Adhyaya 130
Vānaprastha-dharma and Tapas: Śiva–Umā Saṃvāda (Forest-Stage Discipline and Austerity)
Upa-parva: Āśrama-dharma Anuśāsana (Vānaprastha-dharma discourse)
Umā describes ascetics residing in pleasant regions—mountain springs, groves, and forest gardens—and asks Śaṅkara to state the “pious method” (vidhi) of vānaprasthas who live by their own bodies’ resources. Maheśvara enumerates a regulated program: thrice-daily ablution, worship of ancestors and deities, agnihotra and iṣṭi-homa procedures, gathering nīvāra grains, subsisting on fruits and roots, and using oils such as iṅguda and eraṇḍa for necessary unction. He adds yogic conduct and moral restraint—abandoning desire and anger—along with austerities like pañcatapa in summer, maṇḍūka-yoga discipline, vīrāsana, sleeping on bare ground, and practices termed śīta-yoga and agni-yoga. Dietary restraints range from water-only and air-only regimens to limited foods (algae, fallen leaves), with travel and dwelling prescribed “according to time, dharma, and rule.” The text integrates ritual obligations: pañca-yajña, nāga-pañcamī observance, aṣṭamī rites, cāturmāsya, and full-moon offerings; it frames forest renunciants as detached from household entanglements and oriented to higher worlds (Brahmaloka, Somaloka). Umā then asks about “siddhi-vāda” forest-dwellers who may be married; Śiva explains their discipline, emphasizing that sexuality is permitted only as rule-governed (ṛtu-kāla) and not by impulse. The discourse culminates in a virtue-ethical emphasis: granting “abhaya-dakṣiṇā” (assurance of safety), compassion, and especially ārjava (straightforwardness) as dharma’s core, contrasted with crookedness as adharma. Finally, Śiva lists outcome-claims (phalāni): specific vows and austerities are said to yield posthumous enjoyments in Gandharva, Nāga, Yakṣa, Varuṇa, Agni, Śakra, or “vīra” realms, and in some cases worldly sovereignty after prolonged discipline, thereby presenting a traditional motivational taxonomy for tapas.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के प्रश्न से अध्याय खुलता है—‘दानों में सर्वोत्तम दान कौन-सा है, किस वस्तु को किस विधि से देना चाहिए?’ और भीष्म, गंगानन्दन, श्राद्ध-धर्म के गूढ़ रहस्य की ओर संकेत करते हैं। → वैशम्पायन के वचन से संवाद का भार बढ़ता है: भीष्म ‘धर्माणां परमं गुह्यम्’ बताने लगते हैं—पिण्ड, तर्पण, पितृगति, और विधि-भ्रंश से होने वाले दोषों का सूक्ष्म विवेचन; साथ ही यह जिज्ञासा उभरती है कि पिण्ड को जल में डालने जैसी क्रियाएँ वास्तव में किस देवता को तृप्त करती हैं और पितरों का उद्धार कैसे करती हैं। → पिण्डेषु त्रिषु या गति—तीन पिण्डों के फल और पितृलोक-गमन का निर्णायक कथन; तथा विशिष्ट कर्मों (वृषोत्सर्ग, वर्षा-ऋतु में दीपदान, अमावस्या को तिलोदक-तर्पण) के प्रत्यक्ष फल का उद्घोष—‘पितर सोमलोक को जाते हैं’ और ‘दीपदान से नरक का तम नष्ट होता है’। → भीष्म श्राद्ध को दान-धर्म का शिखर बताकर विधि, श्रद्धा, और उद्देश्य (पितृ-तृप्ति व कुल-रक्षा) को स्थिर करते हैं—संतानोत्पत्ति सहित पितृश्रद्धा को भी ‘दुर्गम नरक से प्रपितामहों के उद्धार’ का साधन कहा जाता है। → पिण्ड-क्रिया की सूक्ष्मता पर प्रश्न बना रहता है—‘कं वा प्रीणयते देवम्, कथं तारयते पितृन्’—अगले उपदेश में विधि के निर्णायक तर्क और अपवादों की अपेक्षा जगती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २८६ श्लोक मिलाकर कुल ६७३ श्लोक हैं) # जी श्यु 8 पजञ्चविशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: श्राद्धके विषयमें देवदूत और पितरोंका
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପିତାମହ! ମାନବଜନ୍ମରୂପ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ପାଇ, ପରମ ଶ୍ରେୟ ଚାହୁଁଥିବା ଦରିଦ୍ର ପୁରୁଷ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ?
Verse 2
दानानामुत्तमं यच्च देयं यच्च यथा यथा । मान्यान् पूज्यांश्व गाड़ेय रहस्यं वक्तुमहसि
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ଗାଙ୍ଗେୟ! ଦାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ କ’ଣ, କେଉଁ ବସ୍ତୁ କେମିତି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କେଉଁମାନେ ସତ୍ୟରେ ମାନ୍ୟ ଓ ପୂଜ୍ୟ— ଏହି ଗୁହ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
Verse 3
वैशम्पायन उवाच एवं पृष्टो नरेन्द्रेण पाण्डवेन यशस्विना । धर्माणां परम॑ गुह्ां भीष्म: प्रोवाच पार्थिवम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଜନମେଜୟ! ଯଶସ୍ବୀ ପାଣ୍ଡବ ନରେନ୍ଦ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରୁ, ଭୀଷ୍ମ ରାଜାଙ୍କୁ ଧର୍ମର ପରମ ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 4
भीष्म उवाच शृणुष्वावहितो राजन् धर्मगुह्दानि भारत । यथा हि भगवान् व्यास: पुरा कथितवान् मयि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ରାଜନ୍, ଭାରତକୁଳନନ୍ଦନ! ସାବଧାନ ହୋଇ ଶୁଣ। ପୂର୍ବେ ଭଗବାନ୍ ବ୍ୟାସ ଯେପରି ମୋତେ କହିଥିଲେ, ସେହିପରି ମୁଁ ଧର୍ମର ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି।
Verse 5
देवगुह्ामिदं राजन् यमेनाक्लिष्टकर्मणा । नियमस्थेन युक्तेन तपसो महतः फलम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଏହା ଦେବଗୁହ୍ୟ ଓ ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ। ଅକ୍ଲିଷ୍ଟ ଓ ଶୁଦ୍ଧ କର୍ମବାନ୍ ଯମ ନିୟମରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଯୋଗରେ ଶାସିତ ହୋଇ, ମହାତପସ୍ୟାର ମହାଫଳରୂପେ ଏହା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।
Verse 6
येन यः प्रीयते देव: प्रीयन्ते पितरस्तथा । ऋषय: प्रमथा: श्रीक्ष चित्रगुप्तो दिशां गजा:,जिससे देवता, पितर, ऋषि, प्रमथगण, लक्ष्मी, चित्रगुप्त और दिग्गज प्रसन्न होते हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ କର୍ମରେ ଯେ ଦେବତା ପ୍ରୀତ ହୁଅନ୍ତି, ସେହି କର୍ମରେ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୀତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହିପରି ଋଷିମାନେ, ପ୍ରମଥଗଣ, ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ), ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଓ ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 7
ऋषिधर्म: स्मृतो यत्र सरहस्यो महाफल: । महादानफल चैव सर्वयज्ञफलं तथा,जिसमें महान् फल देनेवाले ऋषिधर्मका रहस्यसहित समावेश हुआ है तथा जिसके अनुष्ठानसे बड़े-बड़े दानों और सम्पूर्ण यज्ञोंका फल मिलता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ଉପଦେଶ ‘ଋଷିଧର୍ମ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ; ଏହା ରହସ୍ୟସହିତ ଓ ମହାଫଳଦାୟକ। ଏହାର ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ମହାଦାନର ଫଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ।
Verse 8
यश्चैतदेवं जानीयाज्ज्ञात्वा वा कुरुतेडनघ । सदोषो<दोषवांश्रेह तैर्गुणै: सह युज्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ନିଷ୍ପାପ, ଯେ ଏହି ଉପଦେଶକୁ ଏହିପରି ଜାଣେ ଏବଂ ଜାଣି ସେହିଅନୁସାରେ ଆଚରଣ କରେ, ସେ ଦୋଷବାନ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେଇ ସଦ୍ଗୁଣମାନଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାରେ ସ୍ଥିତ ହୁଏ।
Verse 9
दशसूनासमं चक्रं दशचक्रसमो ध्वज: । दशध्वजसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृप:,दस कसाइयोंके समान एक तेली, दस तेलियोंके समान एक कलवार, दस कलवारोंके समान एक वेश्या और दस वेश्याओंके समान एक राजा है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏକ ତେଲି ଦଶ କସାଇ ସମାନ; ଏକ ମଦ୍ୟବିକ୍ରେତା/କଲ୍ଲୁଆ ଦଶ ତେଲି ସମାନ; ଏକ ବେଶ୍ୟା ଦଶ ମଦ୍ୟବିକ୍ରେତା ସମାନ; ଏବଂ ଏକ ରାଜା ଦଶ ବେଶ୍ୟା ସମାନ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
Verse 10
अर्धेनैतानि सर्वाणि नृपति: कथ्यतेडधिक: । त्रिवर्गसहितं शास्त्र पवित्र पुण्यलक्षणम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ରାଜା ଅଧିକ ଦୋଷଭାଗୀ ବୋଲି କଥିତ; ତେଣୁ ଏହି ପାପଗୁଡ଼ିକ ରାଜଦୋଷର ଅର୍ଧକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ନୁହେଁ। ଏହେତୁ ରାଜଦାନ ଗ୍ରହଣ ନିଷିଦ୍ଧ। ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ—ଏହି ତ୍ରିବର୍ଗକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରୁଥିବା ଶାସ୍ତ୍ର ପବିତ୍ର ଏବଂ ପୁଣ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ କରେ।
Verse 11
धर्मव्याकरणं पुण्यं रहस्यश्रवर्ण महत् । श्रोतव्यं धर्मसंयुक्त विहितं त्रिदशै: स्वयम्
ଧର୍ମର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିବା ଏହି ପୁଣ୍ୟମୟ ଉପଦେଶ ମହାନ ରହସ୍ୟତତ୍ତ୍ୱର ଶ୍ରବଣ କରାଏ। ଏହା ଧର୍ମସଂଯୁକ୍ତ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିହିତ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଶୁଣିବା ଉଚିତ।
Verse 12
पितृणां यत्र गुह्यानि प्रोच्यन्ते श्राद्धकर्मणि । देवतानां च सर्वेषां रहस्यं कथ्यतेडखिलम्
ଯେଉଁଠାରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ବିଷୟରେ ଗୁହ୍ୟ କଥାମାନେ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ରହସ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 13
ऋषिधर्म: स्मृतो यत्र सरहस्यो महाफल: । महायज्ञफलं चैव सर्वदानफलं तथा
ଯେଉଁଠାରେ ରହସ୍ୟସହିତ ମହାଫଳଦାୟୀ ଋଷିଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ମହାଯଜ୍ଞର ଫଳ ଓ ସମସ୍ତ ଦାନର ଫଳ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିପାଦିତ।
Verse 14
ये पठन्ति सदा मर्त्या येषां चैवोपतिष्ठति । श्रुत्वा च फलमाचचष्टे स्वयं नारायण: प्रभु:
ଯେ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ସେହି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ସଦା ପଢ଼ନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାର ଫଳ ଶୁଣି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ସେମାନେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣସ୍ୱରୂପ ହୋଇଯାଆନ୍ତି।
Verse 15
गवां फलं तीर्थफलं यज्ञानां चैव यत् फलम् | एतत् फलमवाप्रोति यो नरोडतिथिपूजक:,जो मानव अतिथियोंकी पूजा करता है, वह गोदान, तीर्थस्थान और यज्ञानुष्ठानका फल पा लेता है
ଗୋଦାନର ଯେ ଫଳ, ତୀର୍ଥସେବନର ଯେ ଫଳ, ଯଜ୍ଞର ଯେ ଫଳ—ଅତିଥିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ପୂଜା କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ସେହି ଫଳକୁ ହିଁ ପାଏ।
Verse 16
श्रोतार: श्रद्धधानाश्न येषां शुद्धं च मानसम् । तेषां व्यक्त जिता लोका: श्रद्धधानेन साधुना
ଯେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣନ୍ତି ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ମନ ଶୁଦ୍ଧ—ସେହି ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ସାଧୁଚିତ୍ତ ଲୋକମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ପୁଣ୍ୟଲୋକକୁ ଜୟ କରନ୍ତି।
Verse 17
मुच्यते किल्बिषाच्चैव न स पापेन लिप्यते । धर्म च लभते नित्यं प्रेत्य लोकगतो नर:
ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ପରେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ପାଇ ଆଚରଣ କରେ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଉତ୍ତମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 18
कस्यचित् त्वथ कालस्य देवदूतो यदृच्छया । स्थितो हाुन्त्हितो भूत्वा पर्यईभाषत वासवम्,एक समयकी बात है, एक देवदूतने अकस्मात् पहुँचकर आकाशमें स्थित हो इन्द्रसे कहा--
ଏକ ସମୟର କଥା—ଏକ ଦେବଦୂତ ହଠାତ୍ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା। ସେ ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲା—
Verse 19
यौ तौ कामगुणोपेतावद्चिनौ भिषजां वरौ । आज्ञयाहं तयो: प्राप्त: सनरान् पितृदैवतान्
ମନୋହର ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଚିକିତ୍ସକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଦେବମାନଙ୍କ, ପିତୃଦେବତାମାନଙ୍କ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଛି।
Verse 20
कस्माद्धि मैथुन श्राद्धे दातुर्भोक्तुश्च वर्जितम् । किमर्थ च त्रय: पिण्डा: प्रविभक्ता: पृथक् पृथक्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶ୍ରାଦ୍ଧଦିନେ ଦାତା ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୋଜୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ମୈଥୁନ କାହିଁକି ନିଷିଦ୍ଧ? ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ତିନିଟି ପିଣ୍ଡ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ବାଣ୍ଟି ଏକେକ କରି କାହିଁକି ଦିଆଯାଏ?
Verse 21
प्रथम: कस्य दातव्यो मध्यम: क्व च गच्छति । उत्तरश्न स्मृत: कस्य एतदिच्छामि वेदितुम्
ପ୍ରଥମ ପିଣ୍ଡ କାହାକୁ ଦେବା ଉଚିତ? ମଧ୍ୟ ପିଣ୍ଡ କେଉଁଠି ଯାଏ? ଏବଂ ‘ଶେଷରେ ଭୋଜନ କରୁଥିବା’ ବୋଲି କାହାକୁ ଧରାଯାଏ? ଏହା ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
Verse 22
"प्रथम पिण्ड किसे देना चाहिये? दूसरा पिण्ड किसे प्राप्त होता तथा तीसरे पिण्डपर किसका अधिकार माना गया है? यह सब कुछ मैं जानना चाहता हूँ” ।।
“ପ୍ରଥମ ପିଣ୍ଡ କାହାକୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ? ଦ୍ୱିତୀୟ ପିଣ୍ଡ କାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ତୃତୀୟ ପିଣ୍ଡ ଉପରେ କାହାର ଅଧିକାର ମନାଯାଏ? ଏ ସବୁ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ଏଭଳି ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଦୂତ ଧର୍ମସମ୍ମତ ବାକ୍ୟ କହିଲାପରେ, ପୂର୍ବଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଓ ପୂଜ୍ୟ ପିତୃଗଣ ସେଇ ଆକାଶଚାରୀ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 23
पितर ऊचुः स्वागत ते<स्तु भद्रे ते श्रूयतां खेचरोत्तम । गूढार्थ: परम: प्रश्नो भवता समुदीरित:
ପିତୃମାନେ କହିଲେ—ହେ ଆକାଶଚାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ; ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ତୁମେ ଗୂଢାର୍ଥଯୁକ୍ତ ପରମ ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଛ; ତାହାର ଉତ୍ତର ଶୁଣ।
Verse 24
भ्राद्धं दत्त्वा च भुक्त्वा च पुरुषो यः स्त्रियं ब्रजेत् । पितरस्तस्य तं॑ मासं तस्मिन् रेतसि शेरते
ଯେ ପୁରୁଷ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦାନ କରି ଏବଂ (ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୋଜ) କରି ପରେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଖକୁ (ସମାଗମ ପାଇଁ) ଯାଏ, ତାହାର ପିତୃମାନେ ସେଇ ସମଗ୍ର ମାସ ସେଇ ରେତସ୍ରେ ଶୟନ କରନ୍ତି—ଏମିତି କୁହାଯାଏ।
Verse 25
प्रविभागं तु पिण्डानां प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वश: । पिण्डो हाथस्ताद् गच्छंस्तु अप आविश्य भावयेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ଏବେ ମୁଁ ପିଣ୍ଡମାନଙ୍କର କ୍ରମାନୁସାରେ ଯଥାଯଥ ବିଭାଗ କହୁଛି। ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଯେଉଁଠି ତିନିଟି ପିଣ୍ଡର ବିଧାନ ଅଛି, ସେଠି ପ୍ରଥମ ପିଣ୍ଡ ଜଳରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ମଧ୍ୟ ପିଣ୍ଡ କେବଳ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଗ୍ରହଣ କରିବେ; ତୃତୀୟ ପିଣ୍ଡ ଅଗ୍ନିରେ ସମର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।”
Verse 26
पिण्डं तु मध्यमं तत्र पत्नी त्वेका समश्षुते । पिण्डस्तृतीयो यस्तेषां तै दद्याज्जातवेदसि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ସେଠି ମଧ୍ୟ ପିଣ୍ଡ କେବଳ ପତ୍ନୀ ଗ୍ରହଣ କରିବେ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତୃତୀୟ ପିଣ୍ଡ ଜାତବେଦସ୍—ଅଗ୍ନି—ରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।”
Verse 27
एष श्राद्धविधि: प्रोक्तो यथा धर्मो न लुप्यते । पितरस्तस्य तुष्यन्ति प्रहष्टटनस: सदा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ଧର୍ମ ଲୁପ୍ତ ନ ହେବା ପାଇଁ ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି ଏପରି କହାଗଲା। ଯେ ଏହାକୁ ଆଚରଣ କରେ, ତାହାରେ ପିତୃମାନେ ସଦା ହର୍ଷିତ ମନରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।”
Verse 28
देवदूत उवाच आनुपूर्व्येण पिण्डानां प्रविभाग: पृथक् पृथक्
ଦେବଦୂତ କହିଲେ— “ପିଣ୍ଡମାନଙ୍କର ବିଭାଗ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍, ଏବଂ କ୍ରମାନୁସାରେ ହୁଏ।”
Verse 29
एक: समुद्धृतः पिण्डो हाधस्तात् कस्य गच्छति
ଦେବଦୂତ କହିଲେ— “ଗୋଟିଏ ପିଣ୍ଡ ଉଠାଯାଇଛି—ହାୟ, ତାହା ତଳେ କାହାର ଭାଗକୁ ଯାଏ?”
Verse 30
मध्यमं तु तदा पत्नी भुद्धक्तेडनुज्ञातमेव हि
ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟମ ସ୍ଥିତିର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ମତି ମିଳିଥିବାରୁ ଅନୁମତି ଦିଆଗଲା—ଯେପରି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କ୍ରମ ଓ ସମ୍ମତି ଅନୁଯାୟୀ ଯଥୋଚିତ କର୍ମ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
Verse 31
अत्र यस्त्वन्तिम: पिण्डो गच्छते जातवेदसम्
ଏଠାରେ ଯେ ଅନ୍ତିମ ପିଣ୍ଡ, ସେ ଜାତବେଦସ୍—ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଗମନ କରେ; ତାହାଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତ୍ୟକର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରେତ ଧର୍ମକ୍ରମରେ ସମର୍ପିତ ହୁଏ।
Verse 32
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं पिण्डेषु त्रिषु या गति:
ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି—ତିନି ପ୍ରକାର ପିଣ୍ଡରେ ଗତି କିପରି ହୁଏ?
Verse 33
पितर ऊचु. सुमहानेष प्रश्नो वै यस्त्वया समुदीरित:
ପିତୃମାନେ କହିଲେ—ହେ ଆକାଶଚାରୀ ଦେବଦୂତ! ତୁମେ ଯେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଛ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ। ତୁମେ ଆମଠାରୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରହସ୍ୟ ପଚାରିଛ। ଏହି ପିତୃକର୍ମକୁ ଦେବତା ଓ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
Verse 34
रहस्यमद्भुतं चापि पृष्टा: सम गगनेचर । एतदेव प्रशंसन्ति देवाश्न मुन॒यस्तथा
ହେ ଗଗନଚର! ଆମଠାରୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ରହସ୍ୟମୟ ବିଷୟ ପଚାରାଯାଇଛି। ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ଦେବତା ଓ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
Verse 35
तेडप्येवं नाभिजानन्ति पितृकार्यविनिश्चयम् । वर्जयित्वा महात्मानं चिरजीविनमुत्तमम्
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟର ଯଥାର୍ଥ ନିଶ୍ଚୟକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ—ସେ ପରମ ମହାତ୍ମା, ଉତ୍ତମ ଚିରଞ୍ଜୀବୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି; ଏହି ଜ୍ଞାନରୁ ବର୍ଜନୀୟ ନୁହେଁ ତାଙ୍କେ ଏକମାତ୍ର।
Verse 36
त्रयाणामपि पिण्डानां श्रुत्वा भगवतो गतिम्
ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଠାରୁ ତିନୋଟି ପିଣ୍ଡର ଗତି ଶୁଣି ସେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ରହସ୍ୟ ଜାଣିଲା। ହେ ଦେବଦୂତ! ତୁମେ ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧିର ନିଶ୍ଚୟ ପଚାରିଛ, ତାହାନୁସାରେ ଏବେ ତିନୋଟି ପିଣ୍ଡର ଗତି କୁହାଯାଉଛି। ସାବଧାନ ହୋଇ ମୋ କଥା ଶୁଣ।
Verse 37
देवदूतेन यः पृष्ट: श्राद्धस्य विधिनिश्चय: । गतिं त्रयाणां पिण्डानां शृणुष्वावहितो मम
ଦେବଦୂତ କହିଲେ: “ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିଧି-ନିଶ୍ଚୟ ବିଷୟରେ ତୁମେ ମୋତେ ପଚାରିଛ। ଏବେ ତିନୋଟି ପିଣ୍ଡର ଗତି ଶୁଣ—ସାବଧାନ ହୋଇ ମୋ କଥା ଶୁଣ।”
Verse 38
अपो गच्छति यो ह्वात्र शशिनं होष प्रीणयेत् । शशी प्रीणयते देवान् पितृश्चैव महामते
ଦେବଦୂତ କହିଲେ: “ହେ ମହାମତେ! ଏଠାରେ ଯେ କେହି ଜଳ ଅର୍ପଣ କରି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ—ଏହା ଜାଣ—ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ କରେ।”
Verse 39
महामते! इस श्राद्धमें जो पहला पिण्ड पानीके भीतर चला जाता है, वह चन्द्रमाको तृप्त करता है और चन्द्रमा स्वयं देवता तथा पितरोंको तृप्त करते हैं ।।
