Adhyaya 162
Chapter Arc: भीष्म वायु के मुख से अर्जुन को प्राचीन ऋषि-प्रभाव की कथा सुनाते हैं—जब देव-दानव घोर तमस में युद्धरत थे और स्वयं सूर्य-चन्द्र भी बाणों से आच्छादित हो गए। → अन्धकार में देवता दिशाहीन होकर दानवों से पीड़ित होते हैं; स्वर्भानु (राहु-स्वरूप) सूर्य-चन्द्र पर प्रहार करता है। देवता सहायता के लिए ऋषि अत्रि की शरण लेते हैं। आगे चलकर च्यवन-ऋषि की कथा में इन्द्र का अहं और देव-व्यवस्था का संकट उभरता है—देवता ‘मद’ नामक भयावह शक्ति/अवरोध से ग्रस्त होकर विवश हो जाते हैं। → अत्रि अपने तपोबल से प्रकाश उत्पन्न कर तमस का नाश करते हैं और देवताओं को विजय का मार्ग देते हैं; समानान्तर रूप से च्यवन-प्रसंग में देवता ‘मद’ के भय से टूटते हैं और अन्ततः इन्द्र को च्यवन के आगे झुकने का निर्णय करना पड़ता है—देव-राज का अभिमान धर्म-रक्षा के आगे पराजित होता है। → अत्रि-संरक्षण से देवता असुरों को परास्त करते हैं; च्यवन के प्रसंग में देवता इन्द्र से कहते हैं कि विप्रवर च्यवन को प्रणाम करो—ऋषि-तेज के सम्मान से संकट शान्त होता है और देव-व्यवस्था पुनः स्थिर होती है। → वायु-अर्जुन संवाद की धारा आगे भी ऋषि-प्रभाव और दान/धर्म के प्रतिफल को जोड़ते हुए अगले उपाख्यान की ओर संकेत करती है।
Shlokas
Verse 1
अपन क्रात बछ। >> आर: 2 षट्पज्चाशर्दाधेकशततमो< ध्याय: अत्रि और च्यवन ऋषिके प्रभावका वर्णन भीष्म उवाच इत्युक्तस्त्वर्जुनस्तूष्णीम भूद् वायुस्तमब्रवीत् । शृणु मे हैहयश्रेष्ठ कर्मात्रे: सुमहात्मन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏପରି କୁହାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଅର୍ଜୁନ ନିରବ ରହିଲେ, କୌଣସି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ବାୟୁଦେବ ତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର କହିଲେ—“ହେ ହୈହୟଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମହାତ୍ମା ଅତ୍ରି ଋଷିଙ୍କ ମହାନ କର୍ମମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।”
Verse 2
घोरे तमस्ययुध्यन्त सहिता देवदानवा: । अविध्यत शरैस्तत्र स्वर्भानु: सोमभास्करौ
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏକଥର ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ଘୋର ଅନ୍ଧକାରରେ ପରସ୍ପର ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ (ରାହୁ) ନିଜ ବାଣଦ୍ୱାରା ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ଓ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) କୁ ଆହତ କଲା।
Verse 3
अथ ते तमसा ग्रस्ता निहन्यन्ते सम दानवै: । देवा नृपतिशार्दूल सहैव बलिभिस्तदा,नृपश्रेष्ठ॒ फिर तो अन्धकारमें फँसे हुए देवतालोग कुछ सूझ न पड़नेके कारण एक साथ ही बलवान दानवोंके हाथसे मारे जाने लगे
ତାପରେ ତମସାରେ ଆବୃତ ସେହି ଦେବମାନେ, ହେ ନୃପତିଶାର୍ଦୂଳ, ସେ ସମୟରେ ବଳବାନ ଦାନବମାନଙ୍କ ହାତରେ ଏକାସାଥିରେ ନିହତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 4
असुरैर्वध्यमानास्ते क्षीणप्राणा दिवौकस: । अपश्यन्त तपस्यन्तमत्रिं विप्रं तपोधनम्
ଅସୁରମାନଙ୍କ ଆଘାତରେ ପୀଡିତ ଓ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ସେହି ଦେବମାନେ, ତପସ୍ୟାରେ ନିମଗ୍ନ ତପୋଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତ୍ରି ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 5
