Adhyaya 152
Adhyāya 152 — Bhīṣma’s Authorization for Yudhiṣṭhira’s Return to the Capital (नगरप्रवेशानुज्ञा)
Upa-parva: Anuśāsana (Return-to-Capital and Royal Consolation Episode)
Vaiśaṃpāyana narrates that Bhīṣma becomes silent, motionless like a painted figure, whereupon Vyāsa (Satyavatī’s son) reflects briefly and addresses the reclining Gāṅgeya. Vyāsa reports that King Yudhiṣṭhira, having regained composure, stands with all brothers, attendant kings, and the discerning Kṛṣṇa, and requests authorization to proceed to the city. Bhīṣma grants permission and speaks gently to Yudhiṣṭhira: he should enter the capital to relieve mental fever (mānasa-jvara), perform varied yajñas with ample food and properly arranged dakṣiṇā, and satisfy gods and ancestors while remaining devoted to kṣatra-dharma. He further instructs Yudhiṣṭhira to please all subjects, conciliate the prakṛtis, and honor friends and well-wishers with appropriate gifts, so that they may flourish around him like Brahmins around a fruitful tree at a sacred site. Bhīṣma sets a return appointment: Yudhiṣṭhira should come back when the sun’s southern course ends and uttarāyaṇa begins. Yudhiṣṭhira agrees, pays respects, and proceeds with his retinue—placing Dhṛtarāṣṭra and the devoted Gāndhārī at the fore, along with sages, brothers, and Keśava—entering the Kuru city (Nāgasāhvaya/Vāraṇasāhvaya).
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को उमा–महेश्वर-संवाद की कड़ी में ले जाते हैं—हिमवत्पुत्री पार्वती, तपोवन-निवासी और धर्मज्ञ, स्वयं महादेव से स्त्री-धर्म का मर्म पूछती हैं। → महेश्वर पार्वती की योग्यता (शम, दम, तप, धर्माचरण) की प्रशंसा कर प्रश्नोत्तर का अधिकार देते हैं; पार्वती स्त्री-स्वभाव, अनुकरण-धर्म, तीर्थ-सरिताओं के सम्मान और गृहस्थ-धर्म में नारी की स्थिति जैसे सूक्ष्म विषय उठाती हैं, जहाँ एक ही आचरण से पुण्य भी हो सकता है और लोक-निन्दा भी। → स्त्री-धर्म का निर्णायक सूत्र उभरता है—जिस नारी की स्पृहा काम-भोग-सुख-ऐश्वर्य में नहीं, बल्कि पति में केंद्रित है, वही ‘धर्मभागिनी’ है; साथ ही सभा-वाणी और बुद्धि के भेद का संकेत देकर बताया जाता है कि धर्म का निर्णय केवल वाक्चातुर्य से नहीं, अंतःकरण की निष्ठा से होता है। → उपदेश पूर्ण होने पर महादेव पार्वती का सत्कार कर अपने अनुचरों सहित लोकों को प्रस्थान करते हैं; भूतगण, गन्धर्व और अप्सराएँ प्रणाम कर यथास्थान लौटते हैं—संवाद का फल ‘स्त्री-धर्म’ की मर्यादा-रेखा के रूप में स्थापित होता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १२०९ श्लोक मिलाकर कुल १२७३ श्लोक हैं) ऑपन--माजल बछ। अकाल षट्चत्वारिंशदधिकशततमो<ध्याय: पार्वतीजीके द्वारा स्त्री-धर्मका वर्णन नारद उवाच एवमुक्त्वा महादेव: श्रोतुकाम: स्वयं प्रभु: । अनुकूलां प्रियां भार्या पारश्वस्थां समभाषत
ନାରଦ କହିଲେ—ଏପରି କହି ସାରି ମହାଦେବ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ହେଲେ। ତେଣୁ ସେ ନିକଟରେ ବସିଥିବା ନିଜ ପ୍ରିୟ ଓ ଅନୁକୂଳ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 2
श्रीमहेश्वर उवाच परावरज्ञे धर्मज्ञे तपोवननिवासिनि । साध्वि सुभ्रु सुकेशान्ते हिमवत्पर्वतात्मजे
ଶ୍ରୀମହେଶ୍ୱର କହିଲେ— ହେ ପରାପରତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞା, ଧର୍ମଜ୍ଞା, ତପୋବନନିବାସିନୀ! ହେ ସାଧ୍ୱୀ, ସୁଭ୍ରୁ, ସୁକେଶାନ୍ତେ, ହିମବତ୍ ପର୍ବତାତ୍ମଜେ!