ଦେବଦୂତ କହିଲେ: “ହେ ମହାମତେ! ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଯେ ପ୍ରଥମ ପିଣ୍ଡ ଜଳଭିତରକୁ ଯାଏ, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ; ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଗୁରୁଜନଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଯେ ମଧ୍ୟମ ପିଣ୍ଡ ଭକ୍ଷଣ କରେ, ତାହାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ପିତାମହମାନେ ସନ୍ତାନକାମୀ ପୁରୁଷକୁ ପୁତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।”
Verse 40
हव्यवाहे तु यः पिण्डो दीयते तन्निबोध मे । पितरस्तेन तृप्यन्ति प्रीता:ः कामान् दिशन्ति च
ହବ୍ୟବାହ ଅଗ୍ନିରେ ଯେ ପିଣ୍ଡ ଦିଆଯାଏ, ସେ ବିଷୟରେ ମୋ ପାଖରୁ ଜାଣ। ସେଇ ଅର୍ପଣରେ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟର ଇଚ୍ଛିତ କାମନା ପୂରଣ କରନ୍ତି।
Verse 41
एतत् ते कथित सर्व त्रिषु पिण्डेषु या गति: । ऋत्विग्यो यजमानस्य पितृत्वमनुगच्छति
ଏହି ସବୁ ତୁମକୁ କୁହାଗଲା—ତିନି ପିଣ୍ଡର ଗତି ମଧ୍ୟ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଜନ ପାଇଁ ନିମନ୍ତ୍ରିତ ଋତ୍ୱିଜ ସେ ଦିନ ଯଜମାନଙ୍କ ପିତୃଭାବକୁ ଅନୁଗତ ହୁଏ (ପିତୃସ୍ଥାନ ପାଏ)।
Verse 42
तस्मिन्नहनि मन्यन्ते परिहार्य हि मैथुनम् । शुचिना तु सदा श्राद्धं भोक्तव्यं खेचरोत्तम
ତେଣୁ ସେ ଦିନ ମୈଥୁନକୁ ନିଶ୍ଚୟ ପରିହାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। ହେ ଖେଚରୋତ୍ତମ! ସ୍ନାନ ଆଦିରେ ଶୁଚି ହୋଇ ସଦା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 43
ये मया कथिता दोषास्ते तथा स्युर्न चान्यथा । तस्मात् स्नात:ः शुचि: क्षान्तः श्राद्ध भुञज्जीत वै द्विज:
ମୁଁ କହିଥିବା ଦୋଷମାନେ ସେହିପରି ହିଁ ଫଳିବ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ତେଣୁ ସ୍ନାନ କରି, ଶୁଚି ଓ କ୍ଷାନ୍ତ ହୋଇ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଜନ କରୁ।
Verse 44
मैंने जो दोष बताये हैं, वे वैसे ही प्राप्त होते हैं। इसमें कोई परिवर्तन नहीं होता; अतः ब्राह्मण स्नान करके पवित्र एवं क्षमाशील हो श्राद्धमें भोजन करे ।।
ଏପରି ଭାବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରଜା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ଯଶ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ପିତୃମାନେ ଏପରି କହିସାରିବା ପରେ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭ ନାମକ ମହାତପା ଋଷି ତାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 45
आदित्यतेजसा तस्य तुल्यं रूप॑ प्रकाशते | स च धर्मरहस्यानि श्रुत्वा शक्रमथाब्रवीत्
ଆଦିତ୍ୟତେଜରେ ତାହାର ରୂପ ସମଦୀପ୍ତିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ଧର୍ମର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଶୁଣି ସେ ପରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲା।
Verse 46
उनका रूप सूर्यके समान तेजसे प्रकाशित हो रहा था। उन्होंने धर्मके रहस्योंको सुनकर इन्द्रसे पूछा-- ।।
ମୋହାବିଷ୍ଟ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ତିର୍ୟଗ୍ୟୋନିରେ ଜନ୍ମିତ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ହିଂସା କରନ୍ତି—କୀଟ, ପିପୀଳିକା, ସର୍ପ, ମେଷ, ଏବଂ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମାରନ୍ତି। ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ରହସ୍ୟ ଶୁଣି ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି—ଅଜ୍ଞାନାବୃତ ମର୍ତ୍ୟମାନେ କାହିଁକି ଏହି ନିର୍ବଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି?
Verse 47
ततो देवगणा: सर्वे ऋषयश्न॒ तपोधना:
ତେବେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଓ ତପୋଧନ ଋଷିମାନେ (ସେଠାରେ) ସମବେତ ହେଲେ।
Verse 48
पितरश्न महाभागा: पूजयन्ति सम तं मुनिम् । उनका यह प्रश्न सुनकर सम्पूर्ण देवता, तपोधन ऋषि तथा महाभाग पितर विद्युत्प्रभ मुनिकी भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगे ।।
ମହାଭାଗ ପିତୃମାନେ ସେଇ ମୁନିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଲେ। ତେବେ ଶକ୍ର କହିଲେ—କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଗୟା, ଗଙ୍ଗା, ପ୍ରଭାସ ଓ ପୁଷ୍କର।
Verse 49
एतानि मनसा ध्यात्वा अवगाहेत् ततो जलम् । तथा मुच्यति पापेन राहुणा चन्द्रमा यथा
ଏହାମାନଙ୍କୁ ମନରେ ଧ୍ୟାନ କରି ପରେ ଜଳରେ ଅବଗାହନ କରିବ; ତେଣୁ ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଯେପରି ରାହୁର ଗ୍ରାସରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 50
इन्द्र बोले--मुने! मनुष्यको चाहिये कि कुरुक्षेत्र, गया, गंगा, प्रभास और पुष्करक्षेत्रका मन-ही-मन चिन्तन करके जलमें स्नान करे। ऐसा करनेसे वह पापसे उसी प्रकार मुक्त हो जाता है, जैसे चन्द्रमा राहुके ग्रहणसे ।।
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ମୁନେ! ମନୁଷ୍ୟ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଗୟା, ଗଙ୍ଗା, ପ୍ରଭାସ ଓ ପୁଷ୍କରକ୍ଷେତ୍ରକୁ ମନେମନେ ସ୍ମରଣ କରି ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରୁ। ଏପରି କଲେ ସେ ରାହୁର ଗ୍ରହଣରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ସେ ଯେନେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ପରି ଫଳ ପାଏ, ନିରାହାର ରହେ; ଏବଂ ଯେ ଗାଈମାନଙ୍କ ପିଠିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ ଓ ତାଙ୍କର ପୁଛକୁ ନମସ୍କାର କରେ, ସେ କହାଯାଇଥିବା ପୁଣ୍ୟ ପାଏ।
Verse 51
जो मनुष्य गायकी पीठ छूता और उसकी पूँछको नमस्कार करता है, वह मानो उपर्युक्त तीर्थोमें तीन दिनतक उपवासपूर्वक रहकर स्नान कर लेता है ।।
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଗାଈର ବିଶ୍ରାମସ୍ଥାନ/ଆସନକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ ଓ ତାହାର ପୁଛକୁ ନମସ୍କାର କରେ, ସେ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କରେ ତିନି ଦିନ ଉପବାସପୂର୍ବକ ରହି ସ୍ନାନ କରିଥିବା ପରି ପୁଣ୍ୟ ପାଏ। ତାପରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ କହିଲେ—ହେ ଶତକ୍ରତୁ! ଏହା ଧର୍ମର ଆଉ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାଗ; ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝ।
Verse 52
तदनन्तर विद्युत्प्रभने इन्द्रसे कहा--“शतक्रतो! यह सूक्ष्मतर धर्म मैं बता रहा हूँ। इसे ध्यानपूर्वक सुनिये ।। घृष्टो वटकषायेण अनुलिप्त: प्रियंगुणा । क्षीरेण षष्टिकान् भुक््त्वा सर्वपापै: प्रमुच्यते
ତାପରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—ହେ ଶତକ୍ରତୁ! ମୁଁ ଆଉ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧର୍ମ କହୁଛି; ସାବଧାନରେ ଶୁଣ। ଯେ ବଟବୃକ୍ଷର ଛାଲର କଷାୟରେ ଦେହ ଘସେ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ଲେପନ କରେ, ତା’ପରେ ଦୁଧ ସହିତ ଷଷ୍ଟିକ ଚାଉଳ ଭୋଜନ କରେ—ସେ ସର୍ବ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 53
“बरगदकी जटासे अपने शरीरको रगड़े, राईका उबटन लगाये और दूधके साथ साठीके चावलोंकी खीर बनाकर भोजन करे तो मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है ।।
ଯେ ବଟବୃକ୍ଷର ଜଟାରେ ନିଜ ଶରୀର ଘସେ, ସୋରିଷ (ରାଇ) ଉବଟାନ ଲଗାଏ, ଏବଂ ଦୁଧ ସହିତ ଷଷ୍ଟିକ ଚାଉଳର ଖିରି/ପାୟସ କରି ଭୋଜନ କରେ—ସେ ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏବେ ଋଷିମାନେ ଚିନ୍ତନ କରିଥିବା ଆଉ ଗୋଟିଏ ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ ଶୁଣ। ମୁଁ ଏହା ସ୍ଥାଣୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ, କଥା କହୁଥିବା ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଥିଲି।
Verse 54
