Adhyaya 144
ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिः — Vyuṣṭi (Merit-Outcome) of Honoring Brāhmaṇas: Kṛṣṇa and Durvāsā
Upa-parva: Brāhmaṇa-Pūjā (Dvija-Satkāra) Upadeśa — Episode of Durvāsā and the Merit of Honoring Brāhmaṇas
Yudhiṣṭhira requests Kṛṣṇa to explain the specific ‘vyuṣṭi’—the resultant benefit or realized outcome—of brāhmaṇa-pūjā. Kṛṣṇa replies by affirming the decisive role attributed to brāhmaṇas for well-being in both this world and the next, and warns against anger toward them. He then narrates an illustrative incident: a brāhmaṇa ascetic identified with Durvāsā, neglected by others, is hosted by Kṛṣṇa. The sage’s unpredictable behavior and intense presence test hospitality and emotional restraint. A sequence involving food (pāyasa), an unusual anointing with remnants, and a public episode with Rukmiṇī escalates social tension; Kṛṣṇa nonetheless follows and pacifies the sage. Durvāsā declares Kṛṣṇa’s anger conquered, grants boons tied to fame, distinction, restoration of damaged property, and protection from fear, and instructs a posture of compliance toward brāhmaṇa requests. The chapter closes with Kṛṣṇa advising Yudhiṣṭhira to honor brāhmaṇas through speech and gifts, framing the episode as confirmation of Bhīṣma’s earlier teaching.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से विनयपूर्वक प्रार्थना करते हैं कि वे ऐसा धर्म-उपदेश सुनाएँ जो अर्थ से संयुक्त हो, भविष्य में सुख का उदय करे और लोक के लिए आश्चर्य-सा हो—क्योंकि इस दुर्लभ अवसर में उनके सिवा कोई शास्ता नहीं। → कथा का द्वार खुलता है: तपस्वी श्रीकृष्ण के पास महर्षियों का आगमन होता है। वे भगवान् द्वारा दिए गए हरे-सुनहरे कुशासन पर बैठते हैं और मधुर, धर्म-संहिता से युक्त संवाद आरम्भ होता है। ऋषि अपने देखे-सुने ‘आश्चर्य’ का संकेत देते हैं और हरि से निर्भयता व स्पष्टीकरण चाहते हैं; उनके भीतर भी एक क्षणिक व्यथा/आर्तता का भाव उभरता है, यद्यपि वे जितक्रोध-जितेन्द्रिय हैं। → श्रीकृष्ण का दिव्य प्रभाव प्रकट होता है: वे दग्ध हुए पर्वत को देखकर सौम्य दृष्टि-निपात से उसे पुनः प्रकृति में लौटा देते हैं—यह दृश्य ऋषियों के अनुभव को चरम ‘अद्भुत’ में बदल देता है और उनके प्रश्न का केन्द्र बनता है। → ऋषियों के आग्रह पर देवर्षि नारद ‘पूर्ववृत्त’ कथा का प्रवचन आरम्भ करते हैं—अर्थात् आश्चर्य के कारण, उसके धर्मार्थ संकेत और उसके पीछे की दिव्य-व्यवस्था का कथात्मक उद्घाटन शुरू होता है। → नारद द्वारा आरम्भ की गई ‘पूर्वघटित’ कथा आगे विस्तार माँगती है—आश्चर्य का मूल कारण और उसका धर्म-निष्कर्ष अगले प्रसंगों में पूर्ण रूप से खुलने का संकेत देता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्ा बछ। अर: एकोनचत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: तपस्वी श्रीकृष्णके पास ऋषियोंका आना
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—“ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ପିତାମହ! ଆପଣ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଅନେକ ଆଗମର ଜ୍ଞାନରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ଆପଣ ଆମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଳରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ।”
Verse 2
त्वत्तो धर्मार्थसंयुक्तमायत्यां च सुखोदयम् | आश्चर्यभूतं लोकस्य श्रोतुमिच्छाम्यरिंदम
