Adhyaya 148
धर्मनिन्दा–धर्मोपासनाफलम् तथा साध्वाचारलक्षणम् (Fruits of Disparaging vs. Observing Dharma; Marks of Good Conduct)
Upa-parva: Ācāra–Dharma Anuśāsana (Conduct and the Destinies of Dharmic/Anti-dharmic Persons)
Yudhiṣṭhira asks where those who disparage dharma and those who continually observe it ultimately go. Bhīṣma replies with a polarity of outcomes: dharma-haters, whose minds are overlaid by rajas and tamas, attain naraka, while those devoted to dharma—characterized by truth (satya) and straightforwardness (ārjava)—enjoy svarga and devaloka. The chapter then shifts to a behavioral taxonomy: asādhus are described as ill-conducted and harsh, whereas sādhus are identified by śīla and adherence to refined norms (śiṣṭācāra). Bhīṣma lists concrete practices: avoiding indecorous bodily acts in public spaces; feeding others before oneself; restraint in speech while eating; circumambulating sacred and socially revered loci (deity, caitya, brāhmaṇa, crossroads, cowshed); yielding way to vulnerable persons and respected groups; hospitality without making guests fast; honoring gurus with seats, salutations, and worship; respectful speech to elders; sexual restraint framed as timing and exclusivity; valuing knowledge and contentment; daily listening to elders; bodily and verbal discipline; and observances around offerings and honoring seniors. A moral psychology of wrongdoing follows: hidden sin grows; confession to sādhus pacifies it; prāyaścitta dissolves sin like salt in water. The chapter cautions against hypocritical virtue-signaling (dharmadhvaja) and urges unpretentious worship and sincere service, treating dharma as lived conduct rather than social display.
Chapter Arc: धर्मपरायण श्रोता के मन में प्रश्न उठता है—स्वयम्भू ब्रह्मा द्वारा रचित चातुर्वर्ण्य में कोई मनुष्य अपने जन्म-वर्ण से कैसे गिरता या ऊपर उठता है; कर्म का विपाक किसे किस स्थिति तक ले जाता है? → प्रश्न तीखे होते जाते हैं: वैश्य किस कर्म से शूद्रता को प्राप्त होता है, क्षत्रिय कैसे वैश्य बनता है, और द्विज कैसे प्रतिलोम अवस्था में गिरता है—और यदि वर्ण-व्यवस्था बिगड़ जाए तो धर्म का निवर्तन कैसे सम्भव है? → निर्णायक वचन आता है—दुष्कृत कर्म से द्विज अपने स्थान से भ्रंश होता है; ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य—तीनों अपने-अपने स्वधर्म से च्युत होकर वर्णसंकरता और शूद्रत्व की ओर ढल सकते हैं; वहीं शूद्र भी विधिपूर्वक कर्म, ज्येष्ठ-वर्ण-सेवा, संयमित आहार-विहार से वैश्यत्व की ओर उन्नति पा सकता है। → अध्याय आचार-संहिता में उतरता है: ऋतुकाल-गमन, नियत आहार, शेषान्न-भोजन, वृथामांस-त्याग, सत्पथ का आश्रय, गृहस्थ के लिए संहिता-अध्ययन और नित्य स्वाध्याय—परन्तु ‘अध्ययन-जीविका’ को लक्ष्य न बनाना; ब्राह्मण को ‘महान क्षेत्र’ कहकर उसके आचरण को बीज-वपन जैसा बताया जाता है, जिसका फल परलोक में पकता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३७६ श्लोक मिलाकर कुल ९६६ “लोक हैं) #स्निमलज (2) आज मनना त्रिचत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: ब्राह्मणादि वर्णोकी प्राप्तिमें ४ २४३३५३ कर्मोंकी प्रधानताका उमोवाच भगवन् भगनेत्रघ्न पूष्णो दन्तनिपातन । दक्षक्रतुहर त्रयक्ष संशयो मे महानयम्
ଉମା କହିଲେ—ହେ ଭଗବାନ! ଭଗଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା, ପୂଷାଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଦେଇଥିବା, ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିବା ତ୍ରିନେତ୍ର! ମୋ ମନରେ ଏକ ମହା ସନ୍ଦେହ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି।
Verse 2
चातुर्वर्ण्य भगवता पूर्व सृष्टे स्वयम्भुवा । केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम्
ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭଗବାନ ପୂର୍ବେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ୟରେ, କେଉଁ କର୍ମବିପାକରେ ବୈଶ୍ୟ ଶୂଦ୍ରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ?
Verse 3
वैश्यो वा क्षत्रिय: केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत् प्रतिलोम: कथं देव शक््यो धर्मो निवर्तितुम्
କେଉଁ କାରଣରୁ ବୈଶ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଦ୍ୱିଜ କିପରି କ୍ଷତ୍ରିୟ ହୁଏ? ହେ ଦେବ! ପ୍ରତିଲୋମ ଧର୍ମକୁ କିପରି ରୋକି ନିବୃତ୍ତ କରାଯାଇପାରିବ?
