Adhyaya 157
Chapter Arc: युधिष्ठिर का प्रश्न उठता है—कौन पूज्य हैं, किसे नमस्कार करना चाहिए, और मनुष्य को किनके प्रति कैसा आचरण रखना चाहिए? → भीष्म ब्राह्मण-तेज की सीमा रेखांकित करते हैं—ब्राह्मणों का परिभव देवताओं तक को पीड़ा दे सकता है; उनके शाप और क्रोध की अग्नि लोक-व्यवस्था को हिला देती है। साथ ही यह कठिन प्रश्न उभरता है कि यदि ब्राह्मण अनिष्ट कर्मों में भी प्रवृत्त हो, तब भी समाज का व्यवहार क्या हो? → निर्णायक वचन आता है—‘सर्वथा ब्राह्मणो मान्यः; दैवतं विद्धि तत्परम्’—अर्थात् ब्राह्मण को हर स्थिति में मान देना चाहिए, उसे दैवत-तुल्य जानना चाहिए; क्योंकि वे आदि-मध्य-अन्त के ज्ञाता, संशयरहित, परावर-विशेषज्ञ और लोक-धारण करने वाले मनीषी हैं। → भीष्म युधिष्ठिर को व्यवहार-नीति देते हैं—ब्राह्मणों की पूजा और नमस्कार करो, उनके प्रति पुत्रवत् विनय रखो; उनके तेज को अग्नि की तरह समझो जो श्मशान में भी दूषित नहीं होता, और यज्ञ में विधिपूर्वक शोभित होता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआ का बा 2 एकपज्चाशर्दाधकशततमो< ध्याय: ब्राह्मणोंकी महिमाका वर्णन युधिषछ्िर उवाच के पूज्या: के नमस्कार्या: कथं वर्तेत केषु च । किमाचार: कीदृशेषु पितामह न रिष्यते
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଏହି ଲୋକରେ କେଉଁମାନେ ସତ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ? କାହାକୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ? କିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କେଉଁ ପ୍ରକାର ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି? କେଉଁ ପ୍ରକାର ଲୋକଙ୍କ ସହ କେମିତି ଆଚରଣ କଲେ ହାନି କିମ୍ବା ଧର୍ମଦୋଷ ହୁଏ ନାହିଁ?
Verse 2
भीष्म उवाच ब्राह्मणानां परिभव सादयेदपि देवता: । ब्राह्मणांस्तु नमस्कृत्य युधिष्ठिर न रिष्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଅପମାନ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଓ ପତନରେ ପକାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ବିନୟ ଓ ଆଦର ସହ ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେ କେବେ ହାନି ପାଉନାହିଁ।
Verse 3
ते पूज्यास्ते नमस्कार्या वर्तेथास्तेषु पुत्रवत् । ते हि लोकानिमान् सर्वान् धारयन्ति मनीषिण:
ସେମାନେ ପୂଜ୍ୟ, ସେମାନେ ନମସ୍କାର୍ଯ୍ୟ। ସୁପୁତ୍ର ଯେପରି ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେପରି ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବ୍ୟବହାର କର; କାରଣ ମନୀଷୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 4
ब्राह्मणा: सर्वलोकानां महान्तो धर्मसेतव: । धनत्यागाभिरामाक्ष वाक्संयमरताक्षू ये
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମହାନ ସେତୁ ସଦୃଶ। ସେମାନେ ଧନତ୍ୟାଗରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ବାକ୍ସଂଯମରେ ରତ ଥାଆନ୍ତି।
Verse 5
रमणीयाश्व भूतानां निधानं च धृतव्रता: । प्रणेतारशक्षु लोकानां शास्त्राणां च यशस्विन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ରମଣୀୟ ଓ ପ୍ରିୟ; ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ନିଧି। ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ରହି ସେମାନେ ଲୋକଙ୍କ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ—ଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଓ ପାଳକ—ଏବଂ ମହାଯଶସ୍ବୀ।
Verse 6
तपो येषां धन नित्यं वाक् चैव विपुलं बलम् | प्रभवश्वैव धर्माणां धर्मज्ञा: सूक्ष्मदर्शिन:,सदा तपस्या उनका धन और वाणी उनका महान् बल है। वे धर्मोंकी उत्पत्तिके कारण, धर्मके ज्ञाता और सूक्ष्मदर्शी हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯାହାଙ୍କର ନିତ୍ୟ ଧନ ତପସ୍ୟା, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କର ବାଣୀ ହିଁ ମହା ବଳ, ସେମାନେ ଧର୍ମମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିର ମୂଳ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମଦର୍ଶୀ।
Verse 7
धर्मकामा: स्थिता धर्मे सुकृतैर्धर्मसेतव: । यान् समाश्रित्य जीवन्ति प्रजा: सर्वाश्चितुर्विधा: ७ ।।
ସେମାନେ ଧର୍ମକୁ ହିଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ପୁଣ୍ୟକର୍ମଦ୍ୱାରା ଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ଧର୍ମର ସେତୁ ସ୍ୱରୂପ। ସେମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଚାରି ପ୍ରକାରର ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଜୀବନ ଧାରଣ କରେ।
Verse 8
पन्थान: सर्वनेतारो यज्ञवाहा: सनातना: । पितृपैतामहीं गुर्वीमुद्गहन्ति धुरं सदा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ହିଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ, ନେତା ଏବଂ ସନାତନ ଯଜ୍ଞପରମ୍ପରାର ବାହକ। ପିତୃ-ପୈତାମହୀୟ ଭାରୀ ଧର୍ମ-ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ଧୁରା ସେମାନେ ସଦା ବହନ କରନ୍ତି।
Verse 9
धुरि ये नावसीदन्ति विषये सदगवा इव । पितृदेवातिथिमुखा हव्यकव्याग्रभोजिन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେପରି ଭଲ ବଳଦ ଭାର ବହିବାରେ ଶିଥିଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ସେମାନେ ଲୋକବ୍ୟବହାରର ଧୁରା ଉପରେ ନ ଡୁବନ୍ତି, ନ ଡଗମଗାନ୍ତି; ଧର୍ମଭାର ବହନରେ ସେମାନେ କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ଦେବ, ପିତୃ ଓ ଅତିଥିଙ୍କ ‘ମୁଖ’ ସ୍ୱରୂପ; ହବ୍ୟ ଓ କବ୍ୟ—ଉଭୟ ଅର୍ପଣରେ ପ୍ରଥମ ଭାଗର ଅଧିକାରୀ ସେମାନେ ହିଁ।
Verse 10
भोजनादेव लोकांस्त्रींस्त्रायन्ते महतो भयात् | दीप: सर्वस्य लोकस्य चक्षुश्क्षुष्मतामपि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କେବଳ ଭୋଜନ ଦେବା ମାତ୍ରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମହାଭୟରୁ ତିନି ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ପାଇଁ ଦୀପ ପରି ପ୍ରକାଶକ, ଏବଂ ଚକ୍ଷୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ ସ୍ୱରୂପ।
Verse 11
सर्वशिक्षा श्रुतिधना निपुणा मोक्षदर्शिन: । गतिज्ञा: सर्वभूतानामध्यात्मगतिचिन्तका:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥାନ୍ତି; ବେଦ ହିଁ ତାଙ୍କର ଧନ। ସେମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନରେ ନିପୁଣ, ମୋକ୍ଷକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରୁଥିବା; ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଗତି ଜାଣୁଥିବା ଏବଂ ଅଧ୍ୟାତ୍ମପଥକୁ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା।
Verse 12
आदिमध्यावसानानां ज्ञातारश्छिन्नसंशया: । परावरविशेषज्ञा गन्तार: परमां गतिम्,ब्राह्मण आदि, मध्य और अन्तके ज्ञाता, संशयरहित, भूत-भविष्यका विशेष ज्ञान रखनेवाले तथा परम गतिको जानने और पानेवाले हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଦି, ମଧ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର ଜ୍ଞାତା; ତାଙ୍କର ସନ୍ଦେହ ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି। ସେମାନେ ପର-ଅପରର ଭେଦ ବିଶେଷ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି ଏବଂ ପରମ ଗତିକୁ ଜାଣି ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 13
विमुक्ता धूतपाप्मानो निर्द्धन्द्धा निष्परिग्रहा: । मानार्हा मानिता नित्य ज्ञानविद्धिर्महात्मभि:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ପାପରହିତ। ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତକୁ ବିଚଳିତ କରେନାହିଁ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପରିଗ୍ରହ ତ୍ୟାଗୀ ଓ ସମ୍ମାନାର୍ହ; ଜ୍ଞାନୀ ମହାତ୍ମାମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଆଦର କରନ୍ତି।
Verse 14
चन्दने मलपड़्के च भोजने5भोजने समा: । सम॑ येषां दुकूलं च तथा क्षौमाजिनानि च,वे चन्दन और मलकी कीचड़में, भोजन और उपवासमें समान दृष्टि रखते हैं। उनके लिये साधारण वस्त्र, रेशमी वस्त्र और मृगछाला समान हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ଚନ୍ଦନ ଓ ମଳର କାଦୁଆରେ, ଭୋଜନ ଓ ଉପବାସରେ ସମଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି; ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ମୋଟା ବସ୍ତ୍ର ଓ ରେଶମୀ ବସ୍ତ୍ର, ଏବଂ କ୍ଷୌମବସ୍ତ୍ର ଓ ମୃଗଚର୍ମ—ସବୁ ସମାନ।
Verse 15
तिष्ठेयुरप्यभुज्जाना बहूनि दिवसान्यपि । शोषयेयुश्च गात्राणि स्वाध्यायै: संयतेन्द्रिया:,वे बहुत दिनोंतक बिना खाये रह सकते हैं और अपनी इन्द्रियोंको संयममें रखकर स्वाध्याय करते हुए शरीरको सुखा सकते हैं
ସେମାନେ ଅନେକ ଦିନ ଖାଦ୍ୟ ନ ଖାଇ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ରହିପାରନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମରେ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କରି ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଷ୍କ କରିପାରନ୍ତି।
Verse 16
अदैवं दैवतं कुर्युर्दवतं चाप्पदैवतम् । लोकानन्यान् सृजेयुस्ते लोकपालांश्ष कोपिता:
ତପୋବଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯାହା ଦେବ ନୁହେଁ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେବ କରିପାରନ୍ତି; ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେବତ୍ୱରୁ ଚ୍ୟୁତ କରିପାରନ୍ତି। କ୍ରୋଧରେ ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଓ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତି।
Verse 17
अपेय: सागरो येषामपि शापान्महात्मनाम् | येषां कोपाग्निरद्यापि दण्डके नोपशाम्यति,उन्हीं महात्माओंके शापसे समुद्रका पानी पीनेयोग्य नहीं रहा। उनकी क्रोधाग्नि दण्डकारण्यमें आजतक शान्त नहीं हुई
ସେହି ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଶାପରୁ ସମୁଦ୍ରଜଳ ମଧ୍ୟ ପାନଯୋଗ୍ୟ ରହିଲା ନାହିଁ; ଏବଂ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧାଗ୍ନି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତ ହୋଇନାହିଁ।
Verse 18
देवानामपि ये देवा: कारणं कारणस्य च । प्रमाणस्य प्रमाणं च कस्तानभिभवेद् बुध:
ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦେବ, କାରଣର ମଧ୍ୟ କାରଣ, ପ୍ରମାଣର ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣ; ତେବେ କେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନୁଷ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଭିଭବ କରିବା କିମ୍ବା ଅପମାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ?
Verse 19
येषां वृद्धश्न बालश्न सर्व: सम्मानमरहति । तपोविद्याविशेषात्तु मानयन्ति परस्परम्
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୃଦ୍ଧ ହେଉନ୍ତୁ କି ବାଳକ—ସମସ୍ତେ ସମ୍ମାନର ଯୋଗ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ତପ ଓ ବିଦ୍ୟାର ବିଶେଷତା ଦେଖି ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଅଧିକ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି।
Verse 20
अविद्वान ब्राह्माणो देव: पात्र वै पावनं महत् । विद्वान् भूयस्तरो देव: पूर्णमसागरसंनिभ:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଦେବତୁଲ୍ୟ ଓ ମହାପାବନକାରୀ ପାତ୍ରରୂପେ ପୂଜ୍ୟ। ତେବେ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ବିଷୟରେ କ’ଣ କହିବା? ସେ ଅଧିକ ମହାଦେବତୁଲ୍ୟ—ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହାସାଗର ସମାନ, ସଦ୍ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ।
Verse 21
अदिद्वांश्चैव दिद्वांश्न ब्राह्मणो दैवतं महत् । प्रणीतश्नाप्रणीतश्न॒ यथानि्निर्देवतं महत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଦ୍ୱାନ ହେଉ କି ଅବିଦ୍ୱାନ, ସେ ଏହି ଭୂତଳରେ ମହାଦେବତା। ଯେପରି ଅଗ୍ନି ସଂସ୍କାରପୂର୍ବକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଉ କି ନ ହେଉ, ସେ ମହାଦେବତା ହିଁ—ସେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ।
Verse 22
श्मशाने हापि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति । हविर्यज्ञे च विधिवद् गृह एवातिशोभते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତେଜସ୍ୱୀ ପାବକ ଶ୍ମଶାନରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୂଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ବିଧିବତ୍ ହବି ଅର୍ପିତ ଯଜ୍ଞରେ ଓ ଗୃହରେ ସେଇ ଅଗ୍ନି ଅଧିକ ଶୋଭା ପାଏ।
Verse 23
एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्तते सर्वकर्मसु । सर्वथा ब्राह्मुणो मान्यो दैवतं विद्धि तत्परम्,इस प्रकार यद्यपि ब्राह्मण सब प्रकारके अनिष्ट कर्मोमें लगा हो तो भी वह सर्वथा माननीय है। उसे परम देवता समझो
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏପରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅନିଷ୍ଟ କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସର୍ବଥା ମାନ୍ୟ। ତାଙ୍କୁ ପରମ ଦେବତା ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 150
इस प्रकार श्रीमह्ाा भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें सावित्रीमन्त्रकी महिमाविषयक एक सौ पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ସାବିତ୍ରୀମନ୍ତ୍ରର ମହିମାବିଷୟକ ଏକଶ ପଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 151
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि ब्राह्मणप्रशंशायामेकपञ्चाशदधिकशततमो< ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ପ୍ରଶଂସାବିଷୟକ ଏକଶେ ଏକାବନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।