“ଅରିନ୍ଦମ! ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ଯୁକ୍ତ, ଭବିଷ୍ୟତରେ ସୁଖୋଦୟ କରୁଥିବା, ଏବଂ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକର ଏମିତି ବର୍ଣ୍ଣନା ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।”
Verse 3
अयं च काल: सम्प्राप्तो दुर्लभो ज्ञातिबान्धवै: । शास्ता च न हि नः कश्ित् त्वामृते पुरुषर्षभ
“ପୁରୁଷର୍ଷଭ! ଆମ ଜ୍ଞାତି-ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ସମୟ ଏବେ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି। ଏବଂ ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆମ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଧର୍ମ ଉପଦେଶ କରିବାକୁ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।”
Verse 4
यदि ते5हमनुग्राह्मो भ्रातृभिः सहितोडनघ । वक्तुमहसि नः प्रश्न॑ यत् त्वां पृच्छामि पार्थिव
ହେ ଅନଘ! ଯଦି ମୁଁ ମୋ ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କ ସହିତ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହର ଯୋଗ୍ୟ, ତେବେ ହେ ପୃଥିବୀନାଥ, ମୁଁ ଯେ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ ଯାଉଛି, ତାହାର ଉତ୍ତର ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 5
अयं नारायण: श्रीमान् सर्वपार्थिवसम्मतः । भवन्तं बहुमानेन प्रश्रयेण च सेवते,सम्पूर्ण नरेशोंद्वारा सम्मानित ये श्रीमान् भगवान् नारायण श्रीकृष्ण बड़े आदर और विनयके साथ आपकी सेवा करते हैं
ସମସ୍ତ ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ଏହି ଶ୍ରୀମାନ୍ ନାରାୟଣ ଆପଣଙ୍କୁ ମହା ଆଦର ଓ ବିନୟ ସହିତ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।
Verse 6
अस्य चैव समक्ष त्वं पार्थिवानां च सर्वश: । भ्रातृणां च प्रियार्थ मे स््नेहाद् भाषितुमरहसि
ଏହାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ରାଜାମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଓ ମୋ ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ହିତ ପାଇଁ, ସ୍ନେହବଶତଃ ଏହି ପଚାରାଯାଇଥିବା ବିଷୟଟି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଆପଣଙ୍କୁ ଉଚିତ।
Verse 7
भगवान् श्रीकृष्णकी तपस्या वैशम्पायन उवाच तस्य तद् वचन श्रुत्वा स्नेहादागतसम्भ्रम: । भीष्मो भागीरथीपुत्र इदं वचनमत्रवीत्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଜନମେଜୟ! ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି, ସ୍ନେହଜନିତ ଭାବାବେଗରେ ଉଦ୍ବେଳିତ ଭାଗୀରଥୀପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 8
भीष्म उवाच अहं ते कथयिष्यामि कथामतिमनोहराम् । अस्य विष्णो: पुरा राजन् प्रभावो यो मया श्रुत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ମୁଁ ତୁମକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ଏକ କଥା କହିବି। ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୁରାତନ ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଯାହା ଶୁଣିଛି, ସେହିଟି ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
Verse 9
यश्न गोवृषभाड्कस्य प्रभावस्तं च मे शृणु । रुद्राण्या: संशयो यश्व दम्पत्योस्तं च मे शृणु
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗୋବୃଷଭ-ଚିହ୍ନଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଶୁଣ; ରୁଦ୍ରାଣୀ (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କ ମନରେ ଯେ ସନ୍ଦେହ ଉଠିଲା ଏବଂ ପରେ ଦିବ୍ୟ ଦମ୍ପତି ଶିବ–ପାର୍ବତୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ସମ୍ବାଦ ହେଲା, ସେଥି ମଧ୍ୟ ଶୁଣ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ନାରାୟଣ ଓ ମହାଦେବଙ୍କ ମହିମା ଓ ଶକ୍ତି-ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ଯାହା ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ସେହି କଥା ମୁଁ କହୁଛି।
Verse 10