रुद्रेण सह देवेश तन्निबोध शचीपते । “एक दूसरा गूढ़ रहस्य, जिसका ऋषियोंने चिन्तन किया है, सुनिये। इसे मैंने भगवान् शंकरके स्थानमें भाषण करते हुए बृहस्पतिजीके मुखसे भगवान् रुद्रके साथ ही सुना था। देवेश! शचीपते! उसे ध्यानपूर्वक सुनिये ।।
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ଦେବେଶ! ହେ ଶଚୀପତି! ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଏହାକୁ ବୁଝ। ଋଷିମାନେ ଚିନ୍ତନ କରିଥିବା ଆଉ ଗୋଟିଏ ଗଭୀର ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ ଶୁଣ। ଶଙ୍କରଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ, ବୃହସ୍ପତି କହୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିଥିଲି। ହେ ଦେବେଶ! ହେ ଶଚୀପତି! ସାବଧାନରେ ଶୁଣ। ଯେ ପର୍ବତ ଆରୋହଣ କରି, ଭୋଜନ ପୂର୍ବରୁ ଗୋଟିଏ ପାଦରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଏ, ଦୁଇ ଭୁଜା ଉପରକୁ ଉଠାଏ, ହାତ ଯୋଡ଼ି ପ୍ରଣାମ କରେ ଓ ଅଗ୍ନି ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଆକାଶକୁ ଦୃଷ୍ଟି କରେ—ସେ ମହାତପସ୍ୟାଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଉପବାସର ଫଳ ପାଏ।
Verse 55
निरीक्षेत निराहार ऊर्ध्वबाहुः कृताज्जलि: । तपसा महता युक्त उपवासफलं लभेत्
ଯେ ନିରାହାର ରହି, ଭୁଜା ଉପରକୁ ଉଠାଇ, କରଯୋଡ଼ି, ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ସ୍ଥିର ରହେ—ସେ ମହାତପସ୍ୟାଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଉପବାସର ଫଳ ପାଏ।
Verse 56
रश्मिभिस्तापितो<र्कस्य सर्वपापमपोहति । ग्रीष्मकाले5थ वा शीते एवं पापमपोहति
ଯେ ଅର୍କ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ରଶ୍ମିଦ୍ୱାରା ତାପିତ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପ ଅପୋହ କରେ। ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳ ହେଉ କି ଶୀତକାଳ—ଏଭଳି ଭାବେ ପାପ ନାଶ ପାଏ।
Verse 57
ततः पापात् प्रमुक्तस्य द्युतिर्भवति शाश्वती । तेजसा सूर्यवद् दीप्तो भ्राजते सोमवत् पुन:
ତାପରେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ପୁରୁଷରେ ଶାଶ୍ୱତ ଦ୍ୟୁତି ଜନ୍ମେ। ସେ ନିଜ ତେଜରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ, ପୁନଃ ଚନ୍ଦ୍ର ସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଭାସେ।
Verse 58
मध्ये त्रिदशवर्गस्य देवराज: शतक्रतुः । उवाच मधुरं वाक्यं बृहस्पतिमनुत्तमम्
ତ୍ରିଦଶବର୍ଗର ମଧ୍ୟରେ ଦେବରାଜ ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଅନୁତ୍ତମ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ମଧୁର ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
Verse 59
तत्पश्चात् देवराज शतक्रतु इन्द्रने देवमण्डलीके बीचमें अपने सर्वश्रेष्ठ गुरु बृहस्पतिजीसे मधुर वाणीमें कहा-- ।।
ଭଗବନ୍! ମାନବମାନଙ୍କୁ ସୁଖଦାୟକ ଧର୍ମର ଗୁହ୍ୟ ଗଭୀରତାକୁ, ଏବଂ ରହସ୍ୟସହିତ ଯେ ଦୋଷ ଉଦ୍ଭବେ—ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାବତ୍ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ।
Verse 60
ब॒हस्पतिर्वाच प्रतिमेहन्ति ये सूर्यमनिलं द्विषते च ये । हव्यवाहे प्रदीप्ते च समिधं ये न जुह्नति
ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ—ଯେମାନେ ପ୍ରତିମାକୁ ଆଘାତ କରନ୍ତି, ଯେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାୟୁକୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି, ଏବଂ ହବ୍ୟବାହ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମିଧା ଆହୁତି ନଦେନ୍ତି—ସେମାନେ ପବିତ୍ର ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତି ବିରୋଧ ଧରନ୍ତି।
Verse 61
बालवसत्सां च ये धेनुं दुहन्ति क्षीरकारणात् । तेषां दोषान् प्रवक्ष्यामि तान् निबोध शचीपते
ଶକ୍ର କହିଲେ—କ୍ଷୀର ପାଇବା ଲୋଭରେ ଯେମାନେ ଛୋଟ ବଛଡ଼ା ଥିବା ଧେନୁକୁ ମଧ୍ୟ ଦୁହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦୋଷ ମୁଁ କହିବି। ହେ ଶଚୀପତେ, ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ।
Verse 62
बृहस्पतिजीने कहा--शचीपते! जो सूर्यकी ओर मुँह करके मूत्र त्याग करते हैं, वायुदेवसे द्वेष रखते हैं अर्थात् वायुके सम्मुख मूत्र त्याग करते हैं, जो प्रज्वलित अम्निमें समिधाकी आहुति नहीं देते तथा जो दूधके लोभसे बहुत छोटे बछड़ेवाली धेनुको भी दुह लेते हैं, उन सबके दोषोंका वर्णन करता हूँ। ध्यानपूर्वक सुनो ।।
ଶକ୍ର କହିଲେ—ହେ ଶଚୀପତେ! ଯେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଯେମାନେ ବାୟୁଦେବଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି ଅର୍ଥାତ୍ ବାୟୁର ସମ୍ମୁଖରେ ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଯେମାନେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହବ୍ୟବାହ ଅଗ୍ନିରେ ସମିଧା ଆହୁତି ଦେନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଯେମାନେ କ୍ଷୀରଲୋଭରେ ଅତି ଛୋଟ ବଛଡ଼ା ଥିବା ଧେନୁକୁ ମଧ୍ୟ ଦୁହନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ମୁଁ କହୁଛି; ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ। ହେ ବାସବ! ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ହବ୍ୟବାହ ଅଗ୍ନି ଏବଂ ଲୋକମାତା ଗାଈମାନେ—ଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି।
Verse 63
लोकांस्तारयितुं शक्ता मर्त्येंष्वेतेषु देवता: । सर्वे भवन्त: शृण्वन्तु एकैकं धर्मनिश्चयम्
ଏହି ଦେବତାମାନେ ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ତାରିବାରେ ସକ୍ଷମ। ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ଶୁଣନ୍ତୁ; ମୁଁ ଏକେକ ଧର୍ମର ନିଶ୍ଚୟ କହୁଛି।
Verse 64
वर्षाणि षडशीतिं तु दुर्वत्ता: कुलपांसना: । स्त्रिय: सर्वा्न दुर्वत्ता: प्रतिमेहन्ति या रविम्
ଶକ୍ର କହିଲେ—ଛୟାଶୀ ବର୍ଷ ଧରି ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୁର୍ବୃତ୍ତ, କୁଳର କଳଙ୍କ; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଦୁଶ୍ଚରିତ୍ରା—ଯେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପରାଧ କରନ୍ତି।
Verse 65
हव्यवाहस्य दीप्तस्य समिध॑ ये न जुह्नति
ଶକ୍ର କହିଲେ—ଦୀପ୍ତ ହବ୍ୟବାହ (ଅଗ୍ନି) ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେମାନେ ସମିଧା ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ—
Verse 66
क्षीर॑ तु बालवत्सानां ये पिबन्तीह मानवा:
ଶକ୍ର କହିଲେ—ଏହି ଲୋକରେ ଛୋଟ ବଛଡ଼ା ଥିବା ଗାଈର କ୍ଷୀର ଦୋହି ପିଉଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ—
Verse 67
न तेषां क्षीरपा: केचिज्जायन्ते कुलवर्धना: । प्रजाक्षयेण युज्यन्ते कुलवंशक्षयेण च
ତାଙ୍କ ବଂଶରେ କ୍ଷୀରପାନ କରିବାଯୋଗ୍ୟ, କୁଳବର୍ଧକ ସନ୍ତାନ କେହି ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି; ସେମାନେ ପ୍ରଜାକ୍ଷୟରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ କୁଳ-ବଂଶର ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ।
Verse 68
एवमेतत् पुरा दृष्टं कुलवृद्धैर्द्धिजातिभि: । तस्माद् वर्ज्यानि वर्ज्यानि कार्य कार्य च नित्यश:
ଏହିପରି ପୁରାତନ କାଳରେ କୁଳବୃଦ୍ଧ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦେଖିଥିଲେ। ତେଣୁ ଯାହା ବର୍ଜ୍ୟ ତାହା ବର୍ଜନ କର, ଏବଂ ଯାହା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ତାହା ନିତ୍ୟ କର।
Verse 69
ततः सर्वा महाभाग देवता: समरुद्गणा:
ତାପରେ ମରୁଦ୍ଗଣ ସହିତ ସମସ୍ତ ମହାଭାଗ ଦେବତାମାନେ ସମବେତ ହେଲେ।
Verse 70
पितर: केन तुष्यन्ति मर्त्यानामल्पचेतसाम्
ଶକ୍ର ପଚାରିଲେ— “ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ପିତୃମାନେ କେଉଁ ଉପାୟରେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି?”
Verse 71
अक्षयं च कथं दानं भवेच्चैवोर्ध्वदेहिकम् । आनृण्यं वा कथं मर्त्या गच्छेयु: केन कर्मणा
ଶକ୍ର କହିଲେ— “ଦାନ କିପରି ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ କିପରି ଫଳଦାୟକ ହୁଏ? ଆଉ କେଉଁ କର୍ମରେ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ପିତୃଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି?”
Verse 72
एतदिच्छामहे श्रोतुं परं कौतूहलं हि न: । “मनुष्योंकी बुद्धि थोड़ी होती है; अतः वे कौन-सा कर्म करें
ଶକ୍ର କହିଲେ— “ଏହା ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁ; ଆମର କୌତୁହଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଅଳ୍ପ—ସେମାନେ କେଉଁ କର୍ମ କଲେ ସମସ୍ତ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହେବେ? ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଦିଆ ଦାନ କିପରି ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ? ଆଉ କେଉଁ କର୍ମରେ, କିପରି, ପିତୃଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ? ଏ ସବୁ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁ।” ପିତୃମାନେ କହିଲେ— “ହେ ମହାଭାଗମାନେ! ତୁମର ସନ୍ଦେହ ନ୍ୟାୟାନୁସାରେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଉଠାଯାଇଛି।”
Verse 73
' नीलषण्डप्रमोक्षेण अमावास्यां तिलोदकै:ः
“ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ସାଣ୍ଡକୁ ମୁକ୍ତ କରିବାରେ ଏବଂ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳଦ୍ୱାରା ତର୍ପଣ କରିବାରେ…”
Verse 74
वर्षासु दीपकैश्वैव 3438 36 णामनृणो भवेत् | नीले रंगके साँड़ छोड़नेसे, अमावास्याको तिलमिश्रित जलद्दारा तर्पण करनेसे और वर्षा-ऋतुमें पितरोंके लिये दीप देनेसे मनुष्य उनके ऋणसे मुक्त हो सकता है ।।
“ବର୍ଷାକାଳରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୀପଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପିତୃଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଦାନ ଅକ୍ଷୟ, ନିଷ୍କପଟ ଏବଂ ମହାଫଳଦାୟକ।”
Verse 75
अस्माकं परितोषश्न अक्षय: परिकीरत्त्यते | इस तरह निष्कपट भावसे किया हुआ दान अक्षय एवं महान् फलदायक होता है और उससे हमें भी अक्षय संतोष प्राप्त होता है--ऐसा शास्त्रका कथन है ।।
ଶକ୍ର କହିଲେ—ଆମର ସନ୍ତୋଷ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ତେଣୁ ନିଷ୍କପଟ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ କରାଯାଇଥିବା ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ମହାଫଳ ଦେଏ; ତାହାଦ୍ୱାରା ଆମେ ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ତ ସନ୍ତୋଷ ପାଉ—ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରବଚନ। ଏବଂ ଯେ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ସନ୍ତାନପରମ୍ପରା ଲାଭ କରନ୍ତି।
Verse 76
दुर्गात् ते तारयिष्यन्ति नरकात् प्रपितामहान् । जो मनुष्य पितरोंमें श्रद्धा रखकर संतान उत्पन्न करेंगे, वे अपने प्रपितामहोंका दुर्गम नरकसे उद्धार कर देंगे ।। पितृणां भाषितं श्रुत्वा हृष्टरोेमा तपोधन:
ଶକ୍ର କହିଲେ—ସେମାନେ ତୁମ ପ୍ରପିତାମହମାନଙ୍କୁ ବିପଦରୁ ଓ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ପାର କରାଇବେ। ଯେ ପୁରୁଷମାନେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ପ୍ରପିତାମହମାନଙ୍କୁ ଦୁସ୍ତର ନରକରୁ ଉଠାଇ ଆଣନ୍ତି। ପିତୃମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏହି କଥା ଶୁଣି ତପୋଧନ ଋଷିଙ୍କ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା।
Verse 77
के गुणा नीलषण्डस्य प्रमुक्तस्य तपोधना:
ଶକ୍ର କହିଲେ—ହେ ତପୋଧନ! ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ନୀଳଷଣ୍ଡର କେଉଁ କେଉଁ ଗୁଣ ଅଛି?
Verse 78
पितर ऊचु. नीलषण्डस्य लाडूगूलं तोयमभ्युद्धरेद् यदि
ପିତୃମାନେ କହିଲେ—ଯଦି କେହି ନୀଳଷଣ୍ଡର ‘ଲାଡୂଗୂଲ’ ଠାରୁ ଜଳକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ଆଣେ…
Verse 79
षष्टिं वर्षमहस्राणि पितरस्तेन तर्पिता: । पितरोंने कहा--मुने! छोड़े हुए नीले रंगके साँड़की पूँछ यदि नदी आदिके जलमें भीगकर उस जलको ऊपर उछालती है तो जिसने उस साँड़को छोड़ा है उसके पितर साठ हजार वर्षोतक उस जलसे तृप्त रहते हैं ।।
ପିତୃମାନେ କହିଲେ—ସେହି କର୍ମଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ରହନ୍ତି। ଏବଂ ଯେ କେହି ନଦୀତଟରେ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିବା, ପରିତ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ କାଦୁଆଁରୁ ଉଠାଇ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖେ, ତାହାର କରୁଣା-ରକ୍ଷାର ପୁଣ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡ-ଉଦକ ସମାନ ହୋଇ ଦୀର୍ଘକାଳ ସେମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରେ।
Verse 80
वर्षासु दीपदानेन शशिवच्छो भते नर:
ବର୍ଷାକାଳରେ ଦୀପଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ—ଅନ୍ଧକାର ଓ କଷ୍ଟକାଳରେ ପ୍ରକାଶ ଓ ପଥପ୍ରଦର୍ଶନର ଦୃଶ୍ୟ ସ୍ରୋତ ହୋଇ ଉଠେ।
Verse 81
अमावास्यां तु ये मर्त्या: प्रयच्छन्ति तिलोदकम्
ଶକ୍ର କହିଲେ—“ତପୋଧନ! ଯେ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି—ତାମ୍ରପାତ୍ରରେ ମଧୁ ଓ ତିଳ ମିଶାଇ ସେହି ଜଳଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରନ୍ତି—ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ରହସ୍ୟସହିତ, ବିଧିପୂର୍ବକ ଓ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।”
Verse 82
पात्रमौदुम्बरं गृह मधुमिश्र॑ तपोधन । कृतं भवति तै: श्राद्धं सरहस्यं यथार्थवत्
ତପୋଧନ! ଉଦୁମ୍ବର ପାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରି, ମଧୁମିଶ୍ରିତ (ତିଳୋଦକ) ଜଳଦ୍ୱାରା ଯେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରେ, ତାହାର ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ରହସ୍ୟସହିତ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 83
हृष्टपुष्टमनास्तेषां प्रजा भवति नित्यदा । कुलवंशस्य वृद्धिस्तु पिण्डदस्य फलं भवेत् । श्रद्दधानस्तु यः कुर्यात् पितृणामनृणो भवेत्
ଶକ୍ର କହିଲେ—“ତାଙ୍କର ପ୍ରଜା ସଦା ହୃଷ୍ଟ, ପୁଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରସନ୍ନମନା ରହେ। କୁଳ ଓ ବଂଶପରମ୍ପରାର ବୃଦ୍ଧି ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଫଳ; ପିଣ୍ଡଦାନକାରୀଙ୍କୁ ଏହି ଫଳ ସହଜରେ ମିଳେ। ଏବଂ ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ପିତୃମାନଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସେ ପିତୃଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।”
Verse 84
एवमेव समुद्दिष्ट: श्राद्धकालक्रमस्तथा । विधि: पात्र फलं चैव यथावदनुकीर्तितम्
ଶକ୍ର କହିଲେ—“ଏହିପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳର କ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହେଲା; ଏବଂ ବିଧି, ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର (ଗ୍ରାହକ) ଓ ଫଳ—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାବତ୍ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା।”
Verse 124
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें दुर्बल और पाण्डुवर्णके राक्षमका आख्यानविषयक एक सौ चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ପବିତ୍ର ମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ପାଣ୍ଡୁବର୍ଣ୍ଣ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଆଖ୍ୟାନବିଷୟକ ଏକଶେ ଚବିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 125
इस प्रकार यह श्राद्धके काल, क्रम, विधि, पात्र और फलका यथावतरूपसे वर्णन किया गया है ।। इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पितृरहस्यं नाम पज्चविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ଶକ୍ର କହିଲେ—ଏହିପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧର କାଳ, କ୍ରମ, ବିଧି, ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର ଓ ଫଳ—ସବୁର ଯଥାବତ୍ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା। ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ପିତୃରହସ୍ୟ’ ନାମକ ଏକଶେ ପଚିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Verse 276
प्रजा विवर्धते चास्य अक्षयं चोपतिष्ठति । यही श्राद्धकी विधि बतायी गयी है
ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି ଅନୁସାରେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଆଚରଣ କରେ, ତାହାର ପ୍ରଜା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ ସମୃଦ୍ଧି ତାଙ୍କ ସହ ରହେ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଧର୍ମର ଲୋପ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେ ଏହି ଧର୍ମ ପାଳନ କରେ, ତାହାର ପିତୃଗଣ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି; ତାହାର ସନ୍ତତି ବଢ଼େ, କେବେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 286
पितृणां त्रिषु सर्वेषां निरुक्त कथितं त्वया । देवदूतने पूछा--पितृगण! आपलोगोंने क्रमश: पिण्डोंका विभाग बतलाया और तीनों लोकोंमें जो समस्त पितर हैं, उनको पिण्डदान करनेका शास्त्रोक्त प्रकार भी बतला दिया
ଦେବଦୂତ କହିଲେ—ପିତୃଗଣ! ତିନି ଲୋକରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପିତୃମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଆପଣମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି। ଏବଂ କ୍ରମଶଃ ପିଣ୍ଡର ବିଭାଗ ଓ ପିଣ୍ଡଦାନର ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି।
Verse 296
कं वा प्रीणयते देव॑ कथं तारयते पितृन् | किंतु पहले पिण्डको उठाकर जो नीचे जलमें डाल देनेकी बात कही गयी है
ଦେବଦୂତ ପଚାରିଲେ—ହେ ଦେବ! ଏହି ଅର୍ପଣ ପ୍ରକୃତରେ କାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ? କେଉଁ ଦେବତାକୁ ତୃପ୍ତ କରେ? ଏବଂ କିପରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତାରେ? ପୂର୍ବେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ପିଣ୍ଡକୁ ଉଠାଇ ତଳକୁ ଜଳରେ ଫେଙ୍ଗିବା ଉଚିତ; ଯଦି ଏହିପରି ଜଳରେ ଫେଙ୍ଗାଯାଏ, ତେବେ ତାହା କାହା ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚେ?
Verse 306
किमर्थ पितरस्तस्य कव्यमेव च भुड्जते । इसी प्रकार यदि गुरुजनोंकी आज्ञाके अनुसार मध्यम पिण्ड पत्नी ही खाती है तो उसके पितर किस प्रकार उस पिण्डका उपभोग करते हैं?
ଦେବଦୂତ କହିଲେ— “ସେ ପୁରୁଷଙ୍କ ପିତୃମାନେ କାହିଁକି କେବଳ କାବ୍ୟ (ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ଅର୍ପଣ) ମାତ୍ର ଭୋଗ କରନ୍ତି? ଏବଂ ଏହିପରି ଗୁରୁଜନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଯଦି ମଧ୍ୟ ପିଣ୍ଡଟି ପତ୍ନୀ ନିଜେ ଖାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କ ପିତୃମାନେ ସେହି ପିଣ୍ଡର ଉପଭୋଗ କିପରି ପାଆନ୍ତି?”
Verse 313
भवते का गतिस्तस्य क॑ वा समनुगच्छति । तथा अन्तिम पिण्ड जब अग्निमें डाल दिया जाता है, तब उसकी क्या गति होती है? वह किस देवताको प्राप्त होता है?
ଦେବଦୂତ ପଚାରିଲେ— “ଯେତେବେଳେ ଶେଷ ପିଣ୍ଡଟି ଅଗ୍ନିରେ ଦିଆଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ଗତି କ’ଣ ହୁଏ? ତାହାକୁ କିଏ ସହଯାତ୍ରୀ ହୁଏ? ଏବଂ ସେ କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ?”
Verse 326
फल वृत्तिं च मार्ग च यश्चैनं प्रतिपद्यते । यह सब मैं सुनना चाहता हूँ। तीनों पिण्डोंकी जो गति होती है, उसका जो फल, वृत्ति और मार्ग है तथा जो देवता उस पिण्डको पाता है, उन सबपर प्रकाश डालिये
ଦେବଦୂତ କହିଲେ— “ମୁଁ ଏ ସବୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି— ତିନୋଟି ପିଣ୍ଡର ଗତି କ’ଣ, ତାହାର ଫଳ, ବୃତ୍ତି (ବିଧି/ପ୍ରକ୍ରିୟା) ଓ ମାର୍ଗ କ’ଣ; ଏବଂ ସେହି ପିଣ୍ଡକୁ କିଏ ପାଏ, କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କ ଭାଗ ତାହା— ସବୁ ଆଲୋକ ପାତ କରନ୍ତୁ।”
Verse 356
पितृभक्तस्तु यो विप्रो वरलब्धो महायशा: । परन्तु वे भी इस प्रकार पितृकार्यके रहस्यको निश्चित रूपसे नहीं जानते हैं। जो पिताके भक्त हैं और जिन महायशस्वी ब्राह्मणको वर प्राप्त हुआ है
ପିତୃଭକ୍ତ, ବରପ୍ରାପ୍ତ ଓ ମହାଯଶସ୍ବୀ ବିପ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟର ରହସ୍ୟକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ମହାତ୍ମା ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣା ନାହିଁ।
Verse 466
किल्बिषं सुबह प्राप्ता: किंस्विदेषां प्रतिक्रिया । “देवराज! मनुष्य मोहवश जो तिर्यग्योनिमें पड़े हुए प्राणियों
ଦେବଦୂତ କହିଲେ— “ସେମାନେ ଭାରୀ ପାପ ଆର୍ଜନ କରିଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତିକାର (ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ) କ’ଣ? ଦେବରାଜ! ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମୋହବଶେ ତିର୍ୟଗ୍ୟୋନିରେ ଜନ୍ମିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ— ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ, ଭେଡ଼ା ଆଦିକୁ— ଏବଂ କୀଟ, ପିପିଳିକା ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ହିଂସା କରନ୍ତି; ଏହାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ବହୁ ପାପ ସଞ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ସେହି ପାପରୁ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ କ’ଣ?”
Verse 643
अनिलद्ठेषिण: शक्र गर्भस्था च्यवते प्रजा । इन्द्र! जो दुराचारी और कुलांगार पुरुष तथा जो समस्त दुराचारिणी स्त्रियाँ सूर्यकी ओर मुँह करके पेशाब करती हैं और जो लोग वायुसे द्वेष रखते अर्थात् वायुके सम्मुख मूत्रत्याग करते हैं उन सबकी छियासी वर्षोतक गर्भमें आयी हुई संतान गिर जाती है
ଶକ୍ର କହିଲେ—ହେ ଇନ୍ଦ୍ର! ଯେମାନେ ବାୟୁକୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଗର୍ଭସ୍ଥ ସନ୍ତାନକୁ ପତିତ କରାନ୍ତି। ଯେ ଦୁରାଚାରୀ, କୁଳକଳଙ୍କ ପୁରୁଷ, ଏବଂ ଯେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁରାଚାରିଣୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ତଥା ଯେମାନେ ବାୟୁକୁ ଅବମାନ କରି ତାହାର ସମ୍ମୁଖରେ ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି—ଏମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ସନ୍ତାନ ଦୀର୍ଘକାଳ ପରେ ମଧ୍ୟ ଗର୍ଭପାତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 653
अग्निकार्येषु वै तेषां हव्यं नाश्नाति पावक: । जो प्रज्वलित यज्ञाग्निमें समिधाकी आहुति नहीं देते
ଶକ୍ର କହିଲେ—ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟରେ ଯେମାନେ ଅବହେଳା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ହବ୍ୟକୁ ପାବକ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେମାନେ ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରେ ସମିଧାର ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ହବିଷ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ଅଗ୍ନିକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ କରି ମାତ୍ର ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 683
भूतिकामेन मर्त्येन सत्यमेतद् ब्रवीमि ते । इस प्रकार उत्तम कुलमें उत्पन्न हुए ब्राह्मणोंने पूर्वकालमें यह प्रत्यक्ष देखा और अनुभव किया है; अत: अपना कल्याण चाहनेवाले मनुष्योंको शास्त्रमें जिन्हें त्याज्य बतलाया है
ଶକ୍ର କହିଲେ—ଭୂତି ଓ କଲ୍ୟାଣ ଚାହୁଁଥିବା ମର୍ତ୍ୟକୁ ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ କଥା କହୁଛି। ପୂର୍ବକାଳରେ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖି ଅନୁଭବରେ ପରୀକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଯେ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଚାହେ, ସେ ଶାସ୍ତ୍ର ଯାହାକୁ ତ୍ୟାଜ୍ୟ କହିଛି ସେହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁ, ଏବଂ ଯେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକର୍ମ ବିହିତ, ତାହାର ନିତ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁ। ଏହି ମୋର ସତ୍ୟ ଉପଦେଶ।
Verse 693
ऋषयश्च महाभागा: पृच्छन्ति सम पितृंस्ततः । तब मरुदगणोंसहित सम्पूर्ण महाभाग देवता और परम सौभाग्यशाली ऋषियोंने पितरोंसे पूछा--
ତାପରେ ମରୁଦ୍ଗଣମାନଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ ମହାଭାଗ ଦେବତାମାନେ ଓ ପରମ ସୌଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଋଷିମାନେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
Verse 723
श्रूयतां येन तुष्यामो मर्त्याना साधुकर्मणाम् । पितरोंने कहा--महाभाग देवताओ! आपने न्यायत:ः अपना संदेह उपस्थित किया है। उत्तम कर्म करनेवाले मनुष्योंके जिस कार्यसे हम संतुष्ट होते हैं, उसको सुनिये
ପିତରମାନେ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ ଦେବତାମାନେ! ଆପଣମାନେ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଭାବେ ନିଜ ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ—ସତ୍କର୍ମ କରୁଥିବା ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ଯେଉଁ ଆଚରଣ ଓ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆମେ ପିତରମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅୁ, ସେହି କଥା ଆମେ କହୁଛୁ।
Verse 763
वृद्धगार्ग्यों महातेजास्तानेवं वाक्यमब्रवीत् । पितरोंका यह भाषण सुनकर तपस्याके धनी महातेजस्वी वृद्धगार्ग्यके शरीरमें रोमांच हो आया और उनसे इस प्रकार पूछा--
ମହାତେଜସ୍ବୀ ତପୋଧନ ବୃଦ୍ଧ ଗାର୍ଗ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ। ପିତୃମାନଙ୍କର ଭାଷଣ ଶୁଣି ତପସ୍ୟାଧନୀ ମହାତେଜସ୍ବୀ ବୃଦ୍ଧ ଗାର୍ଗ୍ୟଙ୍କ ଦେହରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା ଏବଂ ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ଏହିପରି ପଚାରିଲେ।
Verse 776
वर्षासु दीपदानेन तथैव च तिलोदकैः । “तपोधनो! नीले रंगके साँड़ छोड़ने, वर्षा-ऋतुमें दीप देने और अमावास्याको तिलमिश्रित जलद्वारा तर्पण करनेसे क्या लाभ होते हैं?”
“ହେ ତପୋଧନ! ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ବୃଷଭକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା (ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ), ବର୍ଷାଋତୁରେ ଦୀପଦାନ, ଏବଂ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳଦ୍ୱାରା ତର୍ପଣ—ଏହି କର୍ମମାନଙ୍କର କି ଫଳ ହୁଏ?”
Verse 796
पितरस्तेन गच्छन्ति सोमलोकमसंशयम् | जो नदी या तालाबके तटसे अपने सींगोंद्वारा कीचड़ उछालकर खड़ा होता है, उससे वृषोत्सर्ग करनेवालेके पितर निस्संदेह चन्द्रलोकमें जाते हैं
“ସେଇ କର୍ମଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ନିଃସନ୍ଦେହ ସୋମଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଯେ ବୃଷଭ ନଦୀ କିମ୍ବା ପୋଖରୀର ତଟରେ ନିଜ ଶିଙ୍ଗଦ୍ୱାରା କାଦୁଆ ଉଛାଳି ଦାଁଡ଼ାଏ, ସେପରି ବୃଷଭର ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ପିତୃମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।”
Verse 806
तमोरूपं न तस्यास्ति दीपकं य: प्रयच्छति । वर्षा-ऋतुमें दीपदान करनेसे मनुष्य चन्द्रमाके समान शोभा पाता है। जो दीपदान करता है, उसके लिये नरकका अन्धकार है ही नहीं
ଯେ ଦୀପକ ଦାନ କରେ, ତାହା ପାଇଁ ନରକର ଅନ୍ଧକାରରୂପ ତମ ନାହିଁ। ବର୍ଷାଋତୁରେ ଦୀପଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶୋଭା ପାଏ।
Frequently Asked Questions
Beyond listing rites and austerities, it asserts that dharma is fundamentally grounded in non-violence, truthfulness, compassion, and especially ārjava (straightforwardness), while condemning crookedness (jihmatā) as adharma.
Trikāla abhiṣeka, pitṛ-deva worship, agnihotra and homa, pañca-yajña, regulated forest diet (nīvāra, fruits/roots; in extremes water/air-based restraints), sthaṇḍila sleeping, vīrāsana, pañcatapa, and śīta/agni-yoga as disciplined austerities.
Yes. It attributes differentiated results (e.g., enjoyment in Gandharva/Nāga/Yakṣa/Varuṇa/Agni/Śakra or vīra realms, and some claims of worldly kingship after long discipline) as a traditional motivational taxonomy linking tapas and niyama to cosmological reward models.