Adhyaya 132
अध्याय १३२ — कर्मणा मनसा वाचा: स्वर्गमार्गः तथा आयुर्विपाकः (Adhyāya 132 — The path to heaven through deed, mind, and speech; karmic results for lifespan)
Upa-parva: Śiva–Umā Saṃvāda (Ethics of Karma through Body, Speech, and Mind)
Umā initiates an inquiry into dharma and adharma as experienced by humans, asking how one becomes bound or liberated through the three instruments of agency—action, speech, and mind—and what qualities lead to svarga. Maheśvara affirms the question as universally beneficial and outlines a virtue-profile: truthfulness, freedom from acquisitive craving, equanimity, and dispassion as conditions for release from bonds. The discourse then itemizes svarga-oriented disciplines in three registers. (1) Deeds: non-injury to beings, compassion, self-control, non-theft, and sexual restraint (including avoidance of others’ partners and contentment with one’s lawful means). (2) Speech: abstention from falsehood (even for self-interest, gain, or amusement), avoidance of harsh, divisive, or slanderous words, and cultivation of gentle, truthful, conciliatory speech. (3) Mind: refusal to covet or rejoice in another’s property, mental non-violation regarding others’ partners, impartiality toward friend and enemy, and steady goodwill. Umā then raises a further problem of karmic differentiation—why longevity, short life, prosperity, low status, attractiveness, intelligence, and health vary among humans. Maheśvara begins the karma-phala explanation with a focused example: cruelty and habitual injury lead to suffering, social aversion, hellish states, and—upon return—short lifespan; conversely, non-violence and compassion yield favorable rebirths and long life, presented as an established ‘path of longevity’ grounded in abstention from harming living beings.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के धर्म-जिज्ञासा के उत्तर में ‘देव-रहस्य’ का द्वार खुलता है—अग्नि, लक्ष्मी और ऋषि-परंपरा स्वयं बताती है कि छोटे-से कर्म और घर-गृहस्थी की व्यवस्था भी महान फल दे सकती है। → व्रत-तिथि, आचरण और गृह-शुचिता के सूक्ष्म नियम सामने आते हैं: पूर्णिमा पर बलि/अग्निकार्य, अमावस्या पर वनस्पति-हिंसा का निषेध, अतिथि-सत्कार, दीप-प्रज्वलन, गो-ब्राह्मण-अहिंसा, और श्राद्ध-दैव-तीर्थ-पर्वों में विधि—इन सबमें चूक होने पर पाप-लेख और लक्ष्मी-त्याग का भय बढ़ता जाता है। → जमदग्नि का निर्णायक वचन—यज्ञों की बहुलता से भी बढ़कर ‘हृदय की शुद्धता’ है; शुद्ध मन से दिया गया अल्प दान भी ब्रह्मलोक-प्राप्ति का कारण बन सकता है। → देव-रहस्य का सार स्थिर होता है: बाह्य कर्म (तिथि-विधि, गृह-व्यवस्था, श्राद्ध-दान) तभी फलते हैं जब अंतःकरण निर्मल हो; धर्म का श्रेष्ठतम रूप अहिंसा, सत्कार, और शुद्ध-चित्त दान में प्रकट है।
Shlokas
Verse 1
अपना बछ। है २ २4 सप्तविशर्त्याधिेकशततमो< ध्याय: अग्नि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ତିଥିରେ ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ସମୟରେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅଭିମୁଖ ହୋଇ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଜଳିକୁ ଅକ୍ଷତ ଓ ଘୃତ ସହିତ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରକର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଥିବା ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି କର୍ମଦ୍ୱାରା ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଆଦି ତିନୋଟି ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ଯଥାବିଧି ଆହୁତିରେ ତୃପ୍ତ ହୋଇଥିବା ବୋଲି ଧରାଯାଏ।
Verse 2
स्थितो हााभिमुखो मर्त्य: पौर्णमास्यां बलिं हरेत् । अग्निकार्य कृतं तेन हुताश्चास्याग्नयस्त्रय:
ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅଭିମୁଖ କରି ବଳି (ଅର୍ପଣ) କରେ, ସେ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଛି ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ହୁଏ; ଏବଂ ତାହାଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ତିନୋଟି ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ଆହୁତିରେ ତୃପ୍ତ ହୋଇଥିବା ବୋଲି ଧରାଯାଏ।
Verse 3
वनस्पति च यो हन्यादमावास्यामबुद्धिमान् । अपि होकेन पत्रेण लिप्यते ब्रह्म॒हत्यया,जो मूर्ख अमावास्याके दिन किसी वनस्पतिका एक पत्ता भी तोड़ता है, उसे ब्रह्महत्याका पाप लगता है
ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନେ ଯେ ମୂର୍ଖ ମନୁଷ୍ୟ କୌଣସି ବନସ୍ପତିକୁ କ୍ଷତି କରେ—ଏକ ପତ୍ର ମାତ୍ର ତୋଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ—ସେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 4
दन्तकाष्ठ॑ तु यः खादेदमावास्यामबुद्धिमान् | हिंसितश्रन्द्रमास्तेन पितरश्रोद्धिजन्ति च
ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନେ ଯେ ବୁଦ୍ଧିହୀନ ମନୁଷ୍ୟ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଚବାଏ, ତାହାଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କୁ ହିଂସା ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 5
हव्यं न तस्य देवाश्च प्रतिगृह्नन्ति पर्वसु । कुप्यन्ते पितरश्चास्य कुले वंशो5स्य हीयते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପର୍ବଦିନମାନଙ୍କରେ ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ହବ୍ୟକୁ ଦେବତାମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ କୁଳରେ ବଂଶହାନି ହୁଏ।
Verse 6
श्रीरुवाच प्रकीर्ण भाजनं यत्र भिन्नभाण्डमथासनम् । योषितश्वैव हन्यते कश्मलोपहते गृहे
ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) କହିଲେ—ଯେଉଁ ଘରେ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଛିଟିଯାଇ ପଡ଼ିଥାଏ, ବାସନ ଭାଙ୍ଗିଥାଏ, ଆସନ ଫାଟିଥାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ପିଟାଯାଏ ଓ ଅପମାନ କରାଯାଏ—ସେ ଗୃହ ପାପରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ। ଏପରି ଦୂଷିତ ଗୃହରୁ ଉତ୍ସବ ଓ ପର୍ବ ସମୟରେ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ନିରାଶ ହୋଇ ଫେରିଯାଆନ୍ତି; ସେଠାର ପୂଜା ସେମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 7
देवता: पितरश्वैव उत्सवे पर्वणीषु वा । निराशा: प्रतिगच्छन्ति कश्मलोपहताद गृहात्
ଉତ୍ସବ କିମ୍ବା ପର୍ବଦିନରେ ମଧ୍ୟ, ପାପରେ ଆହତ ସେହି ଗୃହରୁ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ନିରାଶ ହୋଇ ଫେରିଯାଆନ୍ତି।
Verse 8
अंगिरा उवाच यस्तु संवत्सरं पूर्ण दद्याद् दीपं करञ्जके । सुवर्चलामूलहस्त: प्रजा तस्य विवर्धते
ଅଙ୍ଗିରା କହିଲେ—ଯେ ଜଣେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ବର୍ଷ କରଞ୍ଜ ବୃକ୍ଷତଳେ ଦୀପଦାନ କରେ ଏବଂ ହାତରେ ସୁବର୍ଚ୍ଚଲା (ଔଷଧି)ର ମୂଳ ଧାରଣ କରେ, ତାହାର ସନ୍ତାନ-ସନ୍ତତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 9
गार्ग्य उवाच आतिथ्यं सततं कुर्याद् दीपं दद्यात् प्रतिश्रये । वर्जयानो दिवा स्वापं न च मांसानि भक्षयेत्