अथैनमन्रुवन् देवा: शान्तक्रोधं जितेन्द्रियम् । असुरैरिषुभिर्विद्धौ चन्द्रादित्याविमावुभौ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ତେବେ ଦେବତାମାନେ ଶାନ୍ତକ୍ରୋଧ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ମହର୍ଷି ଅତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଅସୁରମାନେ ନିଜ ବାଣରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଦୁହେଁକୁ ଆହତ କରିଛନ୍ତି। ଘୋର ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଯାଇଛି; ତେଣୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ଆମକୁ ମଧ୍ୟ ବଧ କରୁଛନ୍ତି। ଆମେ କିଛିମାତ୍ର ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ। ପ୍ରଭୁ, କୃପାକରି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।”
Verse 6
वयं वध्यामहे चापि शत्रुभिस्तमसावृते । नाधिगच्छाम शान्तिं च भयात् त्रायस्व नः प्रभो
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ଅନ୍ଧକାରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଆମେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଉଛୁ। ଭୟରୁ ଆମେ କିଛିମାତ୍ର ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ। ପ୍ରଭୁ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।”
Verse 7
अत्रिर॒वाच कथं रक्षामि भवतस्ते<ब्रुवंश्वन्द्रमा भव । तिमिरघ्नश्न सविता दस्युहन्ता च नो भव
ଅତ୍ରି କହିଲେ— “ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ କିପରି ରକ୍ଷା କରିବି?” ଦେବତାମାନେ କହିଲେ— “ତୁମେ ଚନ୍ଦ୍ର ହେଉ; ଅନ୍ଧକାର ନାଶକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ହେଉ। ଆମ ପାଇଁ ଦସ୍ୟୁ ସଦୃଶ ଏହି ଦାନବ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କର।”
Verse 8
एवमुक्तस्तदात्रिरवँ तमोनुदभवच्छशी । अपश्यत् सौम्यभावाच्च सोमवत् प्रियदर्शन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଦେବତାମାନେ ଏପରି କହିବା ସହିତ ମହର୍ଷି ଅତ୍ରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅନ୍ଧକାର ନିବାରକ ଚନ୍ଦ୍ରରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଶାନ୍ତ ଓ ସୌମ୍ୟ ଭାବରୁ ସେ ସୋମ ସଦୃଶ ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ ହେଲେ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା ମନ୍ଦ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଅତ୍ରି ନିଜ ତପୋବଳରେ ସେହି ରଣଭୂମିରେ ଆଲୋକ ପ୍ରସାର କଲେ; ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କଲେ।
Verse 9
दृष्टवा नातिप्रभं सोम॑ तथा सूर्य च पार्थिव । प्रकाशमकरोददत्रिस्तपसा स्वेन संयुगे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ହେ ରାଜନ, ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା ଅଧିକ ନ ଥିବା ଦେଖି, ମହର୍ଷି ଅତ୍ରି ନିଜ ତପୋବଳରେ ସେହି ସଂଗ୍ରାମରେ ଆଲୋକ ପ୍ରସାର କଲେ; ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରି ଜଗତକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କଲେ।”
Verse 10
जगदू वितिमिरं चापि प्रदीप्तमकरोत् तदा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ପୃଥିବୀନାଥ! ଦେବତାମାନେ ଏପରି କହିବା ସହିତ ମୁନି ଅତ୍ରି ଅନ୍ଧକାର-ନାଶକ ଚନ୍ଦ୍ରରୂପ ଧାରଣ କଲେ ଏବଂ ସୋମଙ୍କ ପରି ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ ହେଲେ। ଶାନ୍ତଚିତ୍ତରେ ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଭା ମନ୍ଦ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଅତ୍ରି ନିଜ ତପୋବଳରେ ସେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଆଲୋକ ପ୍ରସାର କରି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଅନ୍ଧକାରଶୂନ୍ୟ ଓ ଆଲୋକିତ କରିଦେଲେ।
Verse 11