Verse 3
दक्षे शमदमोपेते निर्ममे धर्मचारिणि । पृच्छामि त्वां वरारोहे पृष्टा वद ममेप्सितम्
ହେ ଦକ୍ଷେ, ଶମ-ଦମଯୁକ୍ତେ, ନିର୍ମମେ, ଧର୍ମାଚାରିଣୀ! ହେ ବରାରୋହେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପଚାରୁଛି; ପଚାରାଯାଇଲେ ମୋର ଇପ୍ସିତ କଥା କହ।
Verse 4
श्रीमहेश्वर बोले--तपोवनमें निवास करनेवाली देवि! तुम भूत और भविष्यको जाननेवाली
ଶ୍ରୀମହେଶ୍ୱର କହିଲେ— ହେ ତପୋବନନିବାସିନୀ ଦେବୀ! ତୁମେ ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଜାଣ; ଧର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝ; ଏବଂ ନିଜେ ଧର୍ମାଚରଣ କର। ହେ ସୁନ୍ଦର କେଶ ଓ ଭୌହଁ ଥିବା, ସତୀ-ସାଧ୍ୱୀ ହିମବାନ୍-କୁମାରୀ! ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟକୁଶଳ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ ଓ ମନୋନିଗ୍ରହରେ ସମ୍ପନ୍ନ; ତୁମରେ ଅହଂତା-ମମତାର ଲେଶମାତ୍ର ନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ବରାରୋହେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପଚାରୁଛି— ପଚାରାଯାଇଲେ ମୋର ଇପ୍ସିତ ବିଷୟ କହ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସାବିତ୍ରୀ ସାଧ୍ୱୀ; ଇନ୍ଦ୍ର (କୌଶିକ)ଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶଚୀ ସତୀ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପତ୍ନୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପତିବ୍ରତା; ଯମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଧୃତି; ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଧୂମୋର୍ଣ୍ଣା; ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର)ଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଋଦ୍ଧି; ବରୁଣଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଗୌରୀ; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୁବର୍ଚ୍ଚଲା; ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସାଧ୍ୱୀ ପତ୍ନୀ ରୋହିଣୀ; ବିଭାବସୁ (ଅଗ୍ନି)ଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସ୍ୱାହା; ଏବଂ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅଦିତି— ଏ ସମସ୍ତେ ପତିକୁ ଦେବତା ଭାବେ ମାନୁଥିବା ପତିବ୍ରତା ଦେବୀମାନେ। ଦେବୀ! ତୁମେ ସଦା ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗ କରିଛ ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ ଧର୍ମକଥା ପଚାରିଛ।
Verse 5
वरुणस्य तथा गौरी सूर्यस्य च सुवर्चला । रोहिणी शशिन: साध्वी स्वाहा चैव विभावसो:
ବରୁଣଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଗୌରୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୁବର୍ଚ୍ଚଲା। ଶଶୀ (ଚନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ସାଧ୍ୱୀ ପତ୍ନୀ ରୋହିଣୀ, ଏବଂ ବିଭାବସୁ (ଅଗ୍ନି)ଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସ୍ୱାହା।
Verse 6
अदिति: कश्यपस्याथ सर्वास्ता: पतिदेवता: । पृष्टाश्नोपासिताश्वैव तास्त्वया देवि नित्यश:
କଶ୍ୟପଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅଦିତି; ଏବଂ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପତିକୁ ଦେବତା ଭାବେ ମାନନ୍ତି। ଦେବୀ! ତୁମେ ନିତ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଛ, ସେବା-ଉପାସନା କରିଛ ଏବଂ ଧର୍ମବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ।
Verse 7
तेन त्वां परिपृच्छामि धर्मज्ञे धर्मवादिनि । स्त्रीधर्म श्रोतुमिच्छामि त्वयोदाह्ृतमादित:
ଏହେତୁ, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞେ ଧର୍ମବାଦିନୀ! ମୁଁ ତୁମକୁ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି। ତୁମ ମୁଖରୁ ଆଦିରୁ ଅନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାରୀଧର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 8
सधर्मचारिणी मे त्वं समशीला समचव्रता । समानसारवीर्या च तपस्तीव्रं कृतं च ते
ତୁମେ ମୋର ସହଧର୍ମଚାରିଣୀ; ତୁମ ଶୀଳ-ସ୍ୱଭାବ ଓ ବ୍ରତ ମୋ ପରି। ତୁମ ସାରଭୂତ ଶକ୍ତି ଓ ବୀର୍ୟ ମଧ୍ୟ ମୋ ସମାନ, ଏବଂ ତୁମେ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟ କରିଛ।
Verse 9
त्वया हुक्तो विशेषेण गुणवान् स भविष्यति । लोके चैव त्वया देवि प्रमाणत्वमुपैष्यति,अतः देवि! तुम्हारे द्वारा कहा गया स्त्रीधर्म विशेष गुणवान् होगा और लोकमें प्रमाणभूत माना जायगा
ହେ ଦେବୀ! ତୁମେ ବିଶେଷ ଭାବେ କହିଥିବା ଏହି ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ହେବ, ଏବଂ ଲୋକେ ଏହାକୁ ପ୍ରମାଣରୂପେ ମାନିବେ।
Verse 10
स्त्रियश्वैव विशेषेण स्त्रीजनस्य गति: परा । गौर्या गच्छति सुश्रोणि लोकेष्वेषा गति: सदा
ମହାଦେବ କହିଲେ—ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ବିଶେଷତଃ ସ୍ତ୍ରୀଜନସମୁଦାୟ ପାଇଁ, ଏକ ପରମ ଗତି ଅଛି। ହେ ସୁଶ୍ରୋଣି! ଗୌରୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ସେମାନେ ଲୋକେ ଲୋକେ ଗମନ କରନ୍ତି; ଏହି ଗତି ସଦା ତାଙ୍କର।
Verse 11
विशेषतः स्त्रियाँ ही स्त्रियोंकी परम गति हैं। सुश्रोणि! संसारमें भूतलपर यह बात सदासे प्रचलित है ।।