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ—ସଦା ଆତିଥ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ନିଜ ନିବାସରେ ଦୀପ (ଆଲୋକ) ଦେବା ଉଚିତ। ଦିନେ ଶୋଇବାକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 10
गोब्राह्मणं न हिंस्याच्च पुष्कराणि च कीर्तयेत् । एष श्रेष्ठतमो धर्म: सरहस्यो महाफल:
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ—ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହିଂସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ନାମ ନିତ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ରହସ୍ୟସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ଧର୍ମ, ମହାଫଳଦାୟକ।
Verse 11
अपि क्रतुशतैरिष्टवा क्षयं गच्छति तद्धवि: । नतु क्षीयन्ति ते धर्मा: श्रद्दधानै: प्रयोजिता:
ଶତଶତ କ୍ରତୁ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ହବିର ଫଳ ଶେଷେ କ୍ଷୟ ପାଏ; କିନ୍ତୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଆଚରିତ ଧର୍ମମାନେ କ୍ଷୟ ପାଉନାହାନ୍ତି—ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୟୋଗ ହେଲେ ସେମାନେ ଅକ୍ଷୟ ରହନ୍ତି।
Verse 12
इदं च परम॑ गुहां सरहस्यं निबोधत । श्राद्धकल्पे च दैवे च तैर्थिके पर्वणीषु च
ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝ—ଏହା ପରମ ଗୁହ୍ୟ ଉପଦେଶ, ରହସ୍ୟସହିତ। ଏହା ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧିରେ, ଦେବକର୍ମରେ, ତୀର୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆଚରଣରେ ଏବଂ ପର୍ବଦିନମାନେ ଲାଗୁ ହୁଏ।
Verse 13
रजस्वला च या नारी श्रित्रिकापुत्रिका च या । एताभिश्षक्षुषा दृष्टं हविरनाश्रन्ति देवता:
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ—ରଜସ୍ୱଳା ନାରୀ, ଏବଂ ଶ୍ୱିତ୍ର (ଶ୍ୱେତ କୁଷ୍ଠ) କିମ୍ବା କାପୁତ୍ରିକା (ଚର୍ମରୋଗ) ପୀଡ଼ିତା ନାରୀ—ଏମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖା ହୋଇଥିବା ହବିକୁ ଦେବତାମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 14
पितरश्न न तुष्यन्ति वर्षाण्यपि त्रयोदश । यह परम गोपनीय रहस्यकी बात सुनो। श्राद्धमें
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ—ପିତୃମାନେ ତ୍ରୟୋଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ପରମ ଗୋପନୀୟ ଉପଦେଶ ଶୁଣ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଯଜ୍ଞ, ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ପର୍ବଦିନରେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହବିକୁ ଯଦି ରଜସ୍ୱଳା, କୁଷ୍ଠରୋଗିଣୀ କିମ୍ବା ବନ୍ଧ୍ୟା ନାରୀ ଦେଖିଦିଏ, ତେବେ ଦେବତାମାନେ ସେହି ହବି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ପିତୃମାନେ ତ୍ରୟୋଦଶ ବର୍ଷ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି। ତେଣୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଯଜ୍ଞଦିନରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଚି ହୋଇ, ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱସ୍ତିବାଚନ କରାଇ, ଭାରତ (ମହାଭାରତ) ପାଠ କର—ତେବେ ହବି ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।
Verse 15
धौग्य उवाच भिन्नभाण्डं च खट्वां च कुक्कुटं शुनकं॑ तथा । अप्रशस्तानि सर्वाणि यश्न वृक्षो गृहेरुह:
ଧୌମ୍ୟ କହିଲେ—ଭଙ୍ଗା ପାତ୍ର, ଭଙ୍ଗା ଖଟ, କୁକୁଡ଼ା, କୁକୁର ଏବଂ ଘର ଭିତରେ ଉଗିଥିବା ଯେକୌଣସି ଗଛ—ଏସବୁକୁ ଅଶୁଭ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ସୁସଂଗଠିତ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମରେ ଏହାମାନେ ପରିହାର୍ଯ୍ୟ।
Verse 16
भिन्नभाण्डे कलिं प्राहुः: खट्वायां तु धनक्षय: । कुक्कुटे शुनके चैव हविर्नाश्रन्ति देवता: । वृक्षमूले ध्रुवं सत्त्वं तस्माद् वृक्ष न रोपयेत्
ଧୌମ୍ୟ କହିଲେ—ଭଙ୍ଗା ପାତ୍ରରେ କଳିର ବାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଭଙ୍ଗା ଖଟ ରହିଲେ ଧନକ୍ଷୟ ହୁଏ। କୁକୁଡ଼ା ଓ କୁକୁର ଥିବା ଘରେ ଦେବତାମାନେ ହବି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଘର ଭିତରେ ଗଛର ମୂଳ ଥିଲେ ସାପ-ବିଛା ଆଦି ପ୍ରାଣୀ ନିଶ୍ଚୟ ଥାଏ; ତେଣୁ ଘର ଭିତରେ ଗଛ ରୋପଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 17
जगदग्निरुवाच यो यजेदश्वमेधेन वाजपेयशतेन ह । अवाक्शिरा वा लम्बेत सत्र॑ वा स्फीतमाहरेत्
ଜମଦଗ୍ନି କହିଲେ—କେହି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରୁ, କିମ୍ବା ଶତେକ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପନ୍ନ କରୁ; କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ କରି ଗଛରେ ଲଟକି ତପସ୍ୟା କରୁ, କିମ୍ବା ସମୃଦ୍ଧ ସତ୍ରଯଜ୍ଞ ଆୟୋଜନ କରୁ—
Verse 18
न यस्य हृदयं शुद्ध॑ नरक स ध्रुवं ब्रजेत् । तुल्य॑ यज्ञश्न॒ सत्यं च हृदयस्य च शुद्धता
—କିନ୍ତୁ ଯାହାର ହୃଦୟ ଶୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ସେ ପାପୀ ନିଶ୍ଚୟ ନରକକୁ ଯାଏ। ଯଜ୍ଞ, ସତ୍ୟ ଓ ହୃଦୟଶୁଦ୍ଧି—ତିନିଟିକୁ ସମମୂଲ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତଥାପି ହୃଦୟଶୁଦ୍ଧି ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରମାଣ।
Verse 19
शुद्धेन मनसा दत्त्वा सक्तुप्रस्थं द्विजातये । ब्रह्मलोकमनुप्राप्त: पर्याप्तं तन्निदर्शनम्
ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଏକ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସକ୍ତୁ (ସତ୍ତୁ) ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ଦାନ କରି ମାତ୍ର ଜଣେ ପୁରୁଷ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ—ହୃଦୟଶୁଦ୍ଧିର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଖାଇବାକୁ ଏହି ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଯଥେଷ୍ଟ।
Verse 126
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपरव्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें देवताओंका रहस्यविषयक एक सौ छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ପବିତ୍ର ମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଦେବରହସ୍ୟବିଷୟକ ଏକଶ ଛବ୍ବିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 127
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि देवरहस्ये सप्तविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବରେ, ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ, ‘ଦେବରହସ୍ୟ’ ପ୍ରସଙ୍ଗର ଏକଶ ସତାଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a practical dharma-sankat: since humans act through deed, speech, and mind, which precise patterns in these three domains lead to bondage versus liberation, and how do they concretely determine outcomes such as svarga and lifespan?
Ethical causality is comprehensive: non-injury, truthfulness, and restraint must be integrated across action, speech, and thought; inner intention and mental non-appropriation are treated as morally operative, not merely external behavior.
Rather than a formal phalaśruti formula, the chapter embeds a results-framework: virtues are repeatedly marked as “svarga-gāmin” and non-violence is explicitly identified as a recognized ‘path of long life,’ positioning comprehension as guidance toward auspicious karmic outcomes and liberation from bonds.