व्रतं चचार धर्मात्मा कृष्णो द्वादशवार्षिकम् | दीक्षितं चागतौ द्रष्टमुभौ नारदपर्वतौ
ଧର୍ମାତ୍ମା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାଦଶବର୍ଷୀୟ ବ୍ରତର ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରି କଠୋର ତପ କରୁଥିଲେ। ସେହି ଦୀକ୍ଷାବସ୍ଥାରେ ଥିବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ନାରଦ ଓ ପର୍ବତ—ଏହି ଦୁଇ ମୁନି ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
Verse 11
इनके सिवा श्रीकृष्णद्वैपायन व्यास
ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସ, ଜପକାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧୌମ୍ୟ, ଦେବଳ, କାଶ୍ୟପ, ହସ୍ତିକାଶ୍ୟପ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ସାଧୁ ମହର୍ଷି ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଦୀକ୍ଷା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ ଏବଂ ଦେବସଦୃଶ, ତପସ୍ବୀ ଓ ସିଦ୍ଧ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
Verse 12
अपरे चर्षय: सन््तो दीक्षादमसमन्विता: । शिष्यैरनुगता: सिद्धैर्देवकल्पैस्तपोधनै:
ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ—ପବିତ୍ର, ଦୀକ୍ଷା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନରେ ସମ୍ପନ୍ନ—ଦେବସଦୃଶ, ତପୋଧନ, ସିଦ୍ଧ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
Verse 13
कृष्णद्वैपायनश्वैव धौम्यश्न जपतां वर: । देवल: काश्यपश्नैव हस्तिकाश्यप एव च
କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସ, ଜପକାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧୌମ୍ୟ, ଦେବଳ, କାଶ୍ୟପ ଓ ହସ୍ତିକାଶ୍ୟପ—ଏମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କୁଳୋଚିତ ଭାବେ ଅତିଥି-ସତ୍କାର ଓ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରାଗଲା। ଦେବକୀନନ୍ଦନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦେବୋଚିତ ଉପଚାରରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କଲେ।
Verse 14
हरितेषु सुवर्णेषु बर्हिष्केषु नवेषु च । उपोपविविशु: प्रीता विष्टरेषु महर्षय:
ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଧରି ମହର୍ଷିମାନେ ହରିତ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, ପବିତ୍ର କୁଶଘାସରେ ନିର୍ମିତ ନବୀନ ଆସନଯୁକ୍ତ ବିଷ୍ଟର ଉପରେ ଶାନ୍ତ ଓ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବରେ ଉପବିଷ୍ଟ ହେଲେ; ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଧର୍ମକଥା ପାଇଁ ସେମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
Verse 15
भगवानके दिये हुए हरे और सुनहरे रंगवाले कुशोंके नवीन आसनोंपर वे महर्षि प्रसन्नतापूर्वक विराजमान हुए ।।
ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦତ୍ତ ହରିତ-ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ନବୀନ କୁଶାସନ ଉପରେ ମହର୍ଷିମାନେ ସନ୍ତୋଷରେ ଉପବିଷ୍ଟ ହେଲେ। ତାପରେ ସେମାନେ ଧର୍ମସଂହିତା-ଯୁକ୍ତ ମଧୁର କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ—ରାଜର୍ଷି, ଦେବତା ଓ ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ତପୋଧନ ମୁନିମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ।
Verse 16
ततो नारायण तेजो व्रतचर्येन्धनोत्थितम् । वक्त्रान्नि:सृत्य कृष्णस्य वल्विरद्भुतकर्मण:
ତତ୍ପଶ୍ଚାତ୍ ବ୍ରତଚର୍ୟାରୂପୀ ଇଂଧନରେ ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ ହେବା ପରି ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣଙ୍କ ତେଜ, ଅଦ୍ଭୁତକର୍ମା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମୁଖାରବିନ୍ଦରୁ ନିଷ୍କ୍ରମିତ ହୋଇ ଅଗ୍ନିରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଏବଂ ବୃକ୍ଷ, ଲତା, ଝାଡ଼, ପକ୍ଷୀ, ମୃଗସମୂହ, ହିଂସ୍ର ପଶୁ ଓ ସର୍ପ ସହିତ ସେହି ପର୍ବତକୁ ଦହନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 17
सोअनि्निर्ददाह तं शैलं सद्रुमं सलताक्षुपम् । सपक्षिमृगसंघातं सश्वापदसरीसूपम्
ସେହି ଅଗ୍ନି ସେହି ଶୈଳକୁ ଦହନ କଲା—ବୃକ୍ଷ, ଲତା ଓ ଝାଡ଼ ସହିତ; ପକ୍ଷୀଦଳ ଓ ମୃଗସମୂହ ସହିତ; ଏବଂ ହିଂସ୍ର ପଶୁ ଓ ସର୍ପ ସହିତ।
Verse 18
मृगैश्न विविधाकारैर्हाहाभूतमचेतनम् । शिखरं तस्य शैलस्य मथितं दीनदर्शनम्
ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ମୃଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଜୀବଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତନାଦରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହାହାକାର ଛାଇଗଲା; ଯେପରି ସେହି ଶୈଳର ଅଚେତନ ଶିଖର ନିଜେ ହିଁ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଛି। ସେହି ତେଜରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ପର୍ବତଶିଖର ମଥିତ ଓ ଦୀନଦର୍ଶନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
Verse 19
स तु वह्निर्महाज्वालो दग्ध्वा सर्वमशेषत: । विष्णो: समीप आगम्य पादौ शिष्यवदस्पृशत्
ମହାଜ୍ୱାଳାରେ ଦୀପ୍ତ ସେଇ ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତକୁ ନିଃଶେଷ ଦଗ୍ଧ କରି, ପରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ)ଙ୍କ ସମୀପକୁ ଆସି, ଶିଷ୍ୟ ଯେପରି ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରେ ସେପରି ତାଙ୍କ ପାଦଦ୍ୱୟ ସ୍ପର୍ଶ କଲା; ଏବଂ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲୀନ ହୋଇଗଲା।
Verse 20
ततो विष्णुर्गिरिं दृष्टवा निर्दग्धमरिकर्शन: । सौम्यैर्दष्टिनिपातैस्तं पुनः प्रकृतिमानयत्
ତାପରେ ଶତ୍ରୁଦମନ ବିଷ୍ଣୁ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ସେଇ ପର୍ବତକୁ ଦେଖି, ତାହାଉପରେ ନିଜ ସୌମ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଦୃଷ୍ଟି ପାତ କଲେ ଏବଂ ତାହାକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାକୃତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରାଇ ଦେଲେ—ପୂର୍ବବତ୍ ସବୁଜ-ସସ୍ୟଶ୍ୟାମଳ କରିଦେଲେ।
Verse 21
तथैव स गिरिर्भूय: प्रपुष्पितलताद्रुम: । सपक्षिगणसंघुष्ट: सश्वापदसरीसूप:
ସେହିପରି ସେଇ ପର୍ବତ ପୁନର୍ବାର ପୂର୍ବବତ୍ ପୁଷ୍ପିତ ଲତା ଓ ବୃକ୍ଷରେ ସୁଶୋଭିତ ହେଲା। ପକ୍ଷୀଦଳର କଲରବରେ ସେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା; ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁ ଓ ସର୍ପାଦି ସରୀସୃପମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ପୁନଃ ଚଳଚଳ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 22
(सिद्धचारणसंघैश्न प्रसन्नेरसपशोभित: । मत्तवारणसंयुक्तो नानापक्षिगणैर्युत: ।।
ପ୍ରସନ୍ନ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନଙ୍କ ସମୂହ ସେଇ ପର୍ବତର ଶୋଭା ବଢ଼ାଇଲେ। ସେ ସ୍ଥାନ ପୁନଃ ମତ୍ତ ହାତୀ ଓ ନାନାପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀଦଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଘଟଣା ଦେଖି ମୁନିଗଣ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ; ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ନୟନ ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁରେ ଭରିଉଠିଲା।
Verse 23
ततो नारायणो दृष्टवा तानृषीन् विस्मयान्वितान् । प्रश्मितं मधुरं स्निग्धं॑ पप्रच्छ वदतां वर:
ତାପରେ ନାରାୟଣସ୍ୱରୂପ, ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସେଇ ବିସ୍ମୟାନ୍ୱିତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୃଦୁ ହାସ ସହିତ ମଧୁର ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ ବାଣୀରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 24
किमर्थमृषिपूगस्य त्यक्तसड्रस्य नित्यश: । निर्ममस्यागमवतो विस्मय: समुपागत:,“महर्षियो! ऋषिसमुदाय तो आसक्ति और ममतासे रहित है! सबको शास्त्रोंका ज्ञान है, फिर भी आपलोगोंको आश्चर्य क्यों हो रहा है?
