍ତି, ଗୋ-ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି ନିତ୍ୟ ସେବା-ସମ୍ମାନ ରଖନ୍ତି, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଅବିଚଳ ରହନ୍ତି—ସେମାନେ ମହା ସଙ୍କଟକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
Verse 29
नित्यं शमपरा ये च तथा ये चानसूयका: । नित्यस्वाध्यायिनो ये च दुर्गाण्यतितरन्ति ते
ନାରଦ କହିଲେ—ଯେମାନେ ସଦା ଶମରେ (ମନୋନିଗ୍ରହରେ) ନିବିଷ୍ଟ, ଯେମାନେ ଦୋଷଦୃଷ୍ଟି ଓ ଈର୍ଷ୍ୟାରହିତ, ଏବଂ ଯେମାନେ ନିତ୍ୟ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କରନ୍ତି—ସେମାନେ କଠିନ ସଙ୍କଟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
Verse 30
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें वीतहव्यका उपाख्याननागमक तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,सर्वान् देवान् नमस्यन्ति ये चैक वेदमाश्रिता: । श्रद्धधानाश्ष दान्ताश्न दुर्गाण्यतितरन्ति ते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି ଏବଂ ଏକ ବେଦର ଆଶ୍ରୟ ନେନ୍ତି, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ଓ ଦାନ୍ତ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହୀ) ହୋଇ—ସେମାନେ ଦୁର୍ଗମ ପଥ ଓ ସଙ୍କଟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
Verse 31
जो सब देवताओंको प्रणाम करते हैं, एकमात्र वेदका आश्रय लेते, श्रद्धा रखते और इन्द्रियोंको वशमें रखते हैं वे भी दुस्तर संकटसे छुटकारा पा जाते हैं ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ଯେମାନେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ଏକମାତ୍ର ବେଦକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଧାରଣ କରନ୍ତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମୀ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟର ସଙ୍କଟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେହିପରି ଯେମାନେ ନିୟମପୂର୍ବକ ବ୍ରତ ପାଳନ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଦାନରେ ରତ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ବିପତ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
Verse 32
तपस्विनश्न ये नित्यं कौमारब्रह्मचारिण: । तपसा भावितात्मानो दुर्गाण्यतितरन्ति ते,जो तपस्वी, आबालब्रह्मचारी और तपस्यासे शुद्ध अन्तःकरणवाले हैं वे दुर्गमण संकटसे पार हो जाते हैं
ନାରଦ କହିଲେ—ଯେ ତପସ୍ବୀମାନେ ନିତ୍ୟ କୌମାର-ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ ରହନ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଯାହାଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଓ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି, ସେମାନେ ଦୁର୍ଗମ ସଙ୍କଟକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
Verse 33
देवतातिथि भृत्यानां पितृणां चार्चने रता: । शिष्टान्नभोजिनो ये च दुर्गाण्यतितरन्ति ते
ନାରଦ କହିଲେ—ଯେମାନେ ଦେବତା, ଅତିଥି, ଆଶ୍ରିତ/ଭୃତ୍ୟବର୍ଗ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ଆର୍ଚ୍ଚନାରେ ରତ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟ ଅନ୍ନ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଗମ ସଙ୍କଟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
Verse 34
अग्निमाधाय विधिवत् प्रणता धारयन्ति ये । प्राप्ता: सोमाहुतिं चैव दुर्गाण्यतितरन्ति ते
ନାରଦ କହିଲେ—ଯେମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି, ନମ୍ରଭାବେ ପ୍ରଣାମ କରି ତାହାକୁ ନିରନ୍ତର ଧାରଣ ଓ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି ଅଗ୍ନିରେ ସୋମାହୁତି ଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟର ବିପତ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
Verse 35
मातापित्रोर्गुरुषु च सम्यग् वर्तन्ति ये सदा । यथा त्वं वृष्णिशार्दटूलेत्युक्त्वैवे विरराम सः
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ବୃଷ୍ଣିଶାର୍ଦୂଳ! ଯେମାନେ ସଦା ମାତା-ପିତା ଓ ଗୁରୁଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ୟକ୍ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପରି ସଙ୍କଟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ଏହା କହି ନାରଦ ମୌନ ହେଲେ।
Verse 36
तस्मात् त्वमपि कौन्तेय पितृदेवद्धिजातिथीन् । सम्यक् पूजयसे नित्यं गतिमिष्टामवाप्स्यसि
ଏହେତୁ, ହେ କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ! ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଦେବତା, ପିତୃଗଣ, ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ) ଓ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା-ସତ୍କାର କରିଲେ, ଇଷ୍ଟ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।
Verse 231
येषां त्रिवर्ग: कृत्येषु वर्तते नोपहीयते । शिष्टाचारप्रवृत्ताश्न॒ तान् नमस्याम्यहं सदा
ନାରଦ କହିଲେ—ଯେମାନଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକର୍ମରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ—ଏହି ତ୍ରିବର୍ଗ ଯଥାସ୍ଥାନେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ରହେ ଏବଂ କେବେ ହ୍ରାସ ପାଉନାହିଁ, ଏବଂ ଯେମାନେ ଶିଷ୍ଟାଚାର ଅନୁସାରେ ଚାଲନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସଦା ନମସ୍କାର କରେ।
Frequently Asked Questions
The chapter instructs sustained honoring, protection, and support of Brahmins as a stabilizing norm for rulers and householders, linking this practice to ritual efficacy (deva/pitṛ satisfaction), public peace, and favorable long-term outcomes.
It presents Brahmins as the ritual conduit: offerings given to them are described as being received by deities and ancestors, while neglecting to feed or honor Brahmins is framed as breaking the reciprocity that sustains pitṛ-prīti and divine favor.
Yes: the text explicitly associates Brāhmaṇa-sevā with purification of sin for householders, growth in prosperity and reputation, avoidance of decline, and attainment of śreyas and an elevated post-mortem destination (paramā gati).