Verse 4
केन वा कर्मणा विप्र: शूद्रयोनौ प्रजायते । क्षत्रिय: शूद्रतामेति केन वा कर्मणा विभो,प्रभो! कौन-सा कर्म करनेसे ब्राह्मण शूद्र-योनिमें जन्म लेता है अथवा किस कर्मसे क्षत्रिय शूद्र हो जाता है?
ହେ ପ୍ରଭୁ! କେଉଁ କର୍ମରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୂଦ୍ର-ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି? ଏବଂ କେଉଁ କର୍ମରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶୂଦ୍ରତ୍ୱକୁ ପତିତ ହୁଏ?
Verse 5
एतन्मे संशयं देव वद भूतपतेडनघ । त्रयो वर्णा: प्रकृत्येह कथं ब्राह्माण्यमाप्रुयु:
ହେ ଦେବ, ହେ ନିଷ୍ପାପ ଭୂତପତି! ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ସମାଧାନ କରନ୍ତୁ। ଏହି ଲୋକରେ ଶୂଦ୍ର, ବୈଶ୍ୟ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ—ଏ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଆଚରଣରେ କିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ?
Verse 6
श्रीमहेश्वर उवाच ब्राह्माण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद् ब्राह्मण: शुभे । क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गादिति मे मति:
ଶ୍ରୀମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଦେବି, ସତ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ। ଶୁଭେ, ମୋ ମତରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ୱଭାବତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ସେପରି କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଭାବତଃ—ଏହି ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ନୈସର୍ଗିକ—ଏହା ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ମତ।
Verse 7
कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानादू भ्रश्यति वै द्विज: । ज्येष्ठ॑ वर्णमनुप्राप्प तस्माद् रक्षेत वै द्विज:
ଏହି ଜୀବନରେ ପାପକର୍ମ କଲେ ଦ୍ୱିଜ ନିଶ୍ଚୟ ନିଜ ଯଥୋଚିତ ସ୍ଥାନ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରୁ ପତିତ ହୁଏ। ତେଣୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଜନ୍ମ ପାଇ ଦ୍ୱିଜ ନିଜ ଧର୍ମ-ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ସାବଧାନରେ ରକ୍ଷା କରୁ।
Verse 8
स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यमुपजीवति । क्षत्रियों वाथ वैश्यो वा ब्रह्म॒भूयं स गच्छति
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣଧର୍ମରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତ ଆଚରଣରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ, ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେଉ କି ବୈଶ୍ୟ—ବ୍ରହ୍ମଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 9
यस्तु विप्रत्वमुत्सृज्य क्षात्रं धर्म निषेवते । ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्ट: क्षत्रयोनौ प्रजायते
କିନ୍ତୁ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱକୁ ତ୍ୟାଗ କରି କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମକୁ ସେବନ କରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
Verse 10
वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रय: । ब्राह्माण्यं दुर्लभं प्राप्प करोत्यल्पमति: सदा
ଯେ ବିପ୍ର ଦୁର୍ଲଭ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇ ସୁଦ୍ଧା ଲୋଭ ଓ ମୋହର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ସଦା ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧିରେ ବୈଶ୍ୟୋଚିତ କର୍ମ କରେ, ସେ ବୈଶ୍ୟ ଯୋନିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ସେପରି ବୈଶ୍ୟ ଯଦି ଶୂଦ୍ରୋଚିତ କର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେବେ ଶୂଦ୍ରତ୍ୱ ପାଏ; ଏବଂ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୂଦ୍ରୋଚିତ କର୍ମ କରି ନିଜ ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ଶୂଦ୍ରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 11
स द्विजो वैश्यतामेति वैश्यो वा शूद्रतामियात् । स्वधर्मात् प्रच्युतो विप्रस्तत: शूद्रत्वमाप्तुते