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷିମାନେ! ଆପଣମାନେ ତ ସଦା ଆସକ୍ତିରହିତ, ମମତାଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ; ତଥାପି ଆପଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବିସ୍ମୟ କାହିଁକି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା?
Verse 25
एतन्मे संशयं सर्वे याथातथ्यमनिन्दिता: । ऋषयो वक्तुमर्न्ति निश्चितार्थ तपोधना:,“तपोधन ऋषियो! आप सब लोग सबके द्वारा प्रशंसित हैं, अतः मेरे इस संशयको निश्चित एवं यथार्थ-रूपसे बतानेकी कृपा करें”
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଅନିନ୍ଦ୍ୟ ତପୋଧନ ଋଷିମାନେ! ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ; ତେଣୁ ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଯଥାର୍ଥ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହି ସମାଧାନ କରନ୍ତୁ।
Verse 26
ऋषय ऊचु: भवान् विसृजते लोकान् भवान् संहरते पुन: । भवान् शीतं भवानुष्णं भवानेव च वर्षति
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ଆପଣ ହିଁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଆପଣ ହିଁ ପୁନଃ ସେମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି। ଆପଣ ହିଁ ଶୀତ, ଆପଣ ହିଁ ଉଷ୍ଣ; ବର୍ଷା ବର୍ଷାଇବା ମଧ୍ୟ ଆପଣ ହିଁ।
Verse 27
पृथिव्यां यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । तेषां पिता त्वं माता त्वं प्रभु: प्रभव एव च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାବର ଓ ଚର ଭୂତ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପିତା ଆପଣ, ମାତା ଆପଣ; ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ ଆପଣ, ଏବଂ ଉତ୍ପତ୍ତିର ମୂଳ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ହିଁ।
Verse 28
इस पृथ्वीपर जो भी चराचर प्राणी हैं, उनके पिता-माता, प्रभु और उत्पत्तिस्थान भी आप ही हैं ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାବର ଓ ଚର ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପିତା-ମାତା, ପ୍ରଭୁ ଏବଂ ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥାନ ଆପଣ ହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ମଧୁସୂଦନ! ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଅଗ୍ନିର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ଆମ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମୟକର ହୋଇ ଆମକୁ ସନ୍ଦେହରେ ପକାଇଛି। ହେ କଲ୍ୟାଣମୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ! ଏହାର କାରଣ କହି ଆମ ସନ୍ଦେହ ଓ ବିସ୍ମୟକୁ ନିବାରଣ କରିପାରିବେ କେବଳ ଆପଣ ହିଁ।
Verse 29
ततो विगतसंत्रासा वयमप्यरिकर्शन । यच्छुतं यच्च दृष्टं नस्तत् प्रवक्ष्यामहे हरे,शत्रुसूदन हरे! उसे सुनकर हम भी निर्भय हो जायँगे और हमने जो आश्वर्यकी बात देखी या सुनी है, उसका हम आपके सामने वर्णन करेंगे
ତାପରେ, ହେ ଅରିକର୍ଷଣ! ଭୟମୁକ୍ତ ହୋଇ ଆମେ ମଧ୍ୟ, ହେ ହରି, ଯାହା ଶୁଣିଛୁ ଓ ଯାହା ଦେଖିଛୁ—ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହିବୁ।
Verse 30
वायुदेव उवाच एतद्ू वै वैष्णवं तेजो मम वक्त्राद् विनि:ःसृतम् । कृष्णवर्त्मा युगान्ताभो येनायं मथितो गिरि:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ଏହା ମୋର ବୈଷ୍ଣବ ତେଜ; ମୋ ମୁଖରୁ ଏହା ନିର୍ଗତ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର ପଥ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା ଓ ଯୁଗାନ୍ତର ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଥିଲା। ସେଇ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ପର୍ବତ ମଥିତ ହୋଇ ଦଗ୍ଧ ହେଲା।
Verse 31
ऋषयश्चार्तिमापन्ना जितक्रोधा जितेन्द्रिया: । भवन्तो व्यथिताश्चासन् देवकल्पास्तपोधना:,उसी तेजसे आप-जैसे तपस्याके धनी, देवोपम शक्तिशाली, क्रोधविजयी और जितेन्द्रिय ऋषि भी पीड़ित और व्यथित हो गये थे
ସେଇ ତେଜର ପ୍ରଭାବରେ, ଆପଣମାନଙ୍କ ପରି ତପୋଧନ, ଦେବତୁଲ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କ୍ରୋଧଜୟୀ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଆର୍ତ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ବ୍ୟଥିତ ହେଲେ।
Verse 32
व्रतचर्यापरीतस्य तपस्विव्रतसेवया । मम वह्लि: समुदभूतो न वै व्यथितुमर्हथ
ମୁଁ ବ୍ରତଚର୍ୟାରେ ନିମଗ୍ନ ଥିଲି; ତପସ୍ବୀମାନେ ଯେ ବ୍ରତ ସେବନ କରନ୍ତି, ସେହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନରୁ ମୋର ତେଜ ଅଗ୍ନିରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ତେଣୁ ଆପଣମାନେ ତାହାରେ ବ୍ୟଥିତ ହେବେ ନାହିଁ।
Verse 33
व्रतं चर्तुमिहायातस्त्वहं गिरिमिमं शुभम् | पुत्रं चात्मसमं वीर्ये तपसा लब्धुमागत:,मैं तपस्याद्वारा अपने ही समान वीर्यवान् पुत्र पानेकी इच्छासे व्रत करनेके लिये इस मंगलकारी पर्वतपर आया हूँ
ମୁଁ ଏହି ଶୁଭ ପର୍ବତକୁ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରିବାକୁ ଆସିଛି; ଏବଂ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୋ ସମାନ ବୀର୍ୟବାନ ପୁତ୍ର ପାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।
Verse 34
ततो ममात्मा यो देहे सोग्निर्भूत्वा विनि:सृत: । गतश्न वरदं द्रष्टं सर्वलोकपितामहम्
ତେବେ ମୋ ଦେହରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରାଣ ଅଗ୍ନିରୂପ ଧାରଣ କରି ବାହାରିଗଲା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ, ବରଦାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଲୋକକୁ ଗଲା।
Verse 35
तेन चात्मानुशिष्टो मे पुत्रत्वे मुनिसत्तमा: । तेजसोडर्धेन पुत्रस्ते भवितेति वृषध्वज:
ବାୟୁ କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେ ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦେଇ ପୁତ୍ରତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଏହି ସନ୍ଦେଶ ସହ ପଠାଇଛନ୍ତି—‘ବୃଷଧ୍ୱଜ ଶଙ୍କର ସ୍ୱୟଂ ନିଜ ତେଜର ଅର୍ଧାଂଶରୁ ତୁମ ପୁତ୍ର ହେବେ।’
Verse 36
सो<यं वहल्लिरुपागम्य पादमूले ममान्तिकम् । शिष्यवत् परिचर्यार्थ शान्त: प्रकृतिमागत:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେଇ ଅଗ୍ନିରୂପ ପ୍ରାଣ ‘ବହଲ୍ଲି’ ପୁନର୍ବାର ଫେରି ଆସି ମୋ ପାଦମୂଳ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ଶିଷ୍ୟ ପରି ସେବା କରିବାକୁ ମୋ ପାଦରେ ପ୍ରଣାମ କଲା; ପରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ନିଜ ପୂର୍ବ ପ୍ରକୃତିକୁ ଫେରିଗଲା।
Verse 37
एतदेव रहस्यं व: पद्मनाभस्य धीमत: । मया प्रोक्ते समासेन न भी: कार्या तपोधना:,तपोधनो! यह मैंने आपलोगोंके निकट बुद्धिमान् भगवान् विष्णुका गुप्त रहस्य संक्षेपसे बताया है। आपलोगोंको भय नहीं मानना चाहिये
ହେ ତପୋଧନମାନେ! ଏହିଟି ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧିମାନ ପଦ୍ମନାଭ (ବିଷ୍ଣୁ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ, ଯାହା ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି; ତେଣୁ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 38
सर्वत्र गतिरव्यग्रा भवतां दीर्घदर्शनात् । तपस्थविव्रतसंदीप्ता ज्ञानविज्ञानशोभिता:
ବାୟୁ କହିଲେ—ତୁମମାନଙ୍କ ଗତି ସର୍ବତ୍ର ନିର୍ବିଘ୍ନ; ତୁମେ ଦୂରଦର୍ଶୀ ଥିବାରୁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ତାହା ରୋକାଯାଏ ନାହିଁ। ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରତାଚରଣରେ ତୁମେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନ ତୁମ ଶୋଭାକୁ ବଢ଼ାଏ।