ବିଶେଷତଃ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ହିଁ ପରମ ଗତି ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ହେ ସୁଶ୍ରୋଣି! ଭୂତଳରେ ଏହି କଥା ସଦାରୁ ପ୍ରଚଳିତ। ମୋ ଶରୀରର ଅର୍ଧ ତୁମ ଅର୍ଧ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ। ତୁମେ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଏବଂ ଲୋକସନ୍ତତିକୁ ବିସ୍ତାର କରୁଥିବା।
Verse 12
(प्रमदोक्तं तु यत् किंचित् तत् स्त्रीषु बहु मन्यते । न तथा मन्यते स्त्रीषु पुरुषोक्तमनिन्दिते ।।
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଅନିନ୍ଦିତେ! ନାରୀ ନିଜ ମୁଖରୁ କହିଥିବା ଯେକୌଣସି କଥା—ପ୍ରମାଦରେ କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବହୁତ ମୂଲ୍ୟ ପାଏ; କିନ୍ତୁ ପୁରୁଷ କହିଥିବା କଥାକୁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସେପରି ମାନ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ହେ ଶୁଭେ! ଶାଶ୍ୱତ ଓ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମ ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣ; ତେଣୁ ତୁମ ସ୍ୱଧର୍ମକୁ ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହ।
Verse 13
उमोवाच भगवन् सर्वभूतेश भूतभव्यभवोत्तम । त्वत्प्रभावादियं देव वाक् चैव प्रतिभाति मे
ଉମା କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ସର୍ବଭୂତେଶ୍ୱର! ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ହେ ଦେବ, ତୁମ ପ୍ରଭାବରୁ ମୋର ଏହି ବାଣୀ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଉଛି।
Verse 14
इमास्तु नद्यो देवेश सर्वतीर्थोदकैर्युता: । उपस्पर्शनहेतोस्त्वामुपयान्ति समीपत:
ମହାଦେବ କହିଲେ—ହେ ଦେବେଶ! ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଜଳରେ ଯୁକ୍ତ ଏହି ନଦୀମାନେ ପବିତ୍ର ସ୍ପର୍ଶ (ଉପସ୍ପର୍ଶନ) ନିମିତ୍ତ ତୁମ ସମୀପକୁ ଆସୁଛନ୍ତି।
Verse 15
एताभि: सह सम्मन्त्र्य प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वश: । प्रभवन् यो5नहंवादी स वै पुरुष उच्यते
ଏମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ମୁଁ କ୍ରମଶଃ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ସମର୍ଥ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ‘ମୁଁ, ମୁଁ’ ବୋଲି ଅହଂକାର କରେ ନାହିଁ—ସେଇ ନିଜରେ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 16
उमाने कहा--भगवन्! सर्वभूतेश्वर! भूत
ଉମା କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ସର୍ବଭୂତେଶ୍ୱର! ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନସ୍ୱରୂପ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାଦେବ! ତୁମ ପ୍ରଭାବରୁ ମୋର ବାଣୀ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଉଠିଛି; ଏବେ ମୁଁ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବି। କିନ୍ତୁ ହେ ଦେବେଶ୍ୱର! ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଜଳରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନେ ତୁମ ସ୍ନାନ, ଆଚମନ ଆଦି ପାଇଁ କିମ୍ବା ତୁମ ପାଦସ୍ପର୍ଶ ନିମିତ୍ତ ତୁମ ସମୀପକୁ ଆସୁଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି କ୍ରମଶଃ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ସମର୍ଥ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ‘ମୁଁ, ମୁଁ’ ବୋଲି ଅହଂକାର କରେ ନାହିଁ—ସେଇ ନିଜରେ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଆଉ, ହେ ଭୂତେଶ! ସ୍ତ୍ରୀ ସଦା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ହିଁ ଅନୁସରଣ କରେ; ଏବଂ ମୋ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଭ ହେବେ।
Verse 17
भूतनाथ! स्त्री सदा स्त्रीका ही अनुसरण करती है। मेरे ऐसा करनेसे ये श्रेष्ठ सरिताएँ मेरे द्वारा सम्मानित होंगी ।।
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ହେ ଭୂତନାଥ! ସ୍ତ୍ରୀ ସଦା ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମକୁ ହିଁ ଅନୁସରଣ କରେ। ମୋର ଏପରି କର୍ମଦ୍ୱାରା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେବେ। ଏଠାରେ ପୁଣ୍ୟ ସରସ୍ୱତୀ ବିରାଜମାନ—ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ, ସମସ୍ତ ସରିତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ସାଗରଗାମିନୀ। ଏଠାରେ ଯମୁନା, ନର୍ମଦା ଓ କାବେରୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ସାଗରକୁ ଯାଇ ମିଶୁଥିବା ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।”
Verse 18
विपाशा च वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती । शतद्भूदेंविका सिन्धु: कौशिकी गौतमी तथा
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ବିପାଶା, ବିତସ୍ତା, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଇରାବତୀ, ଶତଦ୍ରୂ, ଦେବିକା, ସିନ୍ଧୁ, କୌଶିକୀ ଓ ଗୌତମୀ—ଏବଂ ଯମୁନା, ନର୍ମଦା, ସାଗରଗାମିନୀ କାବେରୀ—ଏ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ। ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ, ପୁଣ୍ୟଜଳଧାରିଣୀ ସରସ୍ୱତୀ ଏଠାରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ; ତାଙ୍କୁ ସାଗରସଙ୍ଗମିନୀ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଏ। ଏମାନେ ସମସ୍ତ ସରିତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।”
Verse 19
तथा देवनदी चेयं सर्वतीर्थाभिसम्भूृता । गगनाद् गां गता देवी गड्जा सर्वसरिद्वरा