ମହାଦେବ କହିଲେ—ଦ୍ୱିଜ ଯଦି ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ବୈଶ୍ୟୋଚିତ କର୍ମ କରେ, ସେ ବୈଶ୍ୟତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରି ବୈଶ୍ୟ ଯଦି ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଆଚରଣ ଓ ବୃତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ଶୂଦ୍ରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ସେହିଭଳି ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଧର୍ମରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ଶୂଦ୍ରସଦୃଶ କର୍ମ କଲେ ଶୂଦ୍ରଭାବକୁ ପାଏ। ଲୋଭ, ମୋହ କିମ୍ବା ପ୍ରମାଦରେ ସ୍ୱଧର୍ମ ତ୍ୟାଗକୁ ନୈତିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପତନ ବୋଲି ଦେଖାଯାଇଛି; ତାହାର ଫଳ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ।
Verse 12
तत्रासौ निरयं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो बहिष्कृत: | ब्रह्मलोकात् परिश्रष्ट: शूद्र: समुपजायते
ସେଠାରେ ସେ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ବର୍ଣ୍ଣଭ୍ରଷ୍ଟ ଓ ବହିଷ୍କୃତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମଲୋକରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ ପରେ ସେ ଶୂଦ୍ରଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏହାକୁ ସ୍ୱବର୍ଣ୍ଣଧର୍ମ ତ୍ୟାଗର ଫଳ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ଯାହା ଆଚାରଭ୍ରଂଶ ଓ ପରଲୋକରେ ଅଧୋଗତିକୁ ନେଇଯାଏ।
Verse 13
क्षत्रियो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणि । स्वानि कर्माण्यपाहाय शूद्रकर्म निषेवते
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗେ, ହେ ଧର୍ମଚାରିଣି! କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେଉ କି ବୈଶ୍ୟ, ଯଦି ସେ ନିଜ-ନିଜ ନିୟତ କର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୂଦ୍ରକର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ, ତେବେ ସେ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କରର କାରଣ ହୁଏ ଏବଂ ପରଜନ୍ମରେ ଶୂଦ୍ରଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏପରି ଆଚରଣରେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ କିମ୍ବା ବୈଶ୍ୟ ଯେ କେହି ହେଉ—ଶୂଦ୍ରଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 14
स्वस्थानात् स परिग्रष्टो वर्णसंकरतां गतः । ब्राह्मण: क्षत्रियो वैश्य: शूद्रत्वं याति तादृश:
ସେ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ପତିତ ହୋଇ ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କରତାକୁ ଗତି କରେ; ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ କିମ୍ବା ବୈଶ୍ୟ ଶୂଦ୍ରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେ ନିଜ ନିୟତ କର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୂଦ୍ରକର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ, ସେ ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣସ୍ଥାନରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ଶେଷେ ଶୂଦ୍ରଭାବକୁ ପାଏ।
Verse 15
यस्तु बुद्ध: स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवान् शुचि: । धर्मज्ञो धर्मनिरत: स धर्मफलमश्चुते
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ପୁରୁଷ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମ ପାଳନ କରି କରି ବୋଧକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଶୁଚି ଆଚରଣଶୀଳ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ନିରତ ଥାଏ—ସେଇ ଧର୍ମର ଯଥାର୍ଥ ଫଳକୁ ଭୋଗ କରେ।
Verse 16
इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदाह्नतम् । अध्यात्मं नैछ्िकं सद्धिर्धर्मकामैनिषिव्यते
ଦେବି! ବ୍ରହ୍ମା ଆଉ ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି—ଯେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ସତ୍ୟରେ ଧର୍ମକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସାରାଜୀବନ ନିଷ୍ଠାସହିତ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ-ସାଧନାରେ ନିବିଡ଼ ରହିବା ଉଚିତ।
Verse 17
उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्न॑ श्राद्धसूतकम् । दुष्टान्न नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव कर्हिचित्
ଦେବି! ଉଗ୍ର ସ୍ୱଭାବର ଲୋକର ଅନ୍ନ ନିନ୍ଦିତ। କୌଣସି ଗଣ/ସମୁଦାୟର ଅଶୌଚ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅନ୍ନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଅନ୍ନ, ଜନନାଶୌଚର ଅନ୍ନ, ଦୁଷ୍ଟ ପୁରୁଷର ଅନ୍ନ—ଏବଂ ଶୂଦ୍ରର ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟ—କେବେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 18
शूद्रान्न गहितं देवि सदा देवैर्महात्मभि: । पितामहमुखोत्सृष्ट प्रमाणमिति मे मति:
ଦେବି! ଦେବତାମାନେ ଓ ମହାତ୍ମାମାନେ ଶୂଦ୍ରର ଅନ୍ନକୁ ସଦା ନିନ୍ଦା କରିଆସିଛନ୍ତି। ଏହି ବିଷୟରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖୋଚ୍ଚାରିତ ବଚନକୁ ମୁଁ ପ୍ରମାଣ ମାନେ।
Verse 19
शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे यो म्रियेद् द्विज: । आहिताग्निस्तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग् भवेत्
ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଜଠରରେ ଶୂଦ୍ରର ଅନ୍ନାବଶେଷ ରହିଥିବାବେଳେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେ ଆହିତାଗ୍ନି ହେଉ କି ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା—ଶୂଦ୍ର-ଗତିର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 20
तेन शूद्रान्नशेषेण ब्रह्म॒स्थानादपाकृत: । ब्राह्मण: शूद्रतामेति नास्ति तत्र विचारणा
ଏହିପରି ଶୂଦ୍ରାନ୍ନର ଅବଶେଷ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ସ୍ଥାନରୁ ଅପାକୃତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୁଏ ଏବଂ ଶୂଦ୍ରଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏଥିରେ ଅନ୍ୟ ବିଚାର ନାହିଁ।
Verse 21
यस्यान्नेनावशेषेण जठरटरे यो म्रियेद् द्विज: । तांतांयोनिं व्रजेद् विप्रो यस्यान्नमुपजीवति
ଯାହାର ଅନ୍ନର ଅବଶେଷ ଜଠରରେ ରହିଥିବାବେଳେ ଯେ ଦ୍ୱିଜ ମରେ, ସେ ବିପ୍ର ସେହି ଲୋକଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସେହି ଯୋନିକୁ ଯାଏ; ଯାହାର ଅନ୍ନରେ ସେ ଜୀବିକା ଚାଲାଏ, ସେହି ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରେ।
Verse 22
ब्राह्मणत्वं शुभ॑ प्राप्य दुर्लभ॑ यो&वमन्यते । अभोज्यान्नानि चाश्राति स द्विजत्वात् पतेत वै
ହେ ଶୁଭ! ଯେ ଦୁର୍ଲଭ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇ ତାହାକୁ ଅବମାନ କରେ ଏବଂ ଅଭୋଜ୍ୟ ଅନ୍ନ ଖାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱିଜତ୍ୱରୁ ପତିତ ହୁଏ।
Verse 23
सुरापो ब्रह्दाहा क्षुद्रचोरो भग्नव्रतो 5शुचि: । स्वाध्यायवर्जित: पापो लुब्धो नैकृतिक: शठ:
ସୁରାପାନୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତା, କ୍ଷୁଦ୍ର ଚୋର, ବ୍ରତଭଙ୍ଗକାରୀ, ଅଶୁଚି; ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟବର୍ଜିତ, ପାପୀ, ଲୋଭୀ, କପଟୀ, ଶଠ—ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଜନ୍ମର ପବିତ୍ରତାରୁ ପତିତ ହୁଏ।
Verse 24
अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रयी । निहीनसेवी विप्रो हि पतति ब्रह्मययोनित:
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅବ୍ରତୀ, ଶୂଦ୍ରା-ସ୍ତ୍ରୀର ଭର୍ତ୍ତା, କୁଣ୍ଡାଶୀ, ସୋମବିକ୍ରେତା ଏବଂ ନୀଚଙ୍କ ସେବକ—ସେ ବିପ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଯୋନିରୁ ହିଁ ପତିତ ହୁଏ।
Verse 25
गुरुतल्पी गुरुद्रोही गुरुकुत्सारतिश्न यः । ब्रह्म॒विच्चापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनित:
ଯେ ଗୁରୁତଳ୍ପୀ, ଗୁରୁଦ୍ରୋହୀ ଏବଂ ଗୁରୁନିନ୍ଦାରେ ଆସକ୍ତ—ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଯୋନିରୁ ପତିତ ହୁଏ।
Verse 26
एभिस्तु कर्मभिददेवि शुभैराचरितैस्तथा । शूद्रो ब्राह्मणतां याति वैश्य: क्षत्रियतां व्रजेत्
ମହାଦେବ କହିଲେ—“ଦେବୀ! ଏହିପରି ଶୁଭ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାବିଧି ଆଚରଣ କଲେ ଶୂଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଏ, ଏବଂ ବୈଶ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟତ୍ୱକୁ ଉନ୍ନତ ହୁଏ।”
Verse 27
देवि! इन्हीं शुभ कर्मों और आचरणोंसे शूद्र ब्राह्मणत्वको प्राप्त होता है और वैश्य क्षत्रियत्वको ।। शूद्रकर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि । शुश्रूषां परिचर्या च ज्येछ्ठे वर्णे प्रयत्नत:
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଦେବୀ! ଏହି ଶୁଭ କର୍ମ ଓ ନିୟମିତ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଶୂଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଏବଂ ବୈଶ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟତ୍ୱ ପାଏ। ଶୂଦ୍ର ନିଜ ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନ୍ୟାୟାନୁସାରେ, ବିଧିମତେ କରୁ; ଏବଂ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ (ଉଚ୍ଚ) ବର୍ଣ୍ଣର ଶୁଶ୍ରୂଷା ଓ ପରିଚର୍ୟାରେ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ଲାଗି ରହୁ।”
Verse 28
कुर्यादविमना: शूद्र: सततं सत्पथे स्थित: । देवद्विजातिसत्कर्ता सर्वातिथ्यकृतब्रत:
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଶୂଦ୍ର ଅସନ୍ତୋଷ ବିନା, ସଦା ସତ୍ପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ କର୍ମ କରୁ; ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରୁ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅତିଥିଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟର ବ୍ରତ ଧାରଣ କରୁ।”
Verse 29
ऋतुकालाभिगामी च नियतो नियताशन: । चोक्षश्नोक्षजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजन:
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ସେ ଋତୁକାଳରେ ମାତ୍ର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଉ; ସଂଯମୀ ରହୁ ଏବଂ ନିୟମିତ ଭୋଜନ କରୁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗରେ ଲିପ୍ତ ହେଉ ନାହିଁ, ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଖୋଜି ଘୁରୁ ନାହିଁ; ଏବଂ ଯଥାବିଧି ଅର୍ପଣ ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଶେଷାନ୍ନକୁ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରୁ।”
Verse 30
वृथामांसं न भुञ्जीत शूद्रो वैश्यत्वमृच्छति । शूद्र अपने सभी कर्मोको न्यायानुसार विधिपूर्वक सम्पन्न करे। अपनेसे ज्येष्ठ वर्णकी सेवा और परिचर्यामें प्रयत्नपूर्वक लगा रहे। अपने कर्तव्यपालनसे कभी ऊबे नहीं। सदा सन्मार्गपर स्थित रहे। देवताओं और द्विजोंका सत्कार करे। सबके आतिथ्यका व्रत लिये रहे। ऋतुकालमें ही स्त्रीके साथ समागम करे। नियमपूर्वक रहकर नियमित भोजन करे। स्वयं शुद्ध रहकर शुद्ध पुरुषोंका ही अन्वेषण करे। अतिथि-सत्कार और कुट॒म्बीजनोंके भोजनसे बचे हुए अन्नका ही आहार करे और मांस न खाय। इस नियमसे रहनेवाला शूद्र (मृत्युके पश्चात् पुण्यकर्मोंका फल भोगकर) वैश्ययोनिमें जन्म लेता है ।। ऋतवागनहंवादी निर्दन्न्दधः शमकोविद:
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଶୂଦ୍ର ଅକାରଣ ମାଂସ ଭୋଜନ କରୁ ନାହିଁ; ଏହିପରି ନିୟମରେ ରହିଲେ ସେ ବୈଶ୍ୟତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।”
Verse 31
यजते नित्ययज्ञैश्व स्वाध्यायपरम: शुचि: । दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णबुभूषक:
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ବୈଶ୍ୟ ଶୁଚି ହୋଇ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ପରାୟଣ ରହି, ନିତ୍ୟ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ସଦା ଯଜନ କରୁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହୀ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାର-ସେବା କରୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ହିତ ଓ ଉନ୍ନତି ଆକାଂକ୍ଷା କରୁ। ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଦମ ଓ ଯଜ୍ଞଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ଏହି ଗୃହସ୍ଥାଚରଣରେ ସେ ‘ଦ୍ୱିଜ’ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ, ପବିତ୍ରତା ପାଏ ଓ ଉଚ୍ଚ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରେ।
Verse 32
गृहस्थव्रतमातिष्ठन् द्वेिकालकृतभोजन: । शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवद:
ମହାଦେବ କହିଲେ—ଗୃହସ୍ଥବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ସେ ଦିନକୁ ଦୁଇଥର ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରୁ। ଆହୁତି ପରେ ଯେ ଶେଷ ଅନ୍ନ ରହେ ସେହିଏ ଭକ୍ଷଣ କରୁ; ଆହାର ଉପରେ ନିଗ୍ରହ ରଖୁ; ନିଷ୍କାମ ହେଉ; ଅହଂକାରହୀନ ବାଣୀ କହୁ। ଏଭଳି ଶିଷ୍ଟ ହୋଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ଗୃହ୍ୟଯଜ୍ଞ କରୁ, ଅତିଥି—ବିଶେଷତଃ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କୁ—ସତ୍କାର କରୁ, ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ସହ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କୁ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ହିତୋନ୍ନତି ଆକାଂକ୍ଷା କରୁ। ଏପରି ଜୀବନ ଯାପନକାରୀ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥିତି ଓ ଶୁଭ ଜନ୍ମ ପାଏ।
Verse 33
अन्निहोत्रमुपासं श्व जुद्दानश्व॒ यथाविधि । सर्वातिथ्यमुपातिष्ठन् शेषान्नकृतभोजन:
