Adhyaya 106
Tapas-śreṣṭhatā: Anāśana as the Highest Austerity (Bhagīratha–Brahmā Saṃvāda)
Upa-parva: Dāna–Tapas–Anuśāsana (Bhagīratha–Brahmā Saṃvāda episode)
Yudhiṣṭhira opens by recalling Bhīṣma’s earlier teachings on the many forms of dāna and associated virtues (śānti, satya, ahiṃsā, and satisfaction with one’s spouse), then asks what is supreme in tapas. Bhīṣma states his position that tapas is foremost, and within tapas, anāśana (fasting) is the highest. To ground the claim, he narrates an old account: Bhagīratha reaches exalted realms and encounters Brahmā, who questions how he arrived where even gods and humans cannot without performed austerity. Bhagīratha replies by enumerating extensive charitable distributions, ritual performances, and prolonged ascetic undertakings, repeatedly asserting that he did not attain the goal merely by those fruits. He concludes by explicitly affirming anāśana as the defining tapas. Brahmā then honors Bhagīratha with appropriate ritual recognition, thereby sealing the didactic inference that disciplined restraint can be ranked above material giving and ritual magnitude in the taxonomy of spiritual effort.
Chapter Arc: युधिष्ठिर भीष्म से पूछते हैं—दान, शांति, सत्य, अहिंसा और विविध तपों में ऐसा कौन-सा परम तप है, जिसका फल सबसे ऊँचा माना गया है? → भीष्म निर्णायक वचन देते हैं कि तप का शिखर ‘अनशन-व्रत’ है; फिर प्रमाण-रूप में ब्रह्मा और भगीरथ के संवाद की कथा उठती है, जहाँ ब्रह्मा पूछते हैं कि दुर्गम लोक में भगीरथ कैसे पहुँचे—क्योंकि बिना तप के देव, गंधर्व, मनुष्य भी वहाँ नहीं पहुँचते। → भगीरथ अपने दीर्घ तप, मिताहार, मौन, संयम और हिमालय-तपस्या का वर्णन करते हुए यह भी बताते हैं कि उन्होंने सरयू, बाहुदा, गंगा, नैमिष आदि तीर्थों में असंख्य गोदान, अनेक वाजपेय यज्ञ, और वेद-विहित दक्षिणाएँ दीं—पर इन सबके होते हुए भी केवल कर्मकाण्ड-वैभव से वह सिद्धि नहीं मिली; तप के भीतर तप—अनशन-संयम—ही परम कारण ठहरता है। → ब्रह्मा-भगीरथ संवाद के माध्यम से अध्याय यह निष्कर्ष स्थिर करता है कि दान और यज्ञ महान हैं, पर आत्मसंयम-प्रधान तप, विशेषतः अनशन-व्रत, उनकी भी पराकाष्ठा है—क्योंकि वह इन्द्रिय-विजय और अहं-क्षय का सीधा मार्ग है। → भीष्म की वाणी अगले उपदेश की ओर संकेत करती है—अनशन-व्रत की विधि, मर्यादा और उसके दुरुपयोग/अतिशय के दोषों का विवेचन आगे कैसे होगा?
Shlokas
Verse 1
अपन क्रा बछ। सं: त>र्योधिकशततमो< ध्याय: ब्रह्माजी और भगीरथका संवाद
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପିତାମହ! ଆପଣ ଦାନର ନାନା ପ୍ରକାର, ଶାନ୍ତି, ସତ୍ୟ ଓ ଅହିଂସାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ନିଜ ପତ୍ନୀରେ ସନ୍ତୋଷ ରଖିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି ଏବଂ ଦାନର ଫଳ ମଧ୍ୟ ନିରୂପଣ କରିଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ମତରେ ତପୋବଳଠାରୁ ବଡ଼ ବଳ କ’ଣ? ଯଦି ତପସ୍ୟାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଣସି ସାଧନ ଥାଏ, ତେବେ ଦୟାକରି ତାହା ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ।
Verse 2
पितामहस्य विदितं किमन्यत् तपसो बलात् । तपसो यत्परं तेडद्य तन्नो व्याख्यातुमहसि
ପିତାମହଙ୍କୁ ତପୋବଳଠାରୁ ବଡ଼ ଆଉ କେଉଁ ବଳ ଜଣା? ଏବଂ ଯଦି ଆଜି ତପସ୍ୟାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ କିଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥାଏ, ତେବେ ତାହା ଆମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ।
Verse 3
भीष्म उवाच तप: प्रचक्षते यावत् तावल्लोको युधिष्छिर । मतं ममात्र कौन्तेय तपो नानशनात् परम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେ ତପ କରେ, ସେତେ ଅନୁସାରେ ସେ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ପାଏ। କିନ୍ତୁ କୌନ୍ତେୟ! ମୋ ମତରେ ଅନଶନ (ଉପବାସ)ଠାରୁ ବଡ଼ ତପ ନାହିଁ।
Verse 4
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । भगीरथस्य संवादं ब्रह्मणश्ष महात्मन:,इस विषयमें विज्ञ पुरुष राजा भगीरथ और महात्मा ब्रह्माजीके संवादरूप एक प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं
ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେନ୍ତି— ରାଜା ଭଗୀରଥ ଓ ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଂବାଦ।
Verse 5
अतीत्य सुरलोकं च गवां लोक॑ च भारत । ऋषिलोकं च सोडगच्छद् भगीरथ इति श्रुतम्,भारत! सुननेमें आया है कि राजा भगीरथ देवलोक, गौओंके लोक और ऋषिलोकको भी लाँघकर ब्रह्मलोकमें जा पहुँचे
ହେ ଭାରତ! ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ରାଜା ଭଗୀରଥ ଦେବଲୋକ, ଗୋଲୋକ ଏବଂ ଋଷିଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ଆଗକୁ ଗଲେ।
Verse 6
तं तु दृष्टवा वचः प्राह ब्रह्मा राजन् भगीरथम् । कथं भगीरथागास्त्वमिमं लोकं॑ दुरासदम्
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ରାଜା ଭଗୀରଥଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରାଜନ୍! ଏହି ଲୋକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ଭଗୀରଥ, ତୁମେ କିପରି ଏଠାକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲ?”
Verse 7
नहि देवा न गंधर्वा न मनुष्या भगीरथ | आयान्त्यतप्ततपस: कथं वै त्वमिहागत:,“भगीरथ! देवता, गंधर्व और मनुष्य बिना तपस्या किये यहाँ नहीं आ सकते। फिर तुम कैसे यहाँ आ गये?”
“ଭଗୀରଥ! ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟ—ତପସ୍ୟା ବିନା କେହି ଏଠାକୁ ଆସିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତେବେ ତୁମେ କିପରି ଏଠାକୁ ଆସିଲ?”
Verse 8
भगीरथ उवाच निष्काणां वै हाददं ब्राह्मणे भ्य: शतं सहस््राणि सदैव दानम् । बाह्दां व्रतं नित्यमास्थाय विद्धन् न त्वेवाहं तस्य फलादिहागाम्
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—“ହେ ବିଦ୍ୱନ୍! ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ-ବ୍ରତକୁ ନିତ୍ୟ ଧାରଣ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସଦା ଏକ ଲକ୍ଷ ନିଷ୍କ (ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୁଦ୍ରା) ଦାନ କରୁଥିଲି; ତଥାପି ସେଇ ଦାନର ଫଳରୁ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିନାହିଁ।”
Verse 9
दशैकरात्रान् दशपज्चरात्रा- नेकादशैकादशकान क्रतूंश्न । ज्योतिष्टोमानां च शतं यदिष्ट॑ फलेन तेनापि च नागतो5हम्
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—“ମୁଁ ଏକ ରାତିରେ ସମାପ୍ତ ହେଉଥିବା ଦଶ ଯଜ୍ଞ, ପାଞ୍ଚ ରାତିରେ ସମାପ୍ତ ହେଉଥିବା ଦଶ ଯଜ୍ଞ, ଏଗାର ରାତିରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ଏଗାର କ୍ରତୁ, ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ ନାମକ ଶତ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ କରିଛି; ତଥାପି ସେମାନଙ୍କର ଫଳରୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିନାହିଁ।”
Verse 10
यच्चावसं जाह्नवीतीरनित्य: शतं समास्तप्यमानस्तपो5हम् । अदां च तत्रा श्वतरीसहस्रं नारीपुरं न च तेनाहमागाम्
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—“ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ତଟରେ ନିତ୍ୟ ବାସ କରି ମୁଁ ଶତବର୍ଷ ଘୋର ତପ କରିଛି; ଏବଂ ସେଠାରେ ହଜାର ହଜାର ଖଚ୍ଚରୀ ଓ କନ୍ୟାମାନଙ୍କର ଦଳ ଦାନ କରିଛି; ତଥାପି ସେଇ ପୁଣ୍ୟର ପ୍ରଭାବରୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିନାହିଁ।”
Verse 11
दशायुतानि चाश्वानां गोड5युतानि च विंशतिम् । पुष्करेषु द्विजातिभ्य: प्रादां शतसहस्रश:
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—ପୁଷ୍କରରେ ମୁଁ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଅପାର ଦାନ ଦେଲି—ଅଶ୍ୱର ଦଶ ଅୟୁତ ଏବଂ ଗୋଧନର ବିଶ ଗୋଡ଼ୟୁତ; ପୁନଃପୁନଃ ଶତସହସ୍ରରେ ଦାନ କରିଲି।
Verse 12
सुवर्णचन्द्रोत्तम धारिणीनां कन्योत्तमानामददं सहस्रम् । षष्टिं सहस्राणि विभूषितानां जाम्बूनदैराभरणैर्न तेन
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—ଉତ୍ତମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଚନ୍ଦ୍ରହାର ଧାରଣ କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଏକ ସହସ୍ର ଦାନ କଲି; ଜାମ୍ବୂନଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଭୂଷଣରେ ବିଭୂଷିତ ଷଷ୍ଟି ସହସ୍ର ମଧ୍ୟ—ତଥାପି ତାହାରେ ମୋତେ ତୃପ୍ତି (କିମ୍ବା ଅଭୀଷ୍ଟସିଦ୍ଧି) ମିଳିଲା ନାହିଁ।
Verse 13
पुष्करतीर्थमें जो सैकड़ों-हजारों बार मैंने ब्राह्गोंको एक लाख घोड़े और दो लाख गौएँ दान कीं तथा सोनेके उत्तम चन्द्रहार धारण करनेवाली जाम्बूनदके आभूषणोंसे विभूषित हुई साठ हजार सुन्दरी कन््याओंका जो सहस्रों बार दान किया, उस पुण्यसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ ।।
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—ପୁଷ୍କରତୀର୍ଥରେ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଶତସହସ୍ରବାର ଦାନ କରିଛି—ଏକ ଲକ୍ଷ ଅଶ୍ୱ ଓ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଗାଈ। ଆଉ ପୁନଃପୁନଃ ଜାମ୍ବୂନଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଭୂଷଣରେ ବିଭୂଷିତ, ଉତ୍ତମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଚନ୍ଦ୍ରହାର ଧାରଣ କରