Adhyaya 174
Chapter Arc: शरशय्या पर पड़े भीष्म, योग-धारणाओं में क्रमशः प्राण-वायु को स्थिर कर, देह-बंधन से मुक्त होने की तैयारी करते हैं; चारों ओर ऋषि-व्यासादि और राजगण मौन विस्मय में खड़े हैं। → सभा के भीतर आश्चर्य और करुणा साथ-साथ बढ़ते हैं—एक ओर वैदिक अनुष्ठान, सामगान, चन्दन-काष्ठ और कालीयक की सुगंध; दूसरी ओर भीष्म-वध के कारण को लेकर मनों में तीखी टीस—‘शिखण्डी ने मारा’ बनाम ‘अर्जुन ने मारा’ का विवाद-सा शोक। धृतराष्ट्र आदि शोकाकुल हैं, उन्हें धैर्य बँधाया जाता है। → भीष्म महात्मा धारणाओं के क्रम में प्राणों का निरोध कर देह त्याग करते हैं; उसी क्षण उपस्थित महात्माओं के बीच ‘अद्भुत’ घटित होता है—भीष्म के तेज, शांति और योग-समाधि का दिव्य प्रभाव सबको स्तब्ध कर देता है। → धृतराष्ट्रादि द्वारा भीष्म का दाह-संस्कार सम्पन्न होता है; कौरव गंगा-जल से भीष्म को जलांजलि देते हैं। शोक को शास्त्र-वाणी से दिशा मिलती है—वे वसु थे, वसिष्ठ-शाप से मनुष्यत्व को प्राप्त हुए; अतः अति-शोक उचित नहीं। → भीष्म के देहावसान के बाद उत्तराधिकार, स्मृति और धर्मोपदेश की गूँज—जीवितों के लिए ‘अब किस आधार पर राज्य-धर्म टिकेगा?’ यह प्रश्न अनकहा रहकर आगे की कथा की ओर धकेलता है।
Shlokas
Verse 1
अफड-्#-रात अष्ट षष्ट्यांधेिकशततमोब& ध्याय: भीष्मजीका प्राणत्याग
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଏପରି ସମସ୍ତ କୁରୁମାନଙ୍କୁ କହି ଶାନ୍ତନୁନନ୍ଦନ ଭୀଷ୍ମ ସେତେବେଳେ ମୌନ ହେଲେ। ହେ ଶତ୍ରୁଦମନ! ସେ କୌରବ କିଛି ସମୟ ନିରବ ହୋଇ ପଡ଼ି ରହିଲେ।
Verse 2
धारयामास चात्मानं धारणासु यथाक्रमम् | तस्योर्ध्वमगमन् प्राणा: संनिरुद्धा महात्मन:
ଭୀଷ୍ମ କ୍ରମକ୍ରମେ ଧାରଣାରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ। ତାପରେ ଯୋଗସଂୟମରେ ନିରୋଧିତ ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 3
इदमाश्चर्यमासीच्च मध्ये तेषां महात्मनाम् । सहितैरऋषिभि: सर्वैस्तदा व्यासादिभि: प्रभो
ପ୍ରଭୋ! ସେ ସମୟରେ ବ୍ୟାସାଦି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହିତ ସେଇ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ଘଟିଲା।
Verse 4
यद्यन्मुण्चति गात्र हि स शान्तनुसुतस्तदा । तत् तद् विशल्यं भवति योगयुक्तस्य तस्य वै
ଯୋଗଯୁକ୍ତ ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗରୁ ପ୍ରାଣକୁ ହଟାଉଥିଲେ, ସେ ସେ ଅଙ୍ଗ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବାଣମୁକ୍ତ ହେଉଥିଲା; ବାଣ ଆପେଆପେ ବାହାରିଯାଉଥିଲା ଓ ଘାଉ ଭରିଯାଉଥିଲା।
Verse 5
क्षणेन प्रेक्षतां तेषां विशल्य: सो5भवत् तदा । तद् दृष्टवा विस्मिता: सर्वे वासुदेवपुरोगमा:
ଦେଖୁଦେଖୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସେ ବାଣମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଏହା ଦେଖି ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ସମସ୍ତେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ।
Verse 6
संनिरुद्धस्तु तेनात्मा सर्वेष्वायतनेषु च
ସେଇ ସାଧନାଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ସଂନିରୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆୟତନରେ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଧାରରେ) ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
Verse 7
देवदुन्दुभिनादश्न पुष्पवर्ष: सहाभवत्
ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦେବଦୁନ୍ଦୁଭିର ନାଦ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା, ଏବଂ ସହସା ପୁଷ୍ପବର୍ଷା ମଧ୍ୟ ହେଲା—ଦେବାନୁମୋଦନ ଓ ଘଟଣାର ପବିତ୍ରତାର ଶୁଭଲକ୍ଷଣ।
Verse 8
महोल्केव च भीष्मस्य मूर्थदेशाज्जनाधिप
ହେ ରାଜନ୍, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ-ପ୍ରଦେଶରୁ ମହା ଉଲ୍କା ପରି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିଖଣ୍ଡ ସଦୃଶ ଏକ ଦୀପ୍ତ ଚିହ୍ନ ପ୍ରକଟ ହେଲା—ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଗମ୍ଭୀରତା ଓ ଶରଶୟ୍ୟାରେ ଶୟିତ ପିତାମହଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଅବସ୍ଥାର ସୂଚକ।
Verse 9
एवं स राजशार्दूल नृप: शान्तनवस्तदा
ଏହିପରି ସେ ସମୟରେ ଶାନ୍ତନବ ବଂଶର ସେ ନୃପ—ରାଜଶାର୍ଦୂଳ—ତଦନୁସାରେ (ଆଚରଣ/ବଚନ) କଲେ।
Verse 10
ततस्त्वादाय दारूणि गन्धांश्व विविधान् बहूनू
ତାପରେ, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ବହୁ କାଠ ଓ ନାନା ପ୍ରକାର ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ନେଇ ମହାତ୍ମା ପାଣ୍ଡବ ବିଦୁର ଓ ଯୁୟୁତ୍ସୁ ସହ ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଅଲଗା ହୋଇ ଦାଁଡ଼ି ଦେଖୁଥିଲେ।
Verse 11
चितां चक्रुर्महात्मान: पाण्डवा विदुरस्तथा । युयुत्सुश्नापि कौरव्य प्रेक्षकास्त्वितरेडभवन्
ତଦନନ୍ତର ମହାତ୍ମା ପାଣ୍ଡବମାନେ, ବିଦୁର ମଧ୍ୟ, ଏବଂ କୌରବ ଯୁୟୁତ୍ସୁ ମଧ୍ୟ ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ; ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତେ କେବଳ ପ୍ରେକ୍ଷକ ହୋଇ ଅଲଗା ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ।
Verse 12
युधिष्ठिरश्न गाड़ेयं विदुरश्च महामतिः । छादयामासतुरु भी क्षौमैर्माल्यैश्व कौरवम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ମହାମତି ବିଦୁର—ଏହି ଦୁଇଜଣେ ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର କୁରୁବୀର ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ର ଓ ମାଳାରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରି, ଚିତାଉପରେ ଶୟନ କରାଇଲେ।
Verse 13
धारयामास तस्याथ युयुत्सुश्छत्रमुत्तमम् । चामरव्यजने शुभ्रे भीमसेनार्जुनावुभी,उस समय युयुत्सुने उनके ऊपर उत्तम छत्र लगाया और भीमसेन तथा अर्जुन श्वेत चँवर एवं व्यजन डुलाने लगे
ତାପରେ ଯୁୟୁତ୍ସୁ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଉତ୍ତମ ଛତ୍ର ଧାରଣ କଲା; ଭୀମସେନ ଓ ଅର୍ଜୁନ—ଦୁଇଜଣେ—ଶୁଭ୍ର ଚାମର ଓ ପଖା ଡୋଳାଇଲେ।
Verse 14
उष्णीषे परिगृलह्लीतां माद्रीपुत्रावुभी तथा । स्त्रियः कौरवनाथस्य भीष्मं कुरुकुलोद्वहम्
ତେବେ କୌରବଗୃହର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଉଷ୍ଣୀଷ (ଶିରୋବସ୍ତ୍ର) ଧରି, କୁରୁକୁଳ-ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
Verse 15
ततो<सस््य विधिवच्चक्रुः पितृमेधं महात्मन:
ତାପରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପିତୃମେଧ କର୍ମକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଆଦିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ରୀତିରେ—ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟିଯୋଗ୍ୟ ଅପସବ୍ୟ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ସହ—ସମସ୍ତ ଆଚାର ପାଳିତ ହେଲା।
Verse 16
यजनं बहुशश्चाग्नौ जगु: सामानि सामगा: । ततश्चन्दनकाष्ठैश्ष तथा कालीयकैरपि
ସାମଗାନ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ବହୁବାର ଆହୁତି ଦେଇ ସାମମନ୍ତ୍ର ଗାନ କଲେ। ପରେ ଚନ୍ଦନକାଠ ଓ କାଳୀୟକ ଆଦି ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରାଗଲା।
Verse 17
कालागुरुप्रभृतिभिरर्गन्धै श्चोच्चावचैस्तथा । समवच्छाद्य गाज्ेयं सम्प्रज्वाल्य हुताशनम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— କାଳାଗୁରୁ ଆଦି ନାନାପ୍ରକାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ-ସାଧାରଣ ସୁଗନ୍ଧିଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଘୃତଦ୍ୱାରା ଗାଙ୍ଗେୟଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଆବୃତ କରି, ପରେ ହୁତାଶନକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି ସେହି ବିଧିକର୍ମ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିକୁ ସିଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 18
संस्कृत्य च कुरुश्रेष्ठं गाड़ेयं कुरुसत्तमा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! କୁରୁସତ୍ତମ ଗାଙ୍ଗେୟଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସଂସ୍କୃତ (ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସୁସଜ୍ଜିତ) କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ କର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ।
Verse 19
जम्मुर्भागीरथीं पुण्यामृषिजुष्टां कुरूद्वहा: । अनुगम्यमाना व्यासेन नारदेनासितेन च
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ କୁରୂଦ୍ୱହ! ଋଷିମାନେ ସେବନ କରୁଥିବା ପୁଣ୍ୟମୟ ଭାଗୀରଥୀକୁ ଅନୁସରଣ କରି ବ୍ୟାସ, ନାରଦ ଓ ଅସିତ ମଧ୍ୟ ସହଯାତ୍ରୀ ହେଲେ।
Verse 20
कृष्णेन भरतस्त्रीभियें च पौरा: समागता: । उदकं चक्रिरे चैव गाज़ेयस्य महात्मन:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ଭରତବଂଶୀୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ସମାଗତ ପୌରଜନ—ସମସ୍ତେ ମହାତ୍ମା ଗାଙ୍ଗେୟଙ୍କ ପାଇଁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉଦକଦାନ (ଜଳାଞ୍ଜଳି) କଲେ।
Verse 21
विधिवत क्षत्रियश्रेष्ठा: स च सर्वो जनस्तदा । इस प्रकार कुरुश्रेष्ठ भीष्मजीका दाह-संस्कार करके समस्त कौरव अपनी स्त्रियोंको साथ लेकर ऋषि-मुनियोंसे सेवित परम पवित्र भागीरथीके तटपर गये। उनके साथ महर्षि व्यास
କୌରବମାନେ ନିଜ ପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳାଞ୍ଜଳି କର୍ମ ସମାପ୍ତ କରିବା ପରେ, ଦେବୀ ଭାଗୀରଥୀ ଜଳର ଉପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ସେ କାନ୍ଦିଲେ, ବିଲାପ କଲେ ଏବଂ କୌରବମାନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ନିଷ୍ପାପ ପୁତ୍ରମାନେ! ମୁଁ ଯାହା କହୁଛି, ତାହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଶୁଣ। ଭୀଷ୍ମ ରାଜୋଚିତ ସଦାଚାରରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ; ସେ କୁଳଭୂଷଣ, ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ ଥିଲେ।”
Verse 22
उत्थाय सलिलात् तस्माद् रुदती शोकविह्नलला । परिदेवयती तत्र कौरवानभ्यभाषत
ସେଇ ଜଳରୁ ଉଠି ଆସି ସେ ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ। ସେଠାରେ ବିଲାପ କରି କୌରବମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ—ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଆଚରଣ ଓ ସତ୍ୟ ମହିମା ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ପରି।
Verse 23
निबोधत यथावृत्तमुच्यमानं मयानघा: । राजवृत्तेन सम्पन्न: प्रज्मयाभिजनेन च
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—“ହେ ନିଷ୍ପାପମାନେ, ମୁଁ କହୁଥିବା ଯଥାବୃତ୍ତ ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ। ଭୀଷ୍ମ ରାଜୋଚିତ ଆଚରଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ; ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଳରେ ମଧ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଥିଲେ।”
Verse 24
सत्कर्ता कुरुवृद्धानां पितृभक्तो महाव्रत: । जामदग्न्येन रामेण य: पुरा न पराजित:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—“ସେ କୁରୁବଂଶର ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ପିତୃଭକ୍ତ ଓ ମହାବ୍ରତଧାରୀ ଥିଲେ। ପୂର୍ବକାଳରେ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ରାମ (ପରଶୁରାମ)ଙ୍କ ହାତରେ ମଧ୍ୟ ସେ ପରାଜିତ ହୋଇନଥିଲେ।”
Verse 25
अश्मसारमयं नूनं॑ हृदयं मम पार्थिवा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—“ହେ ରାଜମାନେ! ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ହୃଦୟ ପାଥର ଓ ଲୋହାରେ ଗଢ଼ା; ଏତେ ଶୋକ ସହିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଭାଙ୍ଗୁନାହିଁ।”
Verse 26
समेत पार्थिवं क्षत्रं काशिपुर्या स्वयंवरे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—“କାଶୀପୁରୀର ସ୍ୱୟଂବରରେ ସମସ୍ତ ରାଜକୁଳୀୟ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ସମବେତ ହୋଇଥିଲେ।”
Verse 27
यस्य नास्ति बले तुल्य: पृथिव्यामपि कश्नन
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଏହି ପୃଥିବୀରେ ବଳରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ।
Verse 28
जामदग्न्यः कुरुक्षेत्र युधि येन महात्मना
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ରଣଭୂମିରେ ଯୁଦ୍ଧକାଳେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମହାତ୍ମା ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିଲା।
Verse 29
एवंविधं बहु तदा विलपन्तीं महानदीम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେତେବେଳେ ମହାନଦୀ ଏହିପରି ଦୀର୍ଘକାଳ ଵିଳାପ କରୁଥିଲା, ଶୋକର ଅନେକ ବାକ୍ୟ ଉଦ୍ଗାର କରୁଥିଲା।
Verse 30
समाश्वसिहि भद्रे त्वं मा शुच: शुभदर्शने
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଭଦ୍ରେ, ଆଶ୍ୱାସ ପାଅ; ଶୁଭଦର୍ଶନେ, ଶୋକ କରନି।
Verse 31
गत: स परम लोकं तव पुत्रो न संशय: । 'भद्रे! धैर्य धारण करो। शुभदर्शने! शोक न करो। तुम्हारे पुत्र भीष्म अत्यन्त उत्तम लोकमें गये हैं, इसमें संशय नहीं है || ३० ई ।। वसुरेष महातेजा: शापदोषेण शोभने
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ତୁମ ପୁତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ପରମ ଲୋକକୁ ଗଲେ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଭଦ୍ରେ, ଧୈର୍ୟ ଧାରଣ କର; ଶୁଭଦର୍ଶନେ, ଶୋକ କରନି। ତୁମ ପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି।
Verse 32
स एष क्षत्रधर्मेण अयुध्यत रणाजिरे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଏହିପରି ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ରଣଭୂମିରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 33
भीष्म हि कुरुशार्दूलमुद्यतेषुं महारणे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—“ହେ ଶୁଭାନନେ! ମହାରଣରେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୀଷ୍ମ ଯେତେବେଳେ ଧନୁଷ-ବାଣ ଉଦ୍ୟତ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରୁନଥାନ୍ତେ। ସେ ତ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଗଲେ।”
Verse 34
न शक्तः संयुगे हन्तुं साक्षादपि शतक्रतुः । स्वच्छन्दतस्तव सुतो गत: स्वर्ग शुभानने
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—“ହେ ଶୁଭାନନେ! ସାକ୍ଷାତ୍ ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର) ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମ ପୁତ୍ରକୁ ବଧ କରିପାରୁନଥାନ୍ତେ। ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।”
Verse 35
न शक्ता विनिहन्तुं हि रणे तं सर्वदेवता: । तस्मान्मा त्वं सरिच्छेछ्ठे शोचस्व कुरुनन्दनम् । वसूनेष गतो देवि पुत्रस्ते विज्वरा भव
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—“ହେ ସରିତ୍ଶ୍ରେଷ୍ଠେ ଦେବୀ! ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରଣରେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରୁନଥାନ୍ତେ। ତେଣୁ କୁରୁନନ୍ଦନ ଭୀଷ୍ମ ପାଇଁ ଶୋକ କରନି। ଦେବୀ, ତୁମ ପୁତ୍ର ବସୁମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ଗଲେ; ଶୋକଜ୍ୱର ତ୍ୟାଗ କର।”
Verse 36
वैशम्पायन उवाच इत्युक्ता सा तु कृष्णेन व्यासेन तु सरिद्वरा । त्यक्त्वा शोक॑ महाराज स्वं वार्यवततार ह
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମହାରାଜ! କୃଷ୍ଣ ଓ ବ୍ୟାସ ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଲାପରେ, ସରିତ୍ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଗଙ୍ଗା ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଜ ଜଳରେ ଅବତରିଲେ।
Verse 37
सत्कृत्य ते तां सरितं तत: कृष्णमुखा नृप । अनुज्ञातास्तया सर्वे न्यवर्तन्त जनाधिपा:,नरेश्वर! श्रीकृष्ण आदि सब नरेश गंगाजीका सत्कार करके उनकी आज्ञा ले वहाँसे लौट आये
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ନୃପ! ସେହି ପବିତ୍ର ସରିତାକୁ ସତ୍କାର କରି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ରାଜା ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ ସେଠାରୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ।
Verse 56
सह तैर्मुनिभि: सर्वैस्तदा व्यासादिभिनन॑प । नरेश्वर! इस प्रकार सबके देखते-देखते भीष्मजीका शरीर क्षणभरमें बाणोंसे रहित हो गया। यह देखकर व्यास आदि समस्त मुनियोंसहित भगवान् श्रीकृष्ण आदिको बड़ा विस्मय हुआ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର! ତେବେ ବ୍ୟାସାଦି ସମସ୍ତ ମୁନିଙ୍କ ସହ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଶରୀର କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ବାଣମୁକ୍ତ ହୋଇଗଲା। ଏହା ଦେଖି ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବ୍ୟାସମୁଖ ମୁନିଗଣ ମହାବିସ୍ମୟରେ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 66
जगाम भिन्त्वा मूर्धानं दिवमभ्युत्पपात ह । भीष्मजीने अपने देहके सभी द्वारोंको बंद करके प्राणोंको सब ओरसे रोक लिया था; इसलिये वह उनका मस्तक (ब्रह्मरन्ध्र) फोड़कर आकाशमें चला गया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେ ମୁଣ୍ଡର ଶିଖର (ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର) ଭେଦି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଛଳି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। କାରଣ ଭୀଷ୍ମ ଦେହର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ କରି, ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସଂୟମ କରିଥିଲେ; ତେଣୁ ସେ ପ୍ରାଣ ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ଭେଦି ଆକାଶକୁ ଗଲା।
Verse 73
सिद्धा ब्रद्मर्षयश्चैव साधु साथ्विति हर्षिता: । उस समय देवताओंकी दुन्दुभियाँ बज उठीं और साथ ही दिव्य पुष्पोंकी वर्षा होने लगी। सिद्धों तथा ब्रह्मर्षियोंको बड़ा हर्ष हुआ। वे भीष्मजीको साधुवाद देने लगे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସିଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ‘ସାଧୁ! ସାଧୁ!’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ସେ ସମୟରେ ଦେବଦୁନ୍ଦୁଭି ନିନାଦିତ ହେଲା ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ସେମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ସାଧୁବାଦ ଦେଇ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
Verse 86
नि:सृत्याकाशमाविश्य क्षणेनान्तरधीयत । जनेश्वर! भीष्मजीका प्राण उनके ब्रह्मरन्ध्रसे निकलकर बड़ी भारी उल्काकी भाँति आकाशगमें उड़ा और क्षणभरमें अन्तर्धान हो गया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଜନେଶ୍ୱର! ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପ୍ରାଣ ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରରୁ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରି, ମହା ଉଲ୍କା ପରି ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲା ଏବଂ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଗଲା।
Verse 96
समयुज्यत कालेन भरतानां कुलोद्वह: । नृपश्रेष्ठट इस प्रकार भरतवंशका भार वहन करनेवाले शान्तनुनन्दन राजा भीष्म कालके अधीन हुए
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଯଥାକାଳେ ଭରତବଂଶର କୁଳଧୁରନ୍ଧର, ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାନ୍ତନୁନନ୍ଦନ ଭୀଷ୍ମ ମଧ୍ୟ କାଳର ଅଧୀନ ହେଲେ।
Verse 143
तालवृन्तान्युपादाय पर्यवीजन्त सर्वश: । माद्रीकुमार नकुल और सहदेवने पगड़ी हाथमें लेकर भीष्मजीके मस्तकपर रखी। कौरवराजके रनिवासकी स्ट्रियाँ ताड़के पंखे हाथमें लेकर कुरुकुलधुरन्धर भीष्मजीके शवको सब ओरसे हवा करने लगीं
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ତାଳପତ୍ରର ପଖା ନେଇ ସେମାନେ ସବୁ ଦିଗରୁ ପବନ କରିଲେ। ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ର ନକୁଳ ଓ ସହଦେବ ହାତରେ ପଗଡ଼ି ଉଠାଇ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ରଖିଲେ। କୁରୁରାଜଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଳପଖା ଧରି କୁରୁକୁଳଧୁରନ୍ଧର ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଦେହ ଉପରେ ଚାରିଦିଗରୁ ମୃଦୁଭାବେ ପବନ ଦେଲେ।
Verse 167
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत भीष्मस्वगसयिहणपर्वमें दानधर्मीविषयक एक सौ सरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଭୀଷ୍ମସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣପର୍ବରେ ଦାନଧର୍ମବିଷୟକ ଏକଶ ସତଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 168
इति श्रीमहा भारते शतसाहरूयां संहितायां वैयासिक्यामनुशासनपर्वणि भीष्मस्वर्गारोहणपर्वणि दानधर्मे भीष्मयुधिष्ठिरसंवादे भीष्ममुक्तिनमाष्टषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
ଇତି— ବ୍ୟାସକୃତ ଶତସାହସ୍ରୀ ସଂହିତା ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବରେ, ଭୀଷ୍ମସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣପର୍ବରେ, ଦାନଧର୍ମପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ଭୀଷ୍ମ-ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସଂବାଦର ‘ଭୀଷ୍ମମୁକ୍ତି’ ନାମକ ଏକଶ ଅଠଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Verse 176