ମହାଦେବ କହିଲେ—ସେ ନିତ୍ୟ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଉପାସନା କରୁ ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦିଅ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅତିଥିଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଆତିଥ୍ୟ-ସତ୍କାର କରୁ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେବା କରି ତୃପ୍ତ କରି, ପରେ ଯଜ୍ଞଶେଷ ଅନ୍ନକୁ ନିଜ ଭୋଜନ କରୁ। ଏଭଳି ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମରେ ସ୍ଥିତ, ସଂଯମୀ ଓ ବିନୀତ ହୋଇ ସେ ଯଜ୍ଞ, ଆତ୍ମନିଗ୍ରହ ଓ ସେବା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମକୁ ଧାରଣ କରେ।
Verse 34
त्रेताग्निमन्त्रविहितो वैश्यो भवति वै द्विज: । स वैश्य: क्षत्रियकुले शुचौ महति जायते
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ତ୍ରେତାଗ୍ନି (ତିନି ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି) ମନ୍ତ୍ରବିଧିରେ ଦୀକ୍ଷିତ ବୈଶ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ‘ଦ୍ୱିଜ’ ହୁଏ। ସେହି ବୈଶ୍ୟ ଶୁଚି ଓ ମହାନ କ୍ଷତ୍ରିୟକୁଳରେ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରେ।
Verse 35
स वैश्य: क्षत्रियो जातो जन्मप्रभृति संस्कृत: । उपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति सत्कृतः
ମହାଦେବ କହିଲେ—ଯେ ବୈଶ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟକୁଳରେ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରି ଜନ୍ମପ୍ରଭୃତି କ୍ଷତ୍ରିୟୋଚିତ ସଂସ୍କାରରେ ସଂସ୍କୃତ ହୁଏ, ସେ ଉପନୟନ ପରେ ବ୍ରତପାଳନରେ (ବିଶେଷତଃ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ) ପରାୟଣ ହୋଇ ସମ୍ମାନିତ ‘ଦ୍ୱିଜ’ ହୁଏ।
Verse 36
ददाति यजते यज्जैः समृद्धैराप्तदक्षिणै: । अधीत्य स्वर्गमन्विच्छंस्त्रेताग्निशरण: सदा
ସେ ଦାନ କରେ; ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣାସହିତ ସମୃଦ୍ଧ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଯଜନ କରେ। ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ସ୍ୱର୍ଗାଭିଲାଷାରେ, ସେ ସଦା ତ୍ରେତାଗ୍ନିଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ସେମାନଙ୍କର ଆରାଧନା ରକ୍ଷା କରେ। ଏହିପରି ଆଚରଣକୁ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷତ୍ରିୟ—ଅର୍ଥାତ୍ ଯୋଗ୍ୟ ରାଜା—ର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଯାହାର ଶାସନ ଓ ଆତ୍ମଶିଷ୍ଟାଚାର ବେଦବିଦ୍ୟା, ଦାନଶୀଳତା ଓ ନିତ୍ୟ କର୍ମନିଷ୍ଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 37
आर्तहस्तप्रदो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन् । सत्य: सत्यानि कुरुते नित्यं यः सुखदर्शन:
ସେ ସଦା ଆର୍ତ୍ତମାନଙ୍କୁ ହାତର ସହାୟତା ଦେଇଥାଏ; ଧର୍ମାନୁସାରେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପାଳନ-ରକ୍ଷଣ କରେ; ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ହୋଇ ସଦା ସତ୍ୟ ହିଁ କହେ ଓ ସତ୍ୟ ହିଁ କରେ; ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ମିଳେ। ଏହିପରି ଆଚରଣ ହିଁ ଆଦର୍ଶ କ୍ଷତ୍ରିୟ—ଯୋଗ୍ୟ ଶାସକ—ର ଚିହ୍ନ।
Verse 38
धर्मदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासक: । यन्त्रित: कार्यकरणै: षड़भागकृतलक्षण:
ରାଜାଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ହେଉ ଧର୍ମଦଣ୍ଡ; ଦଣ୍ଡର ଅଭାବ ନୁହେଁ। ସେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ଉପଦେଶ ଓ ଶାସନ ଦେଉ। ରାଜକାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ନିୟମ-ବିଧାନରେ ବନ୍ଧା ରହୁ; ଏବଂ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଆୟ/ଉତ୍ପାଦନର ଛଠ଼ ଭାଗ—ରାଜଭାଗ—ବିଧିପୂର୍ବକ ଗ୍ରହଣ କରୁ।
Verse 39
ग्राम्यधर्म न सेवेत स्वच्छन्देनार्थकोविद: । ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीमुपशयेत् सदा
ହିତ-ଅହିତର ବିବେକ ଥିବା ପୁରୁଷ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଗ୍ରାମ୍ୟଧର୍ମ (କାମାଚାର) ସେବନ କରିବ ନାହିଁ। ଧର୍ମାତ୍ମା ହୋଇ ସେ ସଦା କେବଳ ଋତୁକାଳରେ ହିଁ ପତ୍ନୀଙ୍କ ସମୀପେ ଶୟନ କରୁ—ଏହି ହେଉ ତାହାର ସଂଯମ।
Verse 40
सदोपवासी नियत: स्वाध्यायनिरत: शुचि: । बहिष्कान्तरिते नित्यं शयानो5ग्निगृहे सदा
ସେ ନିତ୍ୟ ଉପବାସ ପାଳନକାରୀ, ନିୟମଶୀଳ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ନିରତ ଓ ଶୁଚି ହେଉ। ସେ ସଦା ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ରହୁ ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ଅଗ୍ନିଗୃହରେ (ଅଗ୍ନିଶାଳାରେ) ହିଁ ଶୟନ କରୁ।
Verse 41
सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य कुर्वाण: सुमना: सदा । शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धमिति ब्रुवन्
ମହାଦେବ କହିଲେ—କ୍ଷତ୍ରିୟ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ରହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ-ସତ୍କାର କରୁ, ଏବଂ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସହିତ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ—ଏ ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥକୁ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ଅନୁସରଣ କରୁ। ଅନ୍ନ ଇଚ୍ଛାରେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଆସି ଯାଚନା କଲେ, ସେ ସଦା କହୁ—“ତୁମ ପାଇଁ ଭୋଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଆସ, ବିଳମ୍ବ ନକରି ଭୋଜନ କର।”
Verse 42
अर्थाद् वा यदि वा कामान्न किंचिदुपलक्षयेत् पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यः
ମହାଦେବ କହିଲେ—ଲାଭ ପାଇଁ ହେଉ କି ଇଚ୍ଛାବଶେ, କୌଣସି ବସ୍ତୁର ଦେଖାଦେଖି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେ ପିତୃମାନଙ୍କ, ଦେବମାନଙ୍କ ଓ ଅତିଥିମାନଙ୍କ ସେବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସାଧନ ଯୋଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷତ୍ରିୟ।
Verse 43
स्ववेश्मनि यथान्यायमुपास्ते भैक्ष्यमेव च । त्रिकालमन्निहोत्रं च जुह्दानो वै यथाविधि,क्षत्रिय अपने ही घरमें न््यायपूर्वक भिक्षा (भोजन) करे। तीनों समय विधिवत् अग्निहोत्र करता रहे
କ୍ଷତ୍ରିୟ ନିଜ ଘରେ ନ୍ୟାୟ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅନୁସାରେ ମାତ୍ର ଭିକ୍ଷା-ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରୁ। ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ତିନି କାଳରେ ବିଧିମତେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ରୀତିରେ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦିଅ।
Verse 44
गोब्राह्मणहितार्थाय रणे चाभिमुखो हत: । त्रेताग्निमन्त्रपूतात्मा समाविश्य द्विजो भवेत्
ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ତ୍ରେତାଗ୍ନିର ସେବାରେ ଚିତ୍ତ ପବିତ୍ର କରି, ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ରଣରେ ଶତ୍ରୁ ସମ୍ମୁଖେ ଦଢ଼ି ହତ ହେଲେ, ସେ ତାହାର ପୁଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପରଜନ୍ମେ ଦ୍ୱିଜ—ବ୍ରାହ୍ମଣ—ହୁଏ।
Verse 45
ज्ञानविज्ञानसम्पन्न: संस्कृतो वेदपारग: । विप्रो भवति धर्मात्मा क्षत्रिय: स्वेन कर्मणा
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଧର୍ମାତ୍ମା କ୍ଷତ୍ରିୟ ନିଜ କର୍ମବଳରେ ଜନ୍ମାନ୍ତରେ ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ, ସଂସ୍କାରଯୁକ୍ତ ଏବଂ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବିପ୍ର—ବ୍ରାହ୍ମଣ—ହୁଏ।
Verse 46
एतै: कर्मफलैदेवि न्यूनजातिकुलोद्धव: । शूद्रो5प्यागमसम्पन्नो द्विजो भवति संस्कृत:
Maheshvara said: “O Goddess, by the force of these results of action, even a Śūdra—though born in a low social rank and humble family—can, in another birth, become a ‘twice-born’ person: one endowed with scriptural knowledge and refined by proper sacraments. Thus, conduct and its fruits, not mere birth, shape one’s future standing and spiritual eligibility.”
Verse 47
ब्राह्मणो वाप्यसद्वृत्त: सर्वसंकरभोजन: । ब्राह्मण्यं स समुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृश:
Mahādeva said: “Even a brāhmaṇa, if he lives with corrupt conduct and makes a habit of eating food in the houses of all mixed-caste communities, abandons the status and discipline of brāhmaṇahood; becoming like that, he turns into a śūdra.” The verse frames varṇa not as a mere birth-label but as an ethical-religious standing sustained by conduct and purity of livelihood.
Verse 48
कर्मभि: शुचिभिर्देवि शुद्धात्मा विजितेन्द्रिय: । शूद्रो5पि द्विजवत् सेव्य इति ब्रह्माब्रवीत् स््वयम्
Maheshvara said: “O Goddess, even a Śūdra—if, through pure deeds, he purifies his inner self and conquers his senses—becomes worthy of being honored and served just like a twice-born. This, O Devi, was declared directly by Brahmā himself.”