“ଏହିପରି ଏହି ଦେବନଦୀ ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବିରାଜମାନ—ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳ ଭାବେ ପୂଜିତ, ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରିତ ଦେବୀ।”
Verse 20
इत्युक्त्वा देवदेवस्य पत्नी धर्मभृतां वरा । स्मितपूर्वमथाभाष्य सर्वास्ता: सरितस्तथा
ଏପରି କହି ଦେବଦେବ ମହାଦେବଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଧର୍ମବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଉମା, ମନ୍ଦ ହସ ସହ ଗଙ୍ଗା ଆଦି ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 21
अप्च्छद् देवमहिषी स्त्रीधर्म धर्मवत्सला । स्त्रीधर्मकुशलास्ता वै गड़ाद्या: सरितां वरा:
ଧର୍ମବତ୍ସଳା ଦେବମହିଷୀ ଉମା ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ଗଙ୍ଗା ଆଦି ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନେ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ।
Verse 22
उमोवाच (हे पुण्या: सरित: श्रेष्ठा: सर्वपापविनाशिका: । ज्ञानविज्ञानसम्पन्ना: शृणुध्वं वचनं मम ।।
ଉମା କହିଲେ—ହେ ପୁଣ୍ୟସଲିଳା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନେ, ସର୍ବପାପବିନାଶିନୀ, ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନା! ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଭଗବାନ୍ ଶିବ ନାରୀଧର୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଛନ୍ତି। ତୁମମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ତାପରେ ମୁଁ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଏ ବିଷୟରେ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।
Verse 23
न चैकसाध्यं पश्यामि विज्ञानं भुवि कस्यचित् | दिवि वा सागरगमास्तेन वो मानयाम्यहम्
ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ, କାହାରୋ ଏମିତି ଜ୍ଞାନ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ ଯାହା କେବଳ ଗୋଟିଏ ଉପାୟରେ—ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହଯୋଗ ବିନା—ସିଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ, ସଂସାର-ସାଗର ପାର କରାଉଥିବା କଠିନ ପଥ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ତୁମମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସମ୍ମାନ କରେ।
Verse 24
समुद्रगामिनी सरिताओ! पृथ्वीपर या स्वर्गमें मैं किसीका भी ऐसा कोई विज्ञान नहीं देखती, जिसे उसने अकेले ही--दूसरोंका सहयोग लिये बिना ही सिद्ध कर लिया हो, इसीलिये मैं आपलोगोंसे सादर सलाह लेती हूँ ।।
ହେ ସମୁଦ୍ରଗାମିନୀ ନଦୀମାନେ! ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହଯୋଗ ବିନା କେହି ଏକାକୀ ଭାବେ ସିଦ୍ଧ କରିଥିବା ଏମିତି ଜ୍ଞାନ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ସାଦରେ ପରାମର୍ଶ ଚାହୁଁଛି। ଏଭଳି ଉମା ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳସ୍ୱରୂପ, ପରମ ପୁଣ୍ୟମୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରଶ୍ନ ରଖିଲେ, ସେମାନେ ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ ଦେବନଦୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
Verse 25
बद्दीभिवद्धिभि: स्फीता स्त्रीधर्मज्ञा शुचिस्मिता । शैलराजसूुतां देवीं पुण्या पापभयापहा
ତେବେ ଗଙ୍ଗା—ପ୍ରଚୁର ବୁଦ୍ଧି ଓ ପକ୍ୱ ବିବେକରେ ସମ୍ପନ୍ନା, ନାରୀଧର୍ମଜ୍ଞା, ପୁଣ୍ୟମୟୀ ଏବଂ ପାପଜନ୍ୟ ଭୟ ନିବାରିଣୀ—ପବିତ୍ର ମୃଦୁ ହାସ ସହ ପର୍ବତରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା ଦେବୀ ଉମାଙ୍କୁ ଦେଖି ମନ୍ଦ ହସି କହିଲେ।
Verse 26
बुद्ध्या विनयसम्पन्ना सर्वधर्मविशारदा । सस्मितं बहुबुद्धयाढद्या गज़ा वचनमब्रवीत्
ବୁଦ୍ଧି ଓ ବିନୟରେ ସମ୍ପନ୍ନା, ସର୍ବଧର୍ମବିଶାରଦା, ପ୍ରଚୁର ପ୍ରଜ୍ଞାଯୁକ୍ତ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ମୃଦୁ ହାସ ସହ କଥା କହିଲେ। ଶାନ୍ତ, ଭୟହର ଓ ଧର୍ମସମ୍ମତ ପରାମର୍ଶ ଦେବା ପାଇଁ ସେ ଶୁଭ ଭାବେ ଗିରିରାଜକନ୍ୟା ଉମାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 27
गजड़ोवाच धन्यास्म्यनुगृहीतास्मि देवि धर्मपरायणे । या त्वं सर्वजगन्मान्या नदीं मानयसे5नघे
ଗଜଡ କହିଲା—ହେ ଦେବୀ, ଧର୍ମପରାୟଣେ, ଅନଘେ! ମୁଁ ଧନ୍ୟ; ମୋପରେ ତୁମର ମହା ଅନୁଗ୍ରହ ହୋଇଛି। ସମଗ୍ର ଜଗତରେ ପୂଜ୍ୟା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଏକ ତୁଚ୍ଛ ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଉଛ।
Verse 28
प्रभवन् पृच्छते यो हि सम्मानयति वा पुन: । नूनं जनमदुष्टात्मा पण्डिताख्यां स गच्छति
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ଲୋକ ସମର୍ଥ କିମ୍ବା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ବିନୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, କିମ୍ବା ପୁନଃ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରେ—ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ ନୁହେଁ; ସେ ପଣ୍ଡିତର ଖ୍ୟାତି ଓ ପଦ ପାଏ।
Verse 29
जो सब प्रकारसे समर्थ होकर भी दूसरोंसे पूछता तथा उन्हें सम्मान देता है और जिसके मनमें कभी दुष्टता नहीं आती, वह मनुष्य निस्संदेह पण्डित कहलाता है ।।
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ମଣିଷ ସବୁ ପ୍ରକାରେ ସମର୍ଥ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପଚାରେ, ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରେ, ଏବଂ ଯାହାର ମନରେ କେବେ ଦୁଷ୍ଟତା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ—ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପଣ୍ଡିତ କୁହାଯାଏ। ଯେ ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଉହାପୋହରେ କୁଶଳ, ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ବକ୍ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସନ୍ଦେହ ପଚାରି ନିବୃତ୍ତ କରେ—ସେ ଆପଦରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ। ସଭାରେ ବିବେକୀ ପୁରୁଷ ପ୍ରସଙ୍ଗୋଚିତ ମିତ ବଚନ କହେ; କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରୀ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସ୍ଥିର କଥା କହେ।
Verse 30
अन्यथा बहुबुद्धयाढ्यो वाक््यं वदति संसदि । अन्यथैव हाहंवादी दुर्बलं वदते वच:
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ବହୁବୁଦ୍ଧିରେ ସମୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ସଭାରେ ଏକ ଭାବରେ—ବିବେକପୂର୍ବକ ଓ ପ୍ରସଙ୍ଗୋଚିତ—ବଚନ କହେ; କିନ୍ତୁ ‘ମୁଁ-ମୁଁ’ କରୁଥିବା ଅହଂକାରୀ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅବିଶ୍ୱସନୀୟ କଥା କହେ। ଯେ ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ, ଉହାପୋହରେ କୁଶଳ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ବକ୍ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସନ୍ଦେହ ପଚାରେ, ସେ ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ।
Verse 31
दिव्यज्ञाने दिवि श्रेष्ठे दिव्यपुण्यै: सहोत्थिते । त्वमेवा्हसि नो देवि स्त्रीधर्माननुभाषितुम्
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ! ଦିବ୍ୟଜ୍ଞାନରେ ଆଧାରିତ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ସହ ଉଦ୍ଭୂତ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମମାନଙ୍କୁ ଆମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ସତ୍ୟରେ ତୁମେ ଏକା ଯୋଗ୍ୟା।
Verse 32
देवि! तुम दिव्य ज्ञानसे सम्पन्न और देवलोकमें सर्वश्रेष्ठ हो। दिव्य पुण्योंके साथ तुम्हारा प्रादुर्भाव हुआ है। तुम्हीं हम सब लोगोंको स्त्री-धर्मका उपदेश देनेके योग्य हो ।।
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଦେବି! ତୁମେ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ସମ୍ପନ୍ନା ଏବଂ ଦେବଲୋକରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠା। ଦିବ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ସହିତ ତୁମ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୋଇଛି। ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ତ୍ରୀ-ଧର୍ମ ଉପଦେଶ ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ କେବଳ ତୁମେ ହିଁ।” ତାପରେ ଗଙ୍ଗା ଅନେକ ଗୁଣର ସ୍ତୁତି କରି ଦେବସୁନ୍ଦରୀ ଦେବୀ ଉମାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ; ଉମା କିଛି ଛାଡ଼ିନ ଦେଇ ସ୍ତ୍ରୀ-ଧର୍ମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 33
उमोवाच स्त्रीधर्मो मां प्रति यथा प्रतिभाति यथाविधि । तमहं कीर्तयिष्यामि तथैव प्रश्निता भव
ଉମା କହିଲେ—“ସ୍ତ୍ରୀ-ଧର୍ମ ମୋ ବୁଦ୍ଧିରେ ଯେପରି ଏବଂ ଯଥାବିଧି ଯେପରି ପ୍ରତିଭାସିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ମୁଁ ତାହାକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ତେଣୁ ବିନୟ ଓ ଜାଣିବାର ଉତ୍ସୁକତା ସହ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ସେହିଭାବେ ଶୁଣ।”
Verse 34
स्त्रीधर्म: पूर्व एवायं विवाहे बन्धुभि: कृत: । सहधर्मचरी भर्तुर्भवत्यग्निसमीपत:
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଏହି ସ୍ତ୍ରୀ-ଧର୍ମ ବିବାହ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁଜନ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥାଏ। କାରଣ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିର ସମୀପରେ ହିଁ ସେ ପତିଙ୍କ ସହଧର୍ମଚାରିଣୀ ହୁଏ—ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ ସହଗାମିନୀ।”
Verse 35
सुस्वभावा सुवचना सुवृत्ता सुखदर्शना । अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तु: सा धर्मचारिणी
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଶୁଭ, ବାକ୍ୟ ମଧୁର, ଆଚରଣ ସଦ୍ବୃତ୍ତ; ଯାହାକୁ ଦେଖିଲେ ପତି ସୁଖ ପାଏ; ଯାହାର ଚିତ୍ତ ପତି ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁରୁଷରେ ଲାଗେ ନାହିଁ; ଏବଂ ଯେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନମୁଖୀ—ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଧର୍ମାଚାରିଣୀ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 36
सा भवेद् धर्मपरमा सा भवेद् धर्मभागिनी । देववत् सततं साध्वी या भर्तरें प्रपश्यति
ଯେ ସାଧ୍ୱୀ ସ୍ତ୍ରୀ ପତିଙ୍କୁ ସଦା ଦେବତୁଲ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀ ଧର୍ମପରାୟଣା ଏବଂ ଧର୍ମଫଳର ଭାଗିନୀ ହୁଏ।
Verse 37
शुश्रूषां परिचारं च देववद् या करोति च । नान्यभावा हाविमना: सुव्रता सुखदर्शना
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ନାରୀ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ପତିଙ୍କୁ ଶୁଶ୍ରୂଷା ଓ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରେ, ଯାହାର ମନ ଅନ୍ୟତ୍ର ଯାଏ ନାହିଁ, ଯେ ଅଚଳ ସଙ୍କଳ୍ପା—ସେ ସୁବ୍ରତା, ଦର୍ଶନେ ସୁଖଦ, ଗୃହଧର୍ମର ଭକ୍ତିନୀତିକୁ ଧାରଣ କରେ।
Verse 38
पुत्रवक्त्रमिवाभी क्षणं भर्तुर्वदनमी क्षते । या साध्वी नियताहारा सा भवेद् धर्मचारिणी
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ନାରୀ ପୁତ୍ରମୁଖ ପରି ସ୍ନେହରେ ପତିଙ୍କ ମୁଖକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନିହାରେ, ଯେ ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ସନ୍ଦେହରହିତ; ଏବଂ ଯେ ସାଧ୍ୱୀ, ନିୟମଶୀଳ, ନିୟତ ଆହାରିଣୀ—ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମଚାରିଣୀ ହୁଏ।
Verse 39
जो पतिकी देवताके समान सेवा और परिचर्या करती हैं
ମହେଶ୍ୱର ଘୋଷଣା କଲେ—ଯେ ନାରୀ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ପତିଙ୍କୁ ସେବା ଓ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରେ, ପତି ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ହୃଦୟର ପ୍ରେମ ଦିଏ ନାହିଁ, କେବେ କ୍ରୋଧରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ; ଯାହାର ଦର୍ଶନ ପତିଙ୍କୁ ସୁଖଦ; ଯେ ପୁତ୍ରମୁଖ ପରି ସ୍ନେହରେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମୁଖକୁ ସଦା ନିହାରେ; ଏବଂ ଯେ ସାଧ୍ୱୀ ଓ ନିୟତ ଆହାରିଣୀ—ସେ ‘ଧର୍ମଚାରିଣୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। “ପତି-ପତ୍ନୀ ଏକାସାଥି ରହି ସହଧର୍ମ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ”—ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ଦାମ୍ପତ୍ୟଧର୍ମ ଶୁଣି ଯେ ନାରୀ ଧର୍ମପରାୟଣ ହୁଏ ଓ ପତିଙ୍କ ସହ ସମବ୍ରତ ରହେ, ସେ ‘ପତିବ୍ରତା’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 40
देववत् सततं साध्वी भर्तारमनुपश्यति । दम्पत्योरेष वै धर्म: सहधर्मकृत: शुभ:
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ସାଧ୍ୱୀ ସ୍ତ୍ରୀ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ସଦା ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରି ଦେଖେ ଓ ସେବା କରେ। ଏହିଏ ପତି-ପତ୍ନୀଙ୍କ ଧର୍ମ—ଏକାସାଥି କରାଯାଇଥିବା ସହଧର୍ମ—ଯାହା ଶୁଭ।
Verse 41
साध्वी स्त्री सदा अपने पतिको देवताके समान समझती है। पति और पत्नीका यह सहधर्म (साथ-साथ रहकर धर्माचरण करना) रूप धर्म परम मंगलमय है ।।
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ସାଧ୍ୱୀ ସ୍ତ୍ରୀ ସଦା ପତିଙ୍କୁ ଦେବତାଙ୍କ ସମାନ ଭାବେ ମାନେ; ପତି-ପତ୍ନୀଙ୍କ ଏହି ସହଧର୍ମରୂପ ଧର୍ମ ପରମ ମଙ୍ଗଳମୟ। ଯେ ନାରୀ ହୃଦୟର ଅନୁରାଗରୁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଅଧୀନ ରହି ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ଥାଏ, ଦେବତୁଲ୍ୟ ପତିଙ୍କୁ ଶୁଶ୍ରୂଷା ଓ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରେ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ଆଶ୍ରୟ କରେ, ପତିଙ୍କ ସୁଖ ପାଇଁ ମନୋହର ବେଶଭୂଷା ଧାରଣ କରେ, ଯାହାର ଚିତ୍ତ ପତି ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟତ୍ର ଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ପତିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସୁମୁଖୀ ରହେ—ସେ ‘ଧର୍ମଚାରିଣୀ’ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଏବଂ ପତି କଠୋର ବଚନ କହିଲେ କିମ୍ବା ଦୋଷଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ହସି ରହେ—ସେଇ ନିଜେ ସତ୍ୟ ‘ପତିବ୍ରତା’।
Verse 42
परुषाण्यपि चोक्ता या दृष्टा दृष्टेन चक्षुषा । सुप्रसन्नमुखी भर्तुर्या नारी सा पतिव्रता
ମହାଦେବ କହିଲେ—ପତି କଠୋର ବଚନ କହୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, କିମ୍ବା ଦୋଷଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ଯେ ନାରୀ ପତିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶାନ୍ତ, ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଅଚଳ ମୁଖଭାବ ରଖେ, କୃପା ଓ ସଦ୍ଭାବରୁ ଅଡ଼ିଗ ରହେ—ସେଇ ନାରୀ ପତିବ୍ରତା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଏହା କେବଳ ବାହ୍ୟ ସହନ ନୁହେଁ; ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମରେ ସେବା, ସଦ୍ଇଚ୍ଛା ଓ ସ୍ଥିରତାର ଶାସିତ ନୈତିକ ଭଙ୍ଗୀ।
Verse 43
न चन्द्रसूर्यों न तरुं पुंनाम्ना या निरीक्षते । भर्त॒वर्ज वरारोहा सा भवेद् धर्मचारिणी
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ପୁରୁଷ-ନାମଧାରୀ କୌଣସି ବୃକ୍ଷକୁ ମଧ୍ୟ ଯେ ଉଚ୍ଚକୁଳୀନା ନାରୀ ଦୃଷ୍ଟି ନଦେଉଛି, ସେ ଧର୍ମଚାରିଣୀ ହୁଏ।
Verse 44
दरिद्रं व्याधितं दीनमध्वना परिकर्शितम् | पतिं पुत्रमिवोषपास्ते सा नारी धर्मभागिनी
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ପତି ଦରିଦ୍ର, ରୋଗୀ, ଦୀନ କିମ୍ବା ପଥକ୍ଲେଶରେ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେ ନାରୀ ତାଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ସମାନ ସେବା କରେ, ସେଇ ଧର୍ମଭାଗିନୀ।
Verse 45
जो सुन्दरी नारी पतिके सिवा पुरुष नामधारी चन्द्रमा, सूर्य और किसी वृक्षकी ओर भी दृष्टि नहीं डालती, वही पातिव्रतधर्मका पालन करनेवाली है। जो नारी अपने दरिद्र, रोगी, दीन अथवा रास्तेकी थकावटसे खिन्न हुए पतिकी पुत्रके समान सेवा करती है, वह धर्मफलकी भागिनी होती है ।।
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ପତିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ପୁରୁଷ-ନାମଧାରୀ କୌଣସି ବୃକ୍ଷ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଯେ ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀ ଦୃଷ୍ଟି ନଦେଉଛି, ସେ ପତିବ୍ରତଧର୍ମ ପାଳନ କରେ। ଯେ ନାରୀ ଦରିଦ୍ର, ରୋଗୀ, ଦୀନ କିମ୍ବା ପଥକ୍ଲେଶରେ ଖିନ୍ନ ପତିଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ସମାନ ସେବା କରେ, ସେ ଧର୍ମଫଳର ଭାଗିନୀ ହୁଏ। ଯେ ନାରୀ ସଂଯମୀ, ଦକ୍ଷ, ସନ୍ତାନବତୀ, ପତିପ୍ରିୟା ଏବଂ ପତିଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଭାବେ ମାନେ—ସେ ଧର୍ମଭାଗିନୀ। ଯାହାର ହୃଦୟ ଶୁଦ୍ଧ, ଯେ ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟରେ କୁଶଳ, ଯେ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତରେ ସେବା-ଶୁଶ୍ରୂଷାରେ ଲଗ୍ନ, ପତିଙ୍କ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱାସ ରଖେ ଏବଂ ବିନୟରେ ବ୍ୟବହାର କରେ—ସେ ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ପାଏ।
Verse 46
शुश्रूषां परिचर्या च करोत्यविमना: सदा । सुप्रतीता विनीता च सा नारी धर्मभागिनी
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ନାରୀ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଓ ଅବିମନସ୍କ ଭାବେ ସଦା ସେବା-ଶୁଶ୍ରୂଷା ଓ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱାସୀ ଏବଂ ବିନୟଶୀଳ ଥାଏ—ସେ ଧର୍ମଭାଗିନୀ ହୁଏ।
Verse 47
न कामेषु न भोगेषु नैश्वर्ये न सुखे तथा । स्पृहा यस्या यथा पत्यौ सा नारी धर्मभागिनी
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ନାରୀର ସ୍ପୃହା ପତିଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଶ୍ଚଳ, ଏବଂ କାମ, ଭୋଗ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ସୁଖ ପ୍ରତି ସେପରି ଲୋଭ ନଥାଏ, ସେଇ ନାରୀ ଧର୍ମର ସତ୍ୟ ଭାଗିନୀ; ପତିବ୍ରତ ଧର୍ମରେ ଧର୍ମସହଚରୀ ହୁଏ।
Verse 48
कल्योत्थानरतिर्नित्यं गहशुश्रूषणे रता । सुसम्मृष्टक्षया चैव गोशकृत्कृतलेपना
ଯେ ନାରୀ ନିତ୍ୟ ଯଥାସମୟ ପ୍ରଭାତେ ଉଠିବାରେ ରତ, ଗୃହଶୁଶ୍ରୂଷା ଓ ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିବିଡ଼, ଘରକୁ ଭଲଭାବେ ଝାଡ଼ି ସଫା ରଖେ ଏବଂ ଗୋବର-ଲେପନରେ ପବିତ୍ର କରେ—ସେ ଗୃହଧର୍ମର ଶାସନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସତୀଧର୍ମର ଫଳ ପାଏ।
Verse 49
अग्निकार्यपरा नित्यं सदा पुष्पबलिप्रदा । देवतातिथि भृत्यानां निर्वाप्प पतिना सह
ଯେ ନାରୀ ନିତ୍ୟ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟରେ ପରାୟଣ, ସଦା ପୁଷ୍ପ ଓ ବଳି ଅର୍ପଣ କରେ, ଏବଂ ପତିଙ୍କ ସହ ଦେବତା, ଅତିଥି ଓ ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଭାଗ ଦେଇ ତୃପ୍ତ କରେ—ସେ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଗୃହକ୍ରମର ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି; ସତୀଧର୍ମଫଳରେ ପୁଣ୍ୟବତୀ ହୁଏ।
Verse 50
शेषान्नमुपभुञ्जाना यथान्यायं यथाविधि । तुष्टपुष्टजना नित्यं नारी धर्मेण युज्यते
ଯେ ନାରୀ ନ୍ୟାୟ ଓ ବିଧି ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି ସାରିଲା ପରେ ଶେଷ ଅନ୍ନ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରେ, ଏବଂ ଘରର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ତୁଷ୍ଟ ଓ ପୁଷ୍ଟ ରଖେ—ସେ ନାରୀ ଧର୍ମରେ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ।
Verse 51
श्वश्रूश्वशुरयो: पादौ जोषयन्ती गुणान्विता । मातापितृपरा नित्यं या नारी सा तपोधना
ଯେ ନାରୀ ସଦ୍ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଶ୍ୱଶ୍ରୂ-ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କ ପାଦସେବାରେ ନିତ୍ୟ ନିବିଡ଼, ଏବଂ ନିଜ ମାତା-ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସଦା ପରାୟଣ—ସେ ନାରୀ ତପସ୍ୟା-ରୂପ ଧନରେ ସମୃଦ୍ଧ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ।
Verse 52
ब्राह्मणान् दुर्बलानाथान् दीनान्धकृपणांस्तथा । बिभर्त्यन्नेन या नारी सा पतिव्रतभागिनी
ଯେ ନାରୀ ଅନ୍ନଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୁର୍ବଳ, ଅନାଥ, ଦୀନ, ଅନ୍ଧ ଓ କୃପଣ-ଦରିଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ପାଳନ-ପୋଷଣ କରେ, ସେଇ ପତିବ୍ରତା-ଧର୍ମର ପୁଣ୍ୟରେ ଭାଗୀ। ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଯେ ସଦା ଶ୍ୱଶୁର-ଶ୍ୱଶ୍ରୂଙ୍କ ଚରଣସେବାରେ ଲଗ୍ନ ରହେ ଏବଂ ମାତା-ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତିଭାବ ରଖେ, ସେ ତପସ୍ୟା-ରୂପ ଧନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ଅନ୍ନଦାନରେ ଅସହାୟଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସେ ପତିବ୍ରତ-ଧର୍ମର ଫଳ ପାଏ।
Verse 53
व्रतं चरति या नित्यं दुश्चवरं लघुसत्त्वया । पतिचित्ता पतिहिता सा पतिव्रतभागिनी
ଯେ ନାରୀ ଅଳ୍ପଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଦୁଷ୍କର ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରେ, ଯାହାର ଚିତ୍ତ ପତିରେ ନିଶ୍ଚଳ ଓ ଯେ ସଦା ପତିହିତରେ ଲଗ୍ନ—ସେଇ ପତିବ୍ରତା-ଧର୍ମର ଭାଗୀ।
Verse 54
जो प्रतिदिन शीघ्रतापूर्वक मर्यादाका बोध करानेवाली बुद्धिके द्वारा दुष्कर व्रतका आचरण करती है, पतिमें ही मन लगाती है और निरन्तर पतिके हित-साधनमें लगी रहती है, उसे पतिव्रत- धर्मके पालनका सुख प्राप्त होता है ।।
ଏହା ମହାପୁଣ୍ୟ; ଏହାଇ ତପସ୍ୟା, ଏହାଇ ସନାତନ ସ୍ୱର୍ଗର ସାଧନ। ଯେ ସତୀ ନାରୀ ପତିକୁ ପରମ ମାନି ଭର୍ତୃବ୍ରତରେ ଅଚଳ ରହି, ନିତ୍ୟ ପତିହିତ ଓ ପତିସେବାରେ ଲଗ୍ନ ଥାଏ—ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପତିବ୍ରତା-ଧର୍ମ ପାଳନର ସୁଖ ପାଏ।
Verse 55
पतिर्ि देवो नारीणां पतिर्बन्धु: पतिर्गति: । पत्या समा गतिर्नास्ति दैवतं वा यथा पति:
ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପତି ହିଁ ଦେବତା, ପତି ହିଁ ବନ୍ଧୁ-ରକ୍ଷକ, ପତି ହିଁ ଗତି। ପତି ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ପତି ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
Verse 56
पतिप्रसाद: स्वर्गो वा तुल्यो नार्या न वा भवेत् । अहं स्वर्ग न हीच्छेयं त्वय्यप्रीते महेश्वरे
ପତିଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ଓ ସ୍ୱର୍ଗ—ନାରୀର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏ ଦୁଇଟି ସତ୍ୟସତ୍ୟ ସମାନ କି ନୁହେଁ, ତାହା ନିଜେ ସନ୍ଦେହଜନକ। ହେ ମହେଶ୍ୱର, ମୋ ପ୍ରାଣନାଥ! ଆପଣ ଅପ୍ରସନ୍ନ ଥିଲେ ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଚାହେଁନି।
Verse 57
यद्यकार्यमधर्म वा यदि वा प्राणनाशनम् । पतिर्ब्रूयाद् दरिद्रो वा व्याधितो वा कथंचन
ପତି ଯଦି ଦରିଦ୍ର ହୋଇଯାଏ, କୌଣସି ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୁଏ, ଆପଦରେ ପଡ଼େ, ଶତ୍ରୁମଧ୍ୟରେ ଅଟକିଯାଏ, କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶାପରେ କ୍ଲେଶ ପାଉଥାଏ—ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ଯଦି ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଅଧର୍ମ, କିମ୍ବା ପ୍ରାଣନାଶକାରୀ ଆଜ୍ଞା ମଧ୍ୟ ଦେଇଦିଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ଆପଦ୍ଧର୍ମ ଭାବେ ମାନି ନିଃସନ୍ଦେହେ ତୁରନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 58
आपन्नो रिपुसंस्थो वा ब्रह्मशापार्दितो5पि वा । आपद्धर्माननुप्रेक्ष्य तत्कार्यममविशड्कया
ଯଦି କେହି ଆପଦରେ ପଡ଼ିଯାଏ—ଶତ୍ରୁମଧ୍ୟରେ ଅଟକିଥାଉ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶାପରେ ପୀଡିତ ହୋଇଥାଉ—ତେବେ ଆପଦ୍ଧର୍ମକୁ ଭାବି ଯାହା କରିବା ଦରକାର, ତାହା ନିଃସନ୍ଦେହେ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 59
एष देव मया प्रोक्तः स्त्रीधर्मो वचनात् तव । या त्वेवंभाविनी नारी सा पतिव्रतभागिनी
ହେ ଦେବ! ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ମୁଁ ଏହି ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମ କହିଲି। ଯେ ନାରୀ ଏହିପରି ଭାବେ ନିଜ ଜୀବନ ଗଢ଼େ, ସେ ପତିବ୍ରତା-ବ୍ରତର ଫଳର ଭାଗିନୀ ହୁଏ।
Verse 60
भीष्म उवाच इत्युक्त: स तु देवेश: प्रतिपूज्य गिरे: सुताम् । लोकान् विसर्जयामास सर्वैरनुचरैर्वृतान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏପରି କହାଯାଇଥିବାରୁ ଦେବେଶ ମହାଦେବ ଗିରିରାଜକନ୍ୟା ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ କଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅନୁଚରସହ ଆସିଥିବା ସମବେତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ। ତାପରେ ଭୂତଗଣ, ନଦୀମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଭଗବାନ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି ନିଜ-ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ।
Verse 61
ततो ययुर्भूतगणा: सरितश्न॒ यथागतम् | गन्धर्वाप्सरसश्वैव प्रणम्य शिरसा भवम्
ତାପରେ ଭୂତଗଣ ଓ ନଦୀମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଫେରିଗଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି ନିଜ-ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ।
Verse 146
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि उमामहेश्वरसंवादे स्त्रीधर्मक थने षट्चत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଉମା-ମହେଶ୍ୱର ସମ୍ବାଦ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନାକାରୀ ଏକଶେ ଛୟାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
How a ruler should respond to post-conflict psychological distress: Bhīṣma redirects Yudhiṣṭhira from inward grief toward outwardly accountable action—ritual duty, public welfare, and respectful alliance-management—without abandoning kṣatra-dharma.
Legitimacy is rebuilt through disciplined public duties: perform yajñas with proper dakṣiṇā, honor gods and ancestors, pacify the prakṛtis, and sustain social bonds through appropriate gifts and recognition of allies and counselors.
Rather than an explicit phalaśruti, the chapter embeds outcome-language: relief of “mānasa-jvara” (mental fever) and the flourishing of friends and subjects around the king, indicating the practical ‘fruit’ of dharmic administration.