अपसवब्यमकुर्वन्त धृतराष्ट्रमुखाश्रिताम् तदनन्तर पाण्डवोंने विधिपूर्वक महात्मा भीष्मका पितृमेध कर्म सम्पन्न किया। अग्निमें बहुत-सी आहुतियाँ दी गयीं। साम-गान करनेवाले ब्राह्मण साममन्त्रोंका गान करने लगे तथा धृतराष्ट्र आदिने चन्दनकी लकड़ी
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ଲୋକମାନେ ବିଧିଅନୁସାରେ ଅପସବ୍ୟ କ୍ରିୟା କଲେ। ତଦନନ୍ତରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପିତୃମେଧ କର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଅଗ୍ନିରେ ବହୁ ଆହୁତି ଦିଆଗଲା। ସାମଗାନରେ ନିପୁଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସାମମନ୍ତ୍ର ଗାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ। ପରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଆଦି ଚନ୍ଦନକାଠ, କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦନ ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଦେହକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରି ଚିତାରେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କଲେ। ତା’ପରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଆଦି ସମସ୍ତ କୌରବ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଚିତାର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ।
Verse 243
दिव्यैरस्त्रैर्महावीर्य: स हतो5द्य शिखण्डिना । “महान् व्रतधारी भीष्म कुरुकुलवृद्ध पुरुषोंके सत्कार करनेवाले और अपने पिताके बड़े भक्त थे। हाय! पूर्वकालमें जमदग्निनन्दन परशुराम भी अपने दिव्य अस्त्रोंद्वारा जिस मेरे महापराक्रमी पुत्रको पराजित न कर सके
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେ ମହାବୀର ଆଜି ଶିଖଣ୍ଡୀଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ନିହତ ହେଲେ। ଭୀଷ୍ମ ମହାବ୍ରତଧାରୀ, କୁରୁକୁଳର ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରୁଥିବା ଏବଂ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ପରମ ଭକ୍ତ ଥିଲେ। ହାୟ! ପୂର୍ବକାଳରେ ଜମଦଗ୍ନିନନ୍ଦନ ପରଶୁରାମ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମୋର ସେ ମହାପରାକ୍ରମୀ ପୁତ୍ରକୁ ପରାଜିତ କରିପାରିନଥିଲେ; ଆଜି ସେଇ ଶିଖଣ୍ଡୀଙ୍କ ହାତରେ ନିହତ—ଏ କେତେ ଦୁଃଖର କଥା!
Verse 253
अपश्यन्त्या: प्रियं पुत्र॑ यन्न दीर्यति मेड्द्य वै । “राजाओ! अवश्य ही मेरा हृदय पत्थर और लोहेका बना हुआ है, तभी तो अपने प्रिय पुत्रको जीवित न देखकर भी आज यह फट नहीं जाता है
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ୍! ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ହୃଦୟ ପାଷାଣ ଓ ଲୋହାରେ ଗଢ଼ା; କାରଣ ଆଜି ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ଜୀବନ୍ତ ନଦେଖିଲେ ସୁଦ୍ଧା ଏହା ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ୁନାହିଁ।
Verse 263
विजित्यैकरथेनैव कन्याश्ञायं जहार ह । “काशीपुरीके स्वयंवरमें समस्त भूमण्डलके क्षत्रिय एकत्र हुए थे, किंतु भीष्मने एकमात्र रथकी ही सहायतासे उन सबको जीतकर काशिराजकी तीनों कन््याओंका अपहरण किया था
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— କାଶୀପୁରର ସ୍ୱୟଂବରରେ ସମଗ୍ର ଭୂମଣ୍ଡଳର କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିଲେ; ତଥାପି ଭୀଷ୍ମ ଏକମାତ୍ର ରଥରେ ଭରସା କରି ସେମାନଙ୍କୁ ସବୁକୁ ଜୟ କରି କାଶିରାଜଙ୍କ ତିନି କନ୍ୟାକୁ ଅପହରଣ କଲେ।
Verse 286
पीडितो नातियत्नेन स हतो5द्य शिखण्डिना । “जिस महामना वीरने जमदग्निनन्दन परशुरामको कुरक्षेत्रके युद्धमोें अनायास ही पीड़ित कर दिया था, वही शिखण्डीके हाथसे मारा गया, यह कितने दुःखकी बात है!
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ଅତି ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ଜମଦଗ୍ନିନନ୍ଦନ ପରଶୁରାମଙ୍କୁ ପୀଡ଼ିତ କରିଥିବା ସେଇ ମହାତ୍ମା ଆଜି ଶିଖଣ୍ଡୀଙ୍କ ହାତରେ ନିହତ—ହାୟ, ଏ କେତେ ଦୁଃଖର କଥା!
Verse 293
आश्वासयामास तदा गड्जां दामोदरो विभु: । श्रीकृष्ण और व्यासजीके द्वारा पुत्र-शोकाकुला गज्भाजीको सान्त्वना ऐसी बातें कहकर जब महानदी गंगाजी बहुत विलाप करने लगीं
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ତେବେ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଦାମୋଦର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନର ବଚନ କହିଲେ। ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଆକୁଳ ଗଙ୍ଗା ଯେତେବେଳେ ଅତ୍ୟଧିକ ବିଲାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।
Verse 323
धनंजयेन निहतो नैष देवि शिखण्डिना । “देवि! इन्होंने समरांगणमें क्षत्रियधर्मके अनुसार युद्ध किया था। ये अर्जुनके हाथसे मारे गये हैं, शिखण्डीके हाथसे नहीं
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଦେବୀ, ଏହିଜଣ ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ) ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଶିଖଣ୍ଡୀ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ରଣଭୂମିରେ ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହାତରେ ହୋଇଛି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଶିଖଣ୍ଡୀଙ୍କ ହାତରେ ନୁହେଁ।
Verse 2736
हतं शिखण्डिना श्रुत्वा न विदीर्येत यन्मन: । “हाय! इस पृथ्वीपर बलमें जिसकी समानता करनेवाला दूसरा कोई नहीं है, उसीको शिखण्डीके हाथसे मारा गया सुनकर आज मेरी छाती क्यों नहीं फट जाती
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଶିଖଣ୍ଡୀ ଦ୍ୱାରା ସେ ହତ ହେଲେ ବୋଲି ଶୁଣି କାହାର ମନ ଭାଙ୍ଗି ନଯିବ? ହାୟ! ଏହି ପୃଥିବୀରେ ବଳରେ ଯାହାର ସମାନ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ, ସେଇ ଶିଖଣ୍ଡୀଙ୍କ ହାତରେ ହତ—ଏ କଥା ଶୁଣି ଆଜି ମୋର ଛାତି କାହିଁକି ଫାଟୁନାହିଁ?
Verse 3136
मानुषत्वमनुप्राप्तो नैने शोचितुमरहसि । 'शोभने! ये महातेजस्वी वसु थे, वसिष्ठजीके शाप-दोषसे इन्हें मनुष्य-योनिमें आना पड़ा था। अतः इनके लिये शोक नहीं करना चाहिये
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଏବେ ସେମାନେ ମାନବତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ହେ ଶୋଭନେ, ସେଇ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ବସୁମାନେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶାପଜନିତ ଦୋଷରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ମାନବ-ଯୋନିକୁ ଆସିଥିଲେ; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଶୋକ ଉଚିତ ନୁହେଁ।