Verse 49
स्वभाव: कर्म च शुभं॑ यत्र शूद्रेडपि तिष्ठति । विशिष्ट: स द्विजातेवें विज्ञेय इति मे मति:,मेरा तो ऐसा विचार है कि यदि शूद्रके स्वभाव और कर्म दोनों ही उत्तम हों तो वह द्विजातिसे भी बढ़कर माननेयोग्य है
Śrī Maheśvara said: “Wherever a Śūdra is found to possess a noble disposition and noble conduct, he should be recognized as superior even to the twice-born—this is my considered view.”
Verse 50
न योनिर्नापि संस्कारो न श्रुतं न च संतति: । कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तमेव तु कारणम्
Śrī Maheśvara said: “Neither birth, nor the sacraments, nor learning of the Veda, nor lineage are the true causes of being a ‘twice-born’. The real cause is conduct alone.” The verse shifts the basis of Brahminhood from inherited status to lived dharma—ethical discipline and right behavior as the decisive mark of spiritual and social worth.
Verse 51
सर्वो<यं ब्राह्मणो लोके वृत्तेन तु विधीयते । वृत्ते स्थितस्तु शूद्रो5पि ब्राह्मणत्वं नियच्छति
ଏହି ଲୋକରେ ବ୍ରାହ୍ମଣସମୁଦାୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କେବଳ ସଦାଚାର (ବୃତ୍ତ) ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଧାରିତ। ସଦାଚାରରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ।
Verse 52
ब्राह्मः स्वभाव: सुश्रोणि सम: सर्वत्र मे मति: । निर्गुणं निर्मल ब्रह्म यत्र तिष्ठति स द्विज:
ସୁଶ୍ରୋଣି! ମୋ ମତରେ ବ୍ରାହ୍ମ-ସ୍ୱଭାବ ସର୍ବତ୍ର ସମାନ। ଯାହାର ଅନ୍ତରେ ସେଇ ନିର୍ଗୁଣ ଓ ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନରୂପେ ଅଧିଷ୍ଠିତ, ସେଇ ନିଜେ ପ୍ରକୃତ ବ୍ରାହ୍ମଣ (ଦ୍ୱିଜ)।
Verse 53
एते योनिफला देवि स्थानभागनिदर्शका: । स्वयं च वरदेनोक्ता ब्रह्मणा सृजता प्रजा:
ଦେବି! ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ଯେ ସ୍ଥାନ ଓ ବିଭାଗ ଦର୍ଶାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଜନ୍ମ (ଯୋନି) ଫଳର ସୂଚକ। ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବାବେଳେ ବରଦାତା ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ।
Verse 54
ब्राह्मणो5पि महत् क्षेत्र लोके चरति पादवत् | यत् तत्र बीज॑ं वपति सा कृषि: प्रेत्य भाविनि
ଭାମିନି! ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲୋକରେ ଏକ ମହା କ୍ଷେତ୍ର ସଦୃଶ—କିନ୍ତୁ ସେ ପାଦଯୁକ୍ତ ଚଳନଶୀଳ କ୍ଷେତ୍ର। ସେଠାରେ ଯେ ବୀଜ ବପନ କରାଯାଏ, ସେଇ ପରଲୋକରେ ଫଳଦାୟକ କୃଷି ହୋଇଯାଏ।
Verse 55
विघसाशिना सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना तथा | बाद्दां हि मार्गमाक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता
ଯେ ନିଜ କଲ୍ୟାଣ ଚାହେ, ସେ ସଦା ‘ବିଘସାଶୀ’ ହେବା ଉଚିତ—ଅତିଥି ଓ ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ଭୋଜନ କରାଇ ପରେ ନିଜେ ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରିବ—ଏବଂ ସତ୍ପଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବ। ବୈଦିକ ମାର୍ଗରେ ପଦାର୍ପଣ କରି ସଂଯମିତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଚରଣ କରିବା ଦରକାର।
Verse 56
संहिताध्यायिना भाव्य॑ गृहे वै गृहमेधिना । नित्यं स्वाध्यायिना भाव्यं न चाध्ययनजीविना
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଗୃହରେ ବସୁଥିବା ଗୃହସ୍ଥ ଲୋକ ସଂହିତାଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଓ ନିୟମିତ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟୀ ହେବା ଉଚିତ। ସେ ନିତ୍ୟ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ଲୀନ ରହୁ, କିନ୍ତୁ ଅଧ୍ୟୟନକୁ ଜୀବିକାର ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira asks for a moral classification with consequences: the posthumous destinies of those who resent dharma versus those who continually practice it, and the observable traits that distinguish sādhus from asādhus.
Dharma is presented as a stable habitus of conduct—truthfulness, restraint, hospitality, reverence, and non-ostentation—while contempt for dharma is linked to guṇa-driven moral decline; ethical life is validated by practice rather than display.
Yes: it asserts that concealed wrongdoing increases, whereas disclosed wrongdoing can be pacified by the good; prāyaścitta is portrayed as rapidly dissolving sin, using the analogy of salt dissolving in water.