Verse 39
यच्छुतं यच्च वो दृष्टं दिवि वा यदि वा भुवि | आश्चर्य परमं किंचित् तद् भवन्तो ब्रुवन्तु मे
ବାୟୁ କହିଲେ—ତୁମେ ଯାହା କିଛି ଶୁଣିଛ ଓ ଯାହା କିଛି ଦେଖିଛ—ସ୍ୱର୍ଗରେ ହେଉ କି ପୃଥିବୀରେ—ଯଦି କିଛି ପରମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକର ବିଷୟ ଥାଏ, ଦୟାକରି ମୋତେ କୁହ।
Verse 40
तस्यामृतनिकाशस्य वाड्मधोरस्ति मे स्पृहा । भवद्धिः कथितस्येह तपोवननिवासिभि:,आपलोग तपोवनमें निवास करनेवाले हैं, इस जगत्में आपके द्वारा कथित अमृतके समान मधुर वचन सुननेकी इच्छा मुझे सदा बनी रहती है
ଅମୃତସଦୃଶ ମଧୁର ତୁମ ଵାଣୀ ଶୁଣିବାକୁ ମୋର ସଦା ଆକାଂକ୍ଷା ରହେ। ତୁମେ ତପୋବନର ନିବାସୀ; ତେଣୁ ଏହି ଲୋକରେ ତୁମେ କହୁଥିବା ଅମୃତତୁଲ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଚାହୁଁଛି।
Verse 41
यद्यप्यहमदृष्टं वो दिव्यमद्भुतदर्शनम् | दिवि वा भुवि वा किंचित् पश्याम्यमरदर्शना:
ବାୟୁ କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷିମାନେ, ତୁମ ଦର୍ଶନ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି ଦିବ୍ୟ। ସ୍ୱର୍ଗରେ ହେଉ କି ପୃଥିବୀରେ—ଯାହା କିଛି ଦିବ୍ୟ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକର, ଯାହା ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନାହ—ସେ ସବୁକୁ ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖେ। ସର୍ବଜ୍ଞତା ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱଭାବ; ଏହା କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅବରୋଧିତ ହୁଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ମୋ ଭିତରେ ଥିବା ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ମୋତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଲାଗେ ନାହିଁ। ତଥାପି ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ କାନରେ ପଡ଼ିଥିବା କଥା ଶ୍ରଦ୍ଧେୟ; ଏବଂ ପଥରରେ ଖୋଦିତ ରେଖା ପରି ଦୀର୍ଘକାଳ ପୃଥିବୀରେ ଟିକି ରହେ।
Verse 42
प्रकृति: सा मम परा न क्वचित् प्रतिहन्यते । न चात्मगतमैश्चूर्यमाश्षर्य प्रतिभाति मे
ବାୟୁ କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷିମାନେ, ମୋର ସେଇ ପରମ ପ୍ରକୃତି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅବରୋଧିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏବଂ ମୋ ଭିତରେ ଥିବା ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ମୋତେ ‘ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ’ ଭାବେ ଲାଗେ ନାହିଁ।
Verse 43
श्रद्धेयः कथितो हार्थ: सज्जनश्रवर्ण गत: । चिरं तिष्ठति मेदिन्यां शैले लेख्यामिवार्पितम्
ବାୟୁ କହିଲେ—ଶ୍ରଦ୍ଧେୟ କଥା ଏକଥର କୁହାଯାଇ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ କାନରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେହି କଥା ପୃଥିବୀରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଟିକି ରହେ—ପଥରରେ ଖୋଦିତ ଲେଖା ପରି।
Verse 44
तदहं सज्जनमुखान्नि:सृतं तत्समागमे । कथयिष्याम्यहमहो बुद्धिदीपकरं नृणाम्,अतः मैं आप साधु-संतोंके मुखसे निकले हुए वचनको मनुष्योंकी बुद्धिका उद्दीपक (प्रकाशक) मानकर उसे सत्पुरुषोंके समाजमें कहूँगा
ଏହେତୁ ସଜ୍ଜନମୁଖରୁ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ସେହି ବଚନ—ଯାହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିର ଦୀପକ—ମୁଁ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସଭାରେ କହିବି।
Verse 45
ततो मुनिगणा: सर्वे विस्मिता: कृष्णसंनिधौ । नेत्रै: पद्मदलप्रख्यैरपश्यंस्त जनार्दनम्
ଏହା ଶୁଣି କୃଷ୍ଣସନ୍ନିଧିରେ ଉପବିଷ୍ଟ ସମସ୍ତ ମୁନିଗଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ। ପଦ୍ମଦଳ ସଦୃଶ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ନେତ୍ରରେ ସେମାନେ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ନିହାରିଲେ।
