Adhyaya 153
भीष्मस्योत्तरायणप्रतीक्षा तथा युधिष्ठिरागमनम् | Bhīṣma’s uttarāyaṇa moment and Yudhiṣṭhira’s arrival
Upa-parva: Bhīṣma–Yudhiṣṭhira Saṃvāda (Śaratkalpa-upasaṃhāra: Uttarāyaṇa and final instructions)
Vaiśaṃpāyana narrates Yudhiṣṭhira’s post-coronation actions: he honors the urban and provincial populace, consoles bereaved women, and stabilizes the realm. After fifty nights in the capital, he recalls Bhīṣma’s appointed time and departs with priests and ritual fires, noting the sun’s transition and the commencement of uttarāyaṇa. He sends ahead materials for Bhīṣma’s rites—ghee, garlands, fragrances, textiles, sandalwood and agaru, and precious items. The procession includes Dhṛtarāṣṭra, Gāndhārī, Kuntī, the Pāṇḍavas, Kṛṣṇa (Janārdana), Vidura, Yuyutsu, and Yuyudhāna, arriving at Kurukṣetra where Bhīṣma lies on the hero’s bed, surrounded by Vyāsa, Nārada, Devala, Asita, other kings, and guards. Yudhiṣṭhira offers formal salutations and requests instructions; Bhīṣma acknowledges the auspicious timing (Māgha, approaching bright fortnight), counsels Dhṛtarāṣṭra not to grieve, affirms Yudhiṣṭhira’s learning and steadfastness, and characterizes the deceased sons as ethically compromised. Bhīṣma then addresses Kṛṣṇa with devotional recognition and requests permission to depart; Kṛṣṇa grants it, praising Bhīṣma’s filial devotion and self-mastery over death. Bhīṣma concludes with a public exhortation to truth and non-cruelty and instructs Yudhiṣṭhira to honor brāhmaṇas, teachers, and officiants.
Chapter Arc: महेश्वर (ईश्वर) मुनिवर से कहते हैं कि पितामह ब्रह्मा से भी श्रेष्ठ, शाश्वत पुरुष हरि—श्रीकृष्ण—सूर्योदय-सा तेजस्वी होकर प्रकट होते हैं। → वर्णन क्रमशः विराट होता जाता है—कृष्ण के दिव्य लक्षण (दशभुज, श्रीवत्स, हृषीकेश), आयुध (शार्ङ्ग, सुदर्शन, नन्दक), और सर्वदेवतापूज्यता का प्रतिपादन; फिर देवताओं का यह स्वीकार कि वे सब उनके श्रीविग्रह में निवास करते हैं, जिससे दर्शन का फल तीर्थ-सदृश हो जाता है। → महावराह-रूप जगत्पति को नित्य नमस्कार—और यह उद्घोष कि समस्त देवता उसी देह में वास करते हैं; साथ ही शेषनाग का पृथ्वी को भोग से आलिंगन कर धारण करना तथा बलराम-कृष्ण—चक्र-लाङ्गलधारी दिव्य पुरुषसिंह—का एक साथ माननीय रूप में प्रतिष्ठापन। → महेश्वर इसे तपोधनों पर अनुग्रह बताकर निष्कर्ष देते हैं कि यदुश्रेष्ठ भगवान् की प्रयत्नपूर्वक पूजा करें—यही पुण्य, यही माहात्म्य, यही उपासना का सार है।
Shlokas
Verse 1
/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ श्लोक मिलाकर कुल ६४ श्लोक हैं) ऑपन--माज बक। अपफि्-"ऋाझ सप्तचत्वारिशर्दाधिकशततमो« ध्याय: वंशपरम्पराका कथन और भगवान् श्रीकृष्णके माहात्म्यका वर्णन ऋषय ऊचु: पिनाकिन् भगनेत्रघ्न सर्वलोकनमस्कृत । माहात्म्यं वासुदेवस्य श्रोतुमिच्छामि शड्कर
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ହେ ପିନାକଧାରୀ, ଭଗଦେବତାଙ୍କ ନେତ୍ରନାଶକ, ସର୍ବଲୋକନମସ୍କୃତ ଶଙ୍କର! ଏବେ ଆମେ ବାସୁଦେବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ)ଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।
Verse 2
ईश्वर उवाच पितामहादपि वर: शाश्वत: पुरुषो हरि: । कृष्णो जाम्बूनदा भासो व्यश्रे सूर्य इबोदित:
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ— ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଶାଶ୍ୱତ ପୁରୁଷ ହରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ଜାମ୍ବୂନଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ କାନ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ନିର୍ମେଘ ଆକାଶରେ ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ।
Verse 3
दशबाहुर्महातेजा देवतारिनिषूदन: । श्रीवत्साड़को हृषीकेश: सर्वदैवतपूजित:
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ— ସେ ଦଶବାହୁ, ମହାତେଜସ୍ୱୀ, ଦେବତାରିମାନଙ୍କ ନିଷୂଦନକାରୀ। ଶ୍ରୀବତ୍ସଚିହ୍ନାଙ୍କିତ ସେହି ଭଗବାନ ହୃଷୀକେଶ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ।
Verse 4
ब्रह्मा तस्योदरभवस्तस्याहं च शिरोभव: । शिरोरुहेभ्यो ज्योतींषि रोमभ्यश्व सुरसुरा:
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ— ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ଉଦରରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି ଏବଂ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କ ଶିରଃରୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇଛି। ତାଙ୍କ ଶିରୋରୁହରୁ ଆକାଶର ଜ୍ୟୋତିମାନ ପିଣ୍ଡ—ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ତାରା—ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦେହର ରୋମରୁ ଦେବତା ଓ ଅସୁର ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 5
ऋषयो देहसम्भूतास्तस्य लोकाश्न शाश्वता: । पितामहगहं साक्षात् सर्वदेवगृहं च सः
ତାଙ୍କ ଦେହସ୍ୱରୂପରୁ ହିଁ ଋଷିମାନେ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ଲୋକମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେ ନିଜେ ସାକ୍ଷାତ୍ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ନିବାସ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଗୃହ।
Verse 6
सो<स्या: पृथिव्या: कृत्स्नाया: स्रष्टा त्रिभुवनेश्वर: । संहर्ता चैव भूतानां स्थावरस्य चरस्य च
ଏହି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ସ୍ରଷ୍ଟା ଓ ତ୍ରିଭୁବନର ଈଶ୍ୱର ସେଇ। ସ୍ଥାବର ଓ ଚର—ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ସଂହାର ମଧ୍ୟ ସେଇ କରନ୍ତି।
Verse 7
स हि देववर: साक्षाद् देवनाथ: परंतप: । सर्वज्ञ: सर्वसंश्लिष्ट: सर्वग: सर्वतोमुख:
ସେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବନାଥ ଓ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତାପ ଦେବାଳା। ସେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସମସ୍ତରେ ଓତପ୍ରୋତ, ସର୍ବଗାମୀ ଏବଂ ସର୍ବଦିକ୍ମୁଖ।
Verse 8
परमात्मा हृषीकेश: सर्वव्यापी महेश्वर: । न तस्मात् परमं भूतं त्रिषु लोकेषु किंचन,वे ही परमात्मा, इन्द्रियोंके प्रेरक और सर्वव्यापी महेश्वर हैं। तीनों लोकोंमें उनसे बढ़कर दूसरा कोई नहीं है
ସେଇ ପରମାତ୍ମା, ହୃଷୀକେଶ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ପ୍ରେରକ), ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ମହେଶ୍ୱର। ତିନି ଲୋକରେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କିଛି ନାହିଁ।
Verse 9
सनातनो वै मधुहा गोविन्द इति विश्रुत: । स सर्वान् पार्थिवान् संख्ये घातयिष्यति मानद:
ସେ ସନାତନ; ‘ମଧୁହା’ (ମଧୁବଧକ) ଓ ‘ଗୋବିନ୍ଦ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ମାନ ଦେବାଳା ସେଇ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କର ସଂହାର ଘଟାଇବେ।
Verse 10
सुरकार्यार्थमुत्पन्नो मानुषं वपुरास्थित: । न हि देवगणा:ः सक्तास्त्रिविक्रमविनाकृता:
ଦେବତାମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ସେ ପୃଥିବୀରେ ମାନବ-ଦେହ ଧାରଣ କରି ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି। ଭଗବାନ ତ୍ରିବିକ୍ରମଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ସହାୟତା ବିନା ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ମଧ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 11
भुवने देवकार्याणि कर्तु नायकवर्जिता: । नायक: सर्वभूतानां सर्वदेवनमस्कृत:
ଜଗତରେ ନାୟକ ବିନା ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ। ଏହି ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାୟକ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ମସ୍ତକ ନମାନ୍ତି।
Verse 12
एतस्य देवनाथस्य देवकार्यपरस्य च । ब्रह्मभूतस्य सतत ब्रह्मर्षिशरणस्य च
ଦେବତାମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ଓ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟସାଧନରେ ସଦା ନିରତ ସେଇ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ। ସେ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ସଦା ଶରଣ ଦିଅନ୍ତି।
Verse 13
ब्रह्मा वसति गर्भस्थ: शरीरे सुखसंस्थित: । शर्व: सुखं संश्रितश्न शरीरे सुखसंस्थित:
ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ଶରୀର ଭିତରେ, ଗର୍ଭସ୍ଥ ହୋଇ, ପରମ ସୁଖରେ ଅବସ୍ଥିତ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ—ଶର୍ବ (ଶିବ)—ସେଇ ଶରୀରରେ ସୁଖପୂର୍ବକ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ଥିର ଅଛି।
Verse 14
सर्वा: सुखं संश्रिताश्न शरीरे तस्य देवता: । स देव: पुण्डरीकाक्ष: श्रीगर्भ: श्रीसहोषित:
ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ସୁଖପୂର୍ବକ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ସେଇ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ଦେବ, ଯାହାଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ବାସ କରନ୍ତି, ଶ୍ରୀସହିତ ନିବାସ କରନ୍ତି।
Verse 15
शार््डचक्रायुध: खड्गी सर्वनागरिपुध्वज: । उत्तमेन स शीलेन दमेन च शमेन च
ईश्वर କହିଲେ—ତାଙ୍କର ଆୟୁଧ ଶାରଙ୍ଗ ଧନୁ ଓ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର; ଏବଂ ସେ ନନ୍ଦକ ଖଡ୍ଗଧାରୀ ମଧ୍ୟ। ତାଙ୍କର ଧ୍ୱଜାରେ ସମସ୍ତ ନାଗଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଦୀପ୍ତିମାନ। ସେ ଉତ୍ତମ ଶୀଳ, ଦମ ଓ ଶମରେ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ସଦା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ରହେ।
Verse 16
पराक्रमेण वीर्येण वपुषा दर्शनेन च । आरोहेण प्रमाणेन धैर्येणार्जवसम्पदा
ଇଶ୍ୱର କହିଲେ—ସେ ପରାକ୍ରମ ଓ ବୀର୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ; ତାଙ୍କର ଦେହ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଦର୍ଶନ ମନୋହର। ତାଙ୍କର ଆକୃତି ସୁଡ଼ୋଳ ଓ ପ୍ରମାଣବଦ୍ଧ; ଏବଂ ସେ ଧୈର୍ୟ ଓ ଆର୍ଜବ-ସମ୍ପଦାରେ ସମୃଦ୍ଧ।
Verse 17
आनृशंस्येन रूपेण बलेन च समन्वित: । अस्त्रै: समुदित: सर्वर्दिव्यैरद््भुतदर्शनै:
ଇଶ୍ୱର କହିଲେ—ସେ ସ୍ୱଭାବତଃ କରୁଣା, ରୂପ ଓ ବଳରେ ସମନ୍ୱିତ; ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ଦର୍ଶନବିଶିଷ୍ଟ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରରେ ସମୃଦ୍ଧ। ତାଙ୍କର ଆୟୁଧ ଶାରଙ୍ଗ ଧନୁ, ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଓ ନନ୍ଦକ ଖଡ୍ଗ; ତାଙ୍କର ଧ୍ୱଜାରେ ନାଗଶତ୍ରୁ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଶୋଭିତ। ଶୀଳ, ଶମ, ଦମ, ପରାକ୍ରମ, ବୀର୍ୟ, ସୁନ୍ଦର ଦେହ, ଶୁଭ ଦର୍ଶନ, ସୁଡ଼ୋଳ ଆକୃତି, ଧୈର୍ୟ, ଆର୍ଜବ, କୋମଳତା, ରୂପ ଓ ବଳ—ଏହି ସଦ୍ଗୁଣସମୂହରେ ସେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ଦିବ୍ୟ-ଅଦ୍ଭୁତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ସଦା ତାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହେ।
Verse 18
योगमाय: सहस्राक्षो निरपायो महामना: । वीरो मित्रजनश्लाघी ज्ञातिबन्धुजनप्रिय:
ଇଶ୍ୱର କହିଲେ—ସେ ଯୋଗମାୟାରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ସହସ୍ରାକ୍ଷ, ନିରପାୟ ଓ ମହାମନା। ସେ ବୀର, ମିତ୍ରଜନଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା, ଏବଂ ଜ୍ଞାତି-ବନ୍ଧୁଜନଙ୍କ ପ୍ରିୟ।
Verse 19
क्षमावांश्वानहंवादी ब्रह्मण्यो ब्रह्मनायक: । भयहर्ता भयारतनां मित्राणां नन्दिवर्धन:
ଇଶ୍ୱର କହିଲେ—ସେ କ୍ଷମାଶୀଳ, ଅହଂକାରରହିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭକ୍ତ ଓ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ମାନଙ୍କ ନାୟକ। ଭୟରେ ଆର୍ତ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କର ଭୟ ସେ ହରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମିତ୍ରମାନଙ୍କର ନନ୍ଦି (ଆନନ୍ଦ-ଧୈର୍ୟ) ବଢ଼ାନ୍ତି।
Verse 20
शरण्य: सर्वभूतानां दीनानां पालने रत: । श्रुतवानर्थसम्पन्न: सर्वभूतनमस्कृत:
ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶରଣ, ଦୀନ-ଦୁଃଖୀଙ୍କ ପାଳନରେ ସଦା ତତ୍ପର। ଶାସ୍ତ୍ରଶ୍ରୁତିସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟବାନ, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନମସ୍କୃତ।
Verse 21
समश्रितानां वरद: शत्रूणामपि धर्मवित् | नीतिज्ञो नीतिसम्पन्नो ब्रह्मवादी जितेन्द्रियः
ଯେମାନେ ତାଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସେ ବରଦାନ କରନ୍ତି; ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଧର୍ମର ମର୍ମ ଜାଣନ୍ତି। ସେ ନୀତିଜ୍ଞ, ନୀତିସମ୍ପନ୍ନ, ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ।
Verse 22
भवार्थमिह देवानां बुद्धया परमया युत: । प्राजापत्ये शुभे मार्गे मानवे धर्मसंस्कृते
ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳାର୍ଥେ, ପରମ ବୁଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତ ଭଗବାନ ଏଠାରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଶୁଭମାର୍ଗରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ମନୁଙ୍କ ଧର୍ମଦ୍ୱାରା ସଂସ୍କୃତ ମାନବ ବଂଶରେ ଅବତରିବେ।
Verse 23
समुत्पत्स्यति गोविन्दो मनोर्वशे महात्मन: । अड्ढजी नाम मनो: पुत्रो अन्तर्थामा ततः पर:
ଗୋବିନ୍ଦ ମହାତ୍ମା ମନୁଙ୍କ ବଂଶରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବେ। ମନୁଙ୍କ ଏକ ପୁତ୍ର ‘ଅଙ୍ଗ’ ନାମରେ ହେବ; ତାହା ପରେ ‘ଅନ୍ତର୍ଧାମା’ ନାମକ ବଂଶଜ ହେବ।
Verse 24
अन्तर्धाम्नो हविर्धामा प्रजापतिरनिन्दित: । प्राचीनबर्हिर्भविता हविर्धाम्न: सुतो महान्,अन्तर्धामासे अनिन्द्य प्रजापति हविर्धामाकी उत्पत्ति होगी। हविर्धामाके पुत्र महाराज प्राचीनबर्हि होंगे
ଅନ୍ତର୍ଧାମାଠାରୁ ଅନିନ୍ଦ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି ‘ହବିର୍ଧାମା’ ଜନ୍ମିବେ। ଏବଂ ହବିର୍ଧାମାଙ୍କ ମହାନ ପୁତ୍ର ରାଜା ‘ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି’ ହେବେ।
Verse 25
तस्य प्रचेत:प्रमुखा भविष्यन्ति दशात्मजा: । प्राचेतसस्तथा दक्षो भवितेह प्रजापति:,प्राचीनबर्हिके प्रचेता आदि दस पुत्र होंगे। उन दसों प्रचेताओंसे इस जगतमें प्रजापति दक्षका प्रादुर्भाव होगा
ତାହାର ଦଶ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିବେ, ଯାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚେତାମାନେ ପ୍ରଧାନ ହେବେ। ସେହି ପ୍ରଚେତାମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଏହି ଲୋକରେ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେବେ।
Verse 26
दाक्षायण्यास्तथा5<दित्यो मनुरादित्यतस्तथा । मनोश्व वंशज इला सुद्युम्नश्ष भविष्यति
ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ଅଦିତିଠାରୁ ଆଦିତ୍ୟ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଜନ୍ମିବେ; ଆଦିତ୍ୟଠାରୁ ମନୁ ଜନ୍ମିବେ। ମନୁଙ୍କ ବଂଶରେ ଇଳା ନାମକ କନ୍ୟା ହେବ, ଯିଏ କାଳକ୍ରମେ ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ନାମକ ପୁତ୍ରରୂପେ ପରିଣତ ହେବ।
Verse 27
बुधात् पुरूरवाश्षापि तस्मादायुर्भविष्यति । नहुषो भविता तस्माद् ययातिस्तस्य चात्मज:
ବୁଧଠାରୁ ପୁରୂରବା ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିବେ; ପୁରୂରବାଠାରୁ ଆୟୁ ନାମକ ପୁତ୍ର ହେବ। ଆୟୁଠାରୁ ନହୁଷ, ଏବଂ ନହୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯୟାତି ହେବେ।
Verse 28
यदुस्तस्मान्महासत्त्व: क्रोष्टा तस्माद् भविष्यति । क्रोष्टश्नैव महान् पुत्रो वजिनीवान् भविष्यति
ଯୟାତିଠାରୁ ମହାବଳୀ ଯଦୁ ହେବେ; ଯଦୁଠାରୁ ମହାତ୍ମା କ୍ରୋଷ୍ଟା ଜନ୍ମିବେ। ଏବଂ କ୍ରୋଷ୍ଟାଠାରୁ ମହାନ୍ ପୁତ୍ର ବଜିନୀବାନ୍ ହେବେ।
Verse 29
वृजिनीवतश्न भविता उषड्गुरपराजित: । उषड्गोर्भविता पुत्र: शूरश्रित्ररथस्तथा,वृजिनीवानसे विजय वीर उषंगुका जन्म होगा। उपषंगुका पुत्र शूरवीर चित्ररथ होगा
ବଜିନୀବାନ୍ଠାରୁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପରାଜିତ ଉଷଡ୍ଗୁ ଜନ୍ମିବେ। ଉଷଡ୍ଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୂରବୀର ଚିତ୍ରରଥ ମଧ୍ୟ ହେବେ।
Verse 30
तस्य त्ववरज: पुत्र: शूरो नाम भविष्यति | तेषां विख्यातवीर्याणां चरित्रगुणशालिनाम्
ତାହାର କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ‘ଶୂର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ। ସେହି ବଂଶଜମାନେ ବୀର୍ୟରେ ଖ୍ୟାତ, ସଦାଚାର ଓ ସଦ୍ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ହେବେ।
Verse 31
यज्वनां सुविशुद्धानां वंशे ब्राह्मणसम्मते । स शूर: क्षत्रियश्रेष्ठोी महावीयों महायशा: । स्ववंशविस्तरकरं जनयिष्यति मानद:
ଯଜ୍ଞଶୀଳ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣବାନ୍ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମତ ବଂଶରେ ସେଇ ଶୂର—କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାବୀର୍ୟବାନ୍ ଓ ମହାଯଶସ୍ବୀ—ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମାନ ଦେଇ, ନିଜ ବଂଶ ବିସ୍ତାର କରିବା ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେବ।
Verse 32
वसुदेव इति ख्यातं पुत्रमानकदुन्दुभिम् । तस्य पुत्रश्नतुर्बाहुर्वासुदेवो भविष्यति
ସେ ‘ବସୁଦେବ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ, ‘ଆନକଦୁନ୍ଦୁଭି’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେବ। ତାହାର ପୁତ୍ର ଚତୁର୍ଭୁଜ ଭଗବାନ୍ ବାସୁଦେବ ହେବେ।
Verse 33
दाता ब्राह्मणसत्कर्ता ब्रह्मभूतो द्विजप्रिय: | राज्ञो मागधसंरुद्धान् मोक्षयिष्यति यादव:
ସେ ଦାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରୁଥିବା, ବ୍ରହ୍ମଭାବରେ ସ୍ଥିତ ଓ ଦ୍ୱିଜପ୍ରିୟ ହେବେ। ସେଇ ଯାଦବ ମାଗଧରାଜ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦୀ ହୋଇଥିବା ରାଜାମାନଙ୍କୁ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରିବେ।
Verse 34
जरासंध॑ तु राजानं निर्जित्य गिरिगद्नरे । सर्वपार्थिवरत्नाढ्यो भविष्यति स वीर्यवान्
ଗିରିଗଦ୍ନର (ରାଜଗୃହ) ରେ ରାଜା ଜରାସନ୍ଧକୁ ଜୟ କରି, ସେଇ ବୀର୍ୟବାନ୍ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପିତ ରତ୍ନସମ୍ପଦରେ ସମୃଦ୍ଧ ହେବ।
Verse 35
पृथिव्यामप्रतिहतो वीर्येण च भविष्यति । विक्रमेण च सम्पन्न: सर्वपार्थिवपार्थिव:,वे इस भूमण्डलमें अपने बल-पराक्रमद्वारा अजेय होंगे। विक्रमसे सम्पन्न तथा समस्त राजाओंके भी राजा होंगे
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ସେ ନିଜ ବଳରେ ଅଜେୟ ହେବ। ପରାକ୍ରମରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ରାଜା—ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଧିରାଜ—ହେବ।
Verse 36
शूरसेनेषु भूत्वा स द्वारकायां वसन प्रभु: । पालयिष्यति गां देवीं विजित्य नयवित् सदा
ଶୂରସେନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସେ ପ୍ରଭୁ ଦ୍ୱାରକାରେ ବସିବେ। ନୀତିଜ୍ଞ ହୋଇ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଜୟ କରି ସଦା ଏହି ପୃଥିବୀଦେବୀଙ୍କୁ ପାଳନ କରିବେ।
Verse 37
त॑ भवन्त: समासाद्य वाड्माल्यैरह्णैवरै: | अर्चयन्तु यथान्यायं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्
ଆପଣମାନେ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ତାଙ୍କୁ ସମୀପେ ଯାଇ, ବାଣୀ-ରୂପ ମାଳା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିତ୍ୟ ପୂଜୋପଚାର ଦ୍ୱାରା, ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରି ଯଥାବିଧି ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତୁ।
Verse 38
यो हि मां द्रष्टमिच्छेत ब्रह्माणं च पितामहम् । द्रष्टव्यस्तेन भगवान् वासुदेव: प्रतापवान्,जो मेरा और पितामह ब्रह्माजीका दर्शन करना चाहता हो, उसे प्रतापी भगवान् वासुदेवका दर्शन करना चाहिये
ଯେ ମୋତେ ଏବଂ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ପ୍ରତାପବାନ୍ ଭଗବାନ୍ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରୁ।
Verse 39
दृष्टे तस्मिन्नहं दृष्टो न मे5त्रास्ति विचारणा । पितामहो वा देवेश इति वित्त तपोधना:
ତପୋଧନମାନେ! ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ମୋତେ ଦର୍ଶନ କରିଥିବା ହେଲା—ଏଥିରେ ମୋର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିମ୍ବା ଏହିପରି ଜାଣ, ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଦେବେଶ୍ୱର ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ କରାଗଲା।
Verse 40
स यस्य पुण्डरीकाक्ष: प्रीतियुक्तो भविष्यति | तस्य देवगण: प्रीतो ब्रह्मपूर्वो भविष्यति,जिसपर कमलनयन भगवान् श्रीकृष्ण प्रसन्न होंगे, उसके ऊपर ब्रह्मा आदि देवताओंका समुदाय प्रसन्न हो जायगा
ଯାହାଙ୍କ ଉପରେ ପଦ୍ମନୟନ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରୀତିସହିତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ, ତାହାଙ୍କ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଦେବଗଣମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ।
Verse 41
मानवलोकमें जो भगवान् श्रीकृष्णकी शरण लेगा, उसे कीर्ति, विजय तथा उत्तम स्वर्गकी प्राप्ति होगी
ମାନବଲୋକରେ ଯେ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶରଣ ନେବ, ସେ କୀର୍ତ୍ତି, ବିଜୟ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।
Verse 42
धर्माणां देशिक: साक्षात् स भविष्यति धर्मभाक् । धर्मवद्धिः स देवेशो नमस्कार्य: सदोद्यतै:
ସେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଧର୍ମର ଉପଦେଶକ ହେବ ଏବଂ ଧର୍ମଫଳର ଭାଗୀ ମଧ୍ୟ ହେବ। ତେଣୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠମାନେ ସଦା ଉଦ୍ୟତ ରହି ଦେବେଶ୍ୱର ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ; ସେଇ ଧର୍ମବୃଦ୍ଧି ଓ ଧର୍ମପ୍ରତିଷ୍ଠା।
Verse 43
यश्न तं मानवे लोके संश्रयिष्यति केशवम् | तस्य कीर्तिरजयश्रैव स्वर्गश्नैव भविष्यति
ମାନବଲୋକରେ ଯେ କେଶବଙ୍କ ଶରଣ ନେବ, ତାହାର କୀର୍ତ୍ତି ଅଜୟ ହେବ ଏବଂ ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ। ସେଇ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ବିଭୁଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ ଧର୍ମ ହିଁ ପରମ ହୋଇ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ସେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଦେବ, ପ୍ରଜାହିତ ଇଚ୍ଛାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
Verse 44
धर्मार्थ पुरुषव्यात्र ऋषिकोटी: ससर्ज ह । ता: सृष्टास्तेन विभुना पर्वते गन्धमादने
ହେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର! ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ନିମିତ୍ତେ ସେଇ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁ କୋଟି କୋଟି ଋଷିଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ସେ ଋଷିମାନେ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ ବସନ୍ତି।
Verse 45
सनत्कुमारप्रमुखास्तिष्ठन्ति तपसान्विता: । तस्मात् स वाग्मी धर्मज्ञो नमस्यो द्विजपुज्रवा:
ସନତ୍କୁମାର ପ୍ରମୁଖ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ସମନ୍ୱିତ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ବାଗ୍ମୀ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମେଶ୍ୱର ବାସୁଦେବ ସଦା ନମସ୍କାରଯୋଗ୍ୟ; ତାଙ୍କ ପୂଜାରେ ପରମ ଧର୍ମର ସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ସେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଦେବତା। ପ୍ରଜାହିତ ଇଚ୍ଛାରେ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ପୁରୁଷସିଂହ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କୋଟି କୋଟି ଋଷିଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି। ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ସନତ୍କୁମାରାଦି ଋଷିମାନେ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ ସଦା ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ରହନ୍ତି; ତେଣୁ ସେଇ ପ୍ରବଚନ-କୁଶଳ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 46
दिवि श्रेष्ठो हि भगवान् हरिनारायण: प्रभु: । वन्दितो हि स वन्देत मानितो मानयीत च । अहहितश्चाहयेन्नित्यं पूजित: प्रतिपूजयेत्
ଦେବଲୋକରେ ଭଗବାନ ହରି-ନାରାୟଣ ହିଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ। ଯେ ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରେ, ସେକୁ ତିନି ମଧ୍ୟ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି; ଯେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରେ, ସେକୁ ତିନି ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତି। ଯେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ହିତଭାବ ରଖେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ତିନି ନିତ୍ୟ ହିତକାରୀ ରହନ୍ତି; ଏବଂ ଯେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜେ, ତାହାକୁ ତିନି ପ୍ରତିପୂଜାରୂପ ଅନୁଗ୍ରହ ଦିଅନ୍ତି—ଭକ୍ତିକୁ ଅନୁରୂପ କୃପାରେ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି।
Verse 47
दृष्ट: पश्येदहरह: संश्रित: प्रतिसंश्रयेत् । अर्चितश्षार्चयेन्नित्यं स देवो द्विजसत्तमा:
ହେ ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମ! ଯେ ପ୍ରତିଦିନ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରେ, ତାହାପ୍ରତି ସେ ମଧ୍ୟ କୃପାଦୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଯେ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ, ତାହାର ହୃଦୟରେ ସେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ନେନ୍ତି; ଏବଂ ଯେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜେ, ତାହାକୁ ସେ ନିତ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ କରନ୍ତି।
Verse 48
एतत् तस्यानवद्यस्य विष्णोर्व परमं व्रतम् । आदिदेवस्य महत:ः सज्जनाचरितं सदा,उन प्रशंसनीय आदि देवता भगवान् महाविष्णुका यह उत्तम व्रत है, जिसका साधु पुरुष सदा आचरण करते आये हैं
ଏହା ସେଇ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ମହାନ ଆଦିଦେବ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ବ୍ରତ; ଯାହା ସଜ୍ଜନମାନେ ସଦା ଆଚରଣ କରିଆସିଛନ୍ତି।
Verse 49
भुवने<भ्यर्चितो नित्यं देवेरेपि सनातन: । अभयेनानुरूपेण युज्यन्ते तमनुव्रता:
ସେ ସନାତନ ଦେବ; ତେଣୁ ତ୍ରିଭୁବନରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି। ଯେମାନେ ତାଙ୍କର ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତ, ସେମାନେ ନିଜ ଭକ୍ତିର ଅନୁରୂପ ଅଭୟ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 50
कर्मणा मनसा वाचा स नमस्यो द्विजै: सदा । यत्नवद्धिरुपस्थाय द्रष्टव्यो देवकीसुत:,द्विजोंको चाहिये कि वे मन, वाणी और कर्मसे सदा उन भगवानको प्रणाम करें और यत्नपूर्वक उपासना करके उन देवकीनन्दनका दर्शन करें
ଦ୍ୱିଜମାନେ ମନ, ବାଣୀ ଓ କର୍ମଦ୍ୱାରା ସଦା ସେଇ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଉପାସନା କରି ଦେବକୀସୁତଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 51
एष वो>भिहितो मार्गो मया वै मुनिसत्तमा: | त॑ दृष्टवा सर्वशो देवं दृष्टा: स्यु: सुरसत्तमा:
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଏହି ଉତ୍ତମ ମାର୍ଗ କହିଦେଲି। ସର୍ବପ୍ରକାରେ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହୋଇଗଲା ବୋଲି ଜାଣିବା।
Verse 52
महावराहं त॑ देवं॑ सर्वलोकपितामहम् । अहं चैव नमस्यामि नित्यमेव जगत्पतिम्,मैं भी महावराहरूप धारण करनेवाले उन सर्वलोक-पितामह जगदीश्वरको नित्य प्रणाम करता हूँ
ମହାବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା, ସର୍ବଲୋକ-ପିତାମହ ଓ ଜଗତ୍ପତି ସେଇ ଦେବଙ୍କୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 53
तत्र च त्रितयं दृष्टं भविष्यति न संशय: । समस्ता हि वयं देवास्तस्य देहे वसामहे
ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ ସେଠାରେ ତ୍ରିଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ହେବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କାରଣ ଆମ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କ ଦେହରେ ନିବାସ କରୁ।
Verse 54
तस्य चैवाग्रजो भ्राता सिताद्रिनिचयप्रभ: । हली बल इति ख्यातो भविष्यति धराधर:
ତାଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ଭ୍ରାତା କୈଲାସ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀମାନଙ୍କ ପରି ଶ୍ୱେତ କାନ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ‘ହଲୀ’ ଓ ‘ବଲ’ (ବଳରାମ) ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ହେବେ। ସେ ‘ଧରାଧର’ ହେବେ—ଶେଷନାଗ ହିଁ ବଳରାମରୂପେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ।
Verse 55
त्रिशिरास्तस्य दिव्यश्व॒ शातकुम्भमयो द्रुम: । ध्वजस्तृणेन्द्रो देवस्प भविष्यति रथाश्रित:,बलदेवजीके रथपर तीन शिखाओंसे युक्त दिव्य सुवर्णमय तालवृक्ष ध्वजके रूपमें सुशोभित होगा
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ତାହାର ରଥରେ ସ୍ଥାପିତ ଧ୍ୱଜ ଶୁଦ୍ଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଦିବ୍ୟ ତାଳବୃକ୍ଷ ହେବ, ତିନି ଶିଖରରେ ଶୋଭିତ; ଏବଂ ‘ତୃଣେନ୍ଦ୍ର’ ଓ ‘ଦେବସ୍ପ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।
Verse 56
शिरो नागैर्महाभोगै: परिकीर्ण महात्मभि: । भविष्यति महाबाहो: सर्वलोके श्चरस्य च,सर्वलोकेश्वर महाबाहु बलरामजीका मस्तक बड़े-बड़े फनवाले विशालकाय सर्पोंसे घिरा हुआ होगा
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ସର୍ବଲୋକେଶ୍ୱର ମହାବାହୁ ବଳରାମଙ୍କ ଶିର ମହାଫଣାଯୁକ୍ତ ବିଶାଳକାୟ ମହାତ୍ମ ନାଗମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରା ଓ ଆବୃତ ହେବ।