व्यजयच्छत्रुसंघांश्व देवानां स्वेन तेजसा । अत्रिणा दह्ामानांस्तान् दृष्टवा देवा महासुरान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ନିଜ ତେଜୋବଳରେ ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁସମୂହକୁ ପରାଜିତ କଲେ। ଅତ୍ରିଙ୍କ ତେଜରେ ସେଇ ମହାଅସୁରମାନେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଅତ୍ରିଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ନିରାପଦ ହୋଇଥିବା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେତେବେଳେ ପରାକ୍ରମ କରି ସେଇ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ଏଭଳି ଅତ୍ରି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ତେଜସ୍ବୀ କଲେ, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ ଏବଂ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କଲେ।
Verse 12
पराक्रमैस्तेडपि तदा व्यघ्नन्नत्रिसुरक्षिता: । उद्धासितश्न सविता देवास्त्राता हतासुरा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ତେବେ ଅତ୍ରିଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପରାକ୍ରମରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି ନିଧନ କଲେ। ସବିତା (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ପୁନଃ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ; ଦେବତାମାନେ ରକ୍ଷା ପାଇଲେ; ଅସୁରମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ। ଅତ୍ରିଙ୍କ ତପୋତେଜରେ ସେଇ ମହାଅସୁରମାନେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ନିର୍ଭୟ ଦେବତାମାନେ ଉଠି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବଧ କଲେ; ଏହା ଦର୍ଶାଏ—ଧର୍ମମୟ ରକ୍ଷା ଓ ଅନ୍ତଃତପସ୍ୟା ସାହସକୁ ପ୍ରତିସ୍ଥାପିତ କରେନାହିଁ, ବରଂ ତାହାକୁ ସଫଳ କରେ।
Verse 13
अत्रिणा त्वथ सामर्थ्य कृतमुत्तमतेजसा । द्विजेनाग्निद्धितीयेन जपता चर्मवाससा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଉତ୍ତମ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ସେଇ ଦ୍ୱିଜ ଅତ୍ରି ଯେ ସାମର୍ଥ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ, ତାହା ଦେଖ—ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରକୁ ଯେନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସହଚର କରି ରଖିଛନ୍ତି, ମନ୍ତ୍ରଜପରେ ନିରତ, ମୃଗଚର୍ମଧାରୀ, ତପୋବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ। ଗାୟତ୍ରୀଜପପରାୟଣ, ଫଳାହାରୀ, ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିର ଉପାସକ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ କରିଥିବା ମହାକର୍ମକୁ ଦୃଷ୍ଟି କର। ସେଇ ଉତ୍ତମ ମହାତ୍ମା ଅତ୍ରିଙ୍କ କର୍ମ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିଛି। ତେଣୁ ମୁଁ କହୁଛି—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏବେ ତୁମେ କୁହ, ଅତ୍ରିଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କେଉଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଅଛି?
Verse 14
फलभक्षेण राजर्षे पश्य कर्मात्रिणा कृतम् । तस्यापि विस्तरेणोक्तं कर्मात्रे: सुमहात्मन: । ब्रवीम्यहं ब्रूहि वा त्वमत्रित: क्षत्रियं वरम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ରାଜର୍ଷି! ଫଳାହାରରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରି ମଧ୍ୟ ଅତ୍ରି ଯେ କର୍ମ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ଦେଖ। ସେଇ ସୁମହାତ୍ମା ଅତ୍ରିଙ୍କ କର୍ମ ମୁଁ ବିସ୍ତାରରେ କହିଛି। ମୁଁ ଘୋଷଣା କରୁଛି—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏବେ ତୁମେ କୁହ, ଅତ୍ରିଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କେଉଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ?
Verse 15
इत्युक्तस्त्वर्जुनस्तूष्णीम भूद् वायुस्ततो5ब्रवीत् । शृणु राजन् महत्कर्म च्यवनस्य महात्मन:
ଏହା କୁହାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଜୁନ ନିରବ ରହିଲେ। ତେବେ ବାୟୁଦେବ ପୁନର୍ବାର କହିଲେ—“ରାଜନ୍! ଏବେ ମହାତ୍ମା ଚ୍ୟବନଙ୍କ ମହତ୍ କର୍ମ ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣ।”
Verse 16
अश्विनो: प्रतिसंश्रुत्य च्यवन: पाकशासनम् । प्रोवाच सहितो देवै: सोमपावश्चिनौ कुरु
ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇ ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନ ଦେବମଣ୍ଡଳର ସମ୍ମୁଖରେ ପାକଶାସନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଦେବରାଜ! ଏହି ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ସୋମପାନରେ ସମ୍ମିଳିତ କର।”
Verse 17
इन्द्र रवाच अस्माभिरननिन्दितावेतौ भवेतां सोमपौ कथम् | देवैर्न सम्मितावेतौ तस्मान्मैवं वदस्व न:
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—“ହେ ନିର୍ଦୋଷ ବିପ୍ର! ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଆମେ ନିନ୍ଦିତ କରିଛୁ; ତେବେ ସେମାନେ କିପରି ସୋମପାନର ଅଧିକାରୀ ହେବେ? ଦେବମାନଙ୍କ ସମାନ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ସେମାନେ ଗଣ୍ୟ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଆମକୁ ଏପରି କୁହନି।”
Verse 18
अश्रिभ्यां सह नेच्छाम: सोम॑ पातुं महाव्रत । यदन्यद् वक्ष्यसे विप्र तत् करिष्यामि ते वच:
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—“ହେ ମହାବ୍ରତଧାରୀ ବିପ୍ର! ଆମେ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କ ସହ ସୋମପାନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହୁଁ। ଏହା ଛାଡ଼ି ତୁମେ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କହିବ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ବଚନ ପାଳନ କରିବି।”
Verse 19
च्यवन उवाच पिबेतामश्चिनौ सोमं॑ भवद्धिः सहिताविमौ । उभावेतावपि सुरौ सूर्यपुत्रौ सुरेश्वर
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—“ହେ ସୁରେଶ୍ୱର! ଏହି ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀ ଆପଣମାନଙ୍କ ସହ ସୋମପାନ କରୁନ୍ତୁ। ଏହି ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର; ତେଣୁ ସୁର ଅଟନ୍ତି। ଅତଏବ ସୋମପାନର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାରୀ।”
Verse 20
क्रियतां मद्ग्यो देवा यथा वै समुदाह्ृतम् | एतदू व: कुर्वतां श्रेयो भवेन्नैतदकुर्वताम्
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—ହେ ଦେବଗଣ! ମୁଁ ଯେପରି କହିଛି, ସେପରି ହୁଅ। ଏହା କରିବାରେ ତୁମମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ; ନ କଲେ ତୁମ ପାଇଁ ପରିଣାମ ଶୁଭ ହେବ ନାହିଁ।
Verse 21
इन्द्र उवाच अश्रिभ्यां सह सोम॑ वै न पास्यामि द्विजोत्तम । पिबन्त्वन्ये यथाकामं नाहं पातुमिहोत्सहे
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ସହ ସୋମପାନ କରିବି ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ଯଥାଇଚ୍ଛା ପିଉନ୍ତୁ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ପିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ନୁହେଁ।
Verse 22
च्यवन उवाच न चेत् करिष्यसि वचो मयोक्तं बलसूदन । मया प्रमथित: सद्यः सोमं पास्यसि वै मखे
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—ହେ ବଲସୂଦନ! ଯଦି ତୁମେ ମୋ କଥା ମାନିବ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମର ଅହଂକାର ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେବି; ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ତୁମେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସୋମପାନ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବ।
Verse 23
वायुरुवाच तत: कर्म समारब्ध॑ हिताय सहसाश्रिनो: । च्यवनेन ततो मन्त्रैरभिभूता: सुरा3भवन्
ବାୟୁ କହିଲେ—ତାପରେ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟର ହିତ ପାଇଁ ଚ୍ୟବନ ମୁନି ସହସା ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରବଳରେ ଦେବମାନେ ସମସ୍ତେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ।
Verse 24
तत् तु कर्म समारब्धं॑ दृष्टवेन्द्र: क्रोधमूर्च्छित: । उद्यम्य विपुलं शैलं च्यवनं समुपाद्रवत्
ସେ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ର କ୍ରୋଧରେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ। ସେ ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତ ଉଠାଇ ଚ୍ୟବନ ମୁନିଙ୍କ ଦିଗକୁ ଧାଇଲେ।
Verse 25
तथा वज्ञेण भगवानमर्षाकुललोचन: । तमापततन्तं दृष्टवैव च्यवनस्तपसान्वित:
ତେବେ କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ନେତ୍ରଯୁକ୍ତ ଭଗବାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କଲେ। ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଉପରେ ଧାଉଥିବା ଦେଖି, ତପୋବଳରେ ସୁଦୃଢ଼ ଚ୍ୟବନ ଋଷି ମଧ୍ୟ ସେଇ ଆକ୍ରମଣକୁ ପ୍ରତିହତ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
Verse 26
अथेन्द्रस्य महाघोरं सोडसृजच्छत्रुमेव हि
ତାପରେ ସେଇ ମହାମୁନି ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ—ତାହାର ନାମ ‘ମଦ’ (ମଦ/ଅହଂକାର) ଥିଲା। ସେ ମୁହଁ ଫାଟି ଦଢ଼ି ରହିଲା; ତାହାର ତଳ ଓଠ ପୃଥିବୀକୁ ଛୁଇଁଥିଲା ଏବଂ ଉପର ଓଠ ଆକାଶକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିଲା। ତାହାର ମୁହଁ ଭିତରେ ହଜାର ଦାନ୍ତ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶତ-ଶତ ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ; ଏବଂ ତାହାର ଭୟାନକ ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଦୁଇ-ଦୁଇ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା। ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାହାର ଜିହ୍ୱାମୂଳରେ ଧକ୍କା ଖାଇ ପହଞ୍ଚିଗଲେ—ଯେପରି ମହାସାଗରରେ ଅନେକ ମାଛ ‘ତିମି’ ନାମକ ମହାମତ୍ସ୍ୟର ମୁହଁରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।
Verse 27
मर्द नामाहुतिमयं व्यादितास्यं महामुनि: । तस्य दन्तसहस््रं तु बभूव शतयोजनम्
ସେଇ ମହାମୁନି ଆହୁତିମୟ ‘ମର୍ଦ/ମଦ’ ନାମକ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ସେ ମୁହଁ ଫାଟି ଦଢ଼ି ରହିଲା। ତାହାର ହଜାର ଦାନ୍ତ ଥିଲା, ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ଶତ ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ ଥିଲା।
Verse 28
द्वियोजनशतास्तस्य दंष्टा: परमदारुणा: | हनुस्तस्याभवद् भूमावास्यं चास्यास्पृशद् दिवम्
ତାହାର ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୁଇଶତ ଯୋଜନ। ତାହାର ତଳ ଜହ୍ନୁ ଭୂମିରେ ଥିଲା ଏବଂ ତାହାର ଫାଟିଥିବା ମୁହଁ ଆକାଶକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିଲା।
Verse 29
जिद्दामूले स्थितास्तस्य सर्वे देवा: सवासवा: । तिमेरास्यमनुप्राप्ता यथा मत्स्या महार्णवे
ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାହାର ଜିହ୍ୱାମୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ—ଯେପରି ମହାସାଗରରେ ମାଛମାନେ ‘ତିମି’ ନାମକ ମହାମତ୍ସ୍ୟର ମୁହଁରେ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି।
Verse 30
ते सम्मन्त्रय ततो देवा मदस्यास्यसमीपगा: । अनब्रुवन् सहिता: शक्रं प्रणमास्मै द्विजातये
ତେବେ ଦେବମାନେ ପରସ୍ପର ମନ୍ତ୍ରଣା କରି ମଦର ସମୀପରେ ଥିବା ସେଇ ମହର୍ଷିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସମସ୍ତେ ଏକମତ ହୋଇ ଦ୍ୱିଜାତି ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 31
ततः स प्रणत: शक्रश्नकार च्यवनस्य तत्
ଚ୍ୟବନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ମହର୍ଷିଙ୍କ ଚରଣରେ ପ୍ରଣାମ କରି ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାପରେ ମୁନିବର ଚ୍ୟବନ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ସୋମର ଭାଗୀ କରି ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କଲେ। ପରେ ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁନି ‘ମଦ’କୁ ଜୁଆ, ଶିକାର, ମଦ୍ୟପାନ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମୋହରେ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ।
Verse 32
च्यवन: कृतवानेतावदश्चिनौ सोमपायिनौ । ततः प्रत्याहरत् कर्म मर्द च व्यभजन्मुनि:
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—“ଏତେ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଲା: ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ସୋମପାନର ଅଧିକାରୀ ହେଲେ।” ତାପରେ ମୁନି କର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ‘ମଦ’କୁ ବିଭକ୍ତ କଲେ।
Verse 33
अक्षेषु मृगयायां च पाने स्त्रीषु च वीर्यवान्
ଜୁଆ, ଶିକାର, ମଦ୍ୟପାନ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମୋହ—ଏହି ସବୁଠାରେ ବୀର୍ୟବାନ ପୁରୁଷଙ୍କ ‘ମଦ’ ପ୍ରବଳ ହୁଏ।
Verse 34
एतैदषैर्नरा राजन् क्षयं यान्ति न संशय: । तस्मादेतान् नरो नित्यं दूरत: परिवर्जयेत्
ହେ ରାଜନ! ଏହି ଦୋଷମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନାଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ଏମାନଙ୍କୁ ସଦା ଦୂରରୁ ହିଁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 35
एतत् ते च्यवनस्यापि कर्म राजन् प्रकीर्तितम् । ब्रवीम्यहं ब्रूहि वा त्वं क्षत्रियं ब्राह्मणाद् वरम्
ହେ ରାଜନ୍! ଚ୍ୟବନ ମୁନିଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମହାକର୍ମ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ଏବେ ମୁଁ କହୁଛି—କିମ୍ବା ତୁମେ ଉତ୍ତର ଦିଅ: ହେ ନରେଶ୍ୱର! ବ୍ରାହ୍ମଣଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କେଉଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ?
Verse 155
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें वायु देवता और कार्तवीर्य अर्जुनका संवादविषयक एक सौ पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ବାୟୁଦେବତା ଓ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସଂବାଦବିଷୟକ ଏକଶ ପଞ୍ଚାନ୍ନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 156
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पवनार्जुनसंवादे षट्पञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ପବନ–ଅର୍ଜୁନ ସଂବାଦର ଏକଶ ଛପ୍ପନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Verse 253
अद्विः सिक्त्वास्तम्भयत् तं सवज्ज॑ सहपर्वतम् । उस समय उनके नेत्र अमर्षसे आकुल हो रहे थे। भगवान् इन्द्रने वज्रके द्वारा भी मुनिपर आक्रमण किया। उनको आक्रमण करते देख तपस्वी च्यवनने जलका छींटा देकर वज्र और पर्वतसहित इन्द्रको स्तम्भित कर दिया--जडवत् बना दिया
ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ନେତ୍ର ଅମର୍ଷରେ ଆକୁଳ ହେଲା। ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ବଜ୍ର ନେଇ ମୁନିଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଆକ୍ରମଣ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ତପସ୍ବୀ ଚ୍ୟବନ ଜଳ ଛିଟା ଦେଇ ବଜ୍ର ଓ ପର୍ବତ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତମ୍ଭିତ କରିଦେଲେ—ଜଡବତ୍ କରିଦେଲେ।
Verse 306
अश्रिभ्यां सह सोमं च पिबाम विगतज्वरा: । फिर तो मदके मुखमें पड़े हुए देवताओंने आपसमें सलाह करके इन्द्रसे कहा --'देवराज! आप विप्रवर च्यवनको प्रणाम कीजिये (इनसे विरोध करना अच्छा नहीं है)। हमलोग निश्रिन्त होकर अश्विनीकुमारोंके साथ सोमपान करेंगे”
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—“ଆସ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନଙ୍କ ସହିତ ଆମେ ସୋମପାନ କରିବା; ସମସ୍ତ ଜ୍ୱର-ତାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା।” ତେବେ ଭୟାକୁଳ ଦେବମାନେ ପରସ୍ପର ମନ୍ତ୍ରଣା କରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଦେବରାଜ! ବିପ୍ରବର ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତୁ; ତାଙ୍କ ସହିତ ବିରୋଧ ଶ୍ରେୟସ୍କର ନୁହେଁ। ତେବେ ଆମେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନଙ୍କ ସହିତ ସୋମପାନ କରିବୁ।”