Verse 46
वर्धयन्तस्तथैवान्ये पूजयन्तस्तथापरे । वाम्भिक्रग्भूषितार्थाभि: स्तुवन्तो मधुसूदनम्
କେହି ଅଭିନନ୍ଦନ କରି ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ବଢ଼ାଇଲେ, କେହି ପୂଜା କରି ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ଆଉ କେହି ଅର୍ଥଯୁକ୍ତ ଋଗ୍ବେଦୀୟ ଋଚାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 47
ततो मुनिगणा: सर्वे नारदं देवदर्शनम् । तदा नियोजयामासुर्वचने वाक्यकोविदम्,तदनन्तर उन सभी मुनियोंने बातचीत करनेमें कुशल देवदर्शी नारदको भगवान्की बातचीतका उत्तर देनेके लिये नियुक्त किया
ତାପରେ ସମସ୍ତ ମୁନିଗଣ ଦେବଦର୍ଶୀ ଓ ବାକ୍ୟକୁଶଳ ନାରଦଙ୍କୁ ଭଗବାନଙ୍କ ସହ କଥୋପକଥନର ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
Verse 48
मुनय ऊचु: यदाक्षर्यमचिन्त्यं च गिरौ हिमवति प्रभो । अनुभूत॑ मुनिगणैस्तीर्थयात्रापरैर्मुने
ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୋ! ହେ ମୁନେ! ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପରାୟଣ ମୁନିଗଣ ହିମବତ୍ ପର୍ବତରେ ଯେ ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ସବୁକୁ ଆରମ୍ଭରୁ ଋଷିସମୂହର ହିତ ପାଇଁ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହନ୍ତୁ।
Verse 49
तद् भवानृषिसंघस्य हितार्थ सर्वमादित: । यथा दृष्ट हृषीकेशे सर्वमाख्यातुमहसि
ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ପ୍ରଭୋ! ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପରାୟଣ ମୁନିମାନେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତରେ ଯେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ସେ ସବୁ ଆରମ୍ଭରୁ ଋଷିସଂଘର ହିତାର୍ଥେ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆପଣ କହନ୍ତୁ।
Verse 50
एवमुक्त: स मुनिभि्नारदों भगवान् मुनि: । कथयामास देवर्षि: पूर्ववृत्तामिमां कथाम्,मुनियोंके ऐसा कहनेपर देवर्षि भगवान् नारदमुनिने यह पूर्वघटित कथा कही
ମୁନିମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ ଦେବର୍ଷି ଭଗବାନ୍ ନାରଦମୁନି ପୂର୍ବେ ଘଟିଥିବା ଏହି କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 138
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें एक सौ अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବର ଏକଶ ଅଠତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 139
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकोनचत्वारिंशदाधिकशततमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଏକଶ ଉଣପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Frequently Asked Questions
The chapter investigates what concrete outcome (vyuṣṭi/fruit) follows from sustained honor and service toward brāhmaṇas, and how restraint under provocation functions as a decisive ethical test.
Hospitality combined with emotional restraint is presented as actionable dharma: one should avoid hostility toward learned ascetics, respond with respectful service, and treat such conduct as causally linked to prosperity, reputation, and protection.
Yes. The narrative explicitly links conduct to outcomes: the sage’s satisfaction yields boons (kīrti, distinction, restoration of what was damaged, and freedom from fear), while the implied counterfactual warns that anger or disrespect can produce severe adverse consequences.