Verse 57
चिन्तितानि समेष्यन्ति शस्त्राण्यस्त्राणि चैव ह । अनन्तश्न स एवोक्तो भगवान् हरिरव्यय:
ସେ ଯେଉଁ ଶସ୍ତ୍ର-ଅସ୍ତ୍ରକୁ କେବଳ ଚିନ୍ତନ କରିବେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଆୟୁଧ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆପେଆପେ ଆସି ପହଞ୍ଚିବ। ଏବଂ ଅବ୍ୟୟ ଭଗବାନ ହରି ହିଁ ‘ଅନନ୍ତ’—ଶେଷନାଗ—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛନ୍ତି।
Verse 58
समादिष"्ट श्न विबुधैर्दर्शय त्वमिति प्रभो । सुपर्णो यस्य वीर्येण कश्यपस्यात्मजो बली । अन्तं नैवाशकद् द्रष्टं देवस्पथ परमात्मन:
ପୂର୍ବକାଳରେ ଦେବତାମାନେ ଗରୁଡଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୋ, ଆମକୁ ଅନନ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତ ଦେଖାନ୍ତୁ।” ତେବେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ବଳବାନ ପୁତ୍ର ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଗରୁଡ ନିଜ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଲଗାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେବମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ-ପଥ ସେଇ ପରମାତ୍ମଦେବ ଅନନ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 59
सच शेषो विचरते परया वै मुदा युतः । अन्तर्वसति भोगेन परिरभ्य वसुन्धराम्,वे भगवान् शेष बड़े आनन्दके साथ सर्वत्र विचरते हैं और अपने विशाल शरीरसे पृथिवीको आलिंगनपाशमें बाँधकर पाताललोकमें निवास करते हैं
ସେଇ ଭଗବାନ ଶେଷ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ସର୍ବତ୍ର ବିଚରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ନିଜ ବିଶାଳ ଭୋଗ (କୁଣ୍ଡଳୀ) ଦ୍ୱାରା ବସୁନ୍ଧରାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ପାତାଳରେ ଅନ୍ତର୍ବାସ କରନ୍ତି।
Verse 60
य एव विष्णु: सो5नन्तो भगवान् वसुधाधर: । यो राम: स हृषीकेशो यो5च्युत: स धराधर:
ଯେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ସେଇ ଭଗବାନ ଅନନ୍ତ—ପୃଥିବୀଧାରୀ। ଯେ ରାମ (ବଳରାମ), ସେଇ ହୃଷୀକେଶ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ); ଏବଂ ଯେ ଅଚ୍ୟୁତ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ), ସେଇ ଧରାଧର (ବଳରାମ)।
Verse 61
तावुभौ पुरुषव्याप्रौ दिव्यौ दिव्यपराक्रमौ | द्रष्टटया माननीयौ च चक्रलाड्नलधारिणौ
ସେ ଦୁଇଜଣେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର—ଦିବ୍ୟରୂପୀ ଓ ଦିବ୍ୟପରାକ୍ରମସମ୍ପନ୍ନ। ଦର୍ଶନଯୋଗ୍ୟ ଓ ମାନନୀୟ; କାରଣ ସେମାନେ ଚକ୍ର ଓ ହଳ ଧାରଣକାରୀ—ବଳରାମ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ।
Verse 62
एष वोनुग्रह: प्रोक्तो मया पुण्यस्तपोधना: । यद् भवन्तो यदुश्रेष्ठ पूजयेयु: प्रयत्नतः
ହେ ତପୋଧନମାନେ! ଏହା ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁଗ୍ରହ କରି କହିଥିବା ପୁଣ୍ୟ ଉପଦେଶ। ହେ ଯଦୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ) ପୂଜା କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଲି।
Verse 147
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पुरुषमाहात्म्ये सप्तचत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ପୁରୁଷମାହାତ୍ମ୍ୟବିଷୟକ ଏକଶେ ସତଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a governance dilemma: how to convert wartime succession into ethically legitimate rule—balancing public consolation, ritual obligations, and deference to elders while accepting irreversible outcomes without destabilizing grief.
Bhīṣma elevates satya as “paramaṃ balam” (the highest strength) and pairs it with ānṛśaṃsya and disciplined conduct, presenting ethical truthfulness and non-cruelty as the stabilizing foundations of post-conflict society.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is situational authorization—Bhīṣma’s sanctioned, time-marked departure (uttarāyaṇa) and his final injunctions legitimize Yudhiṣṭhira’s rule as dharma-aligned instruction rather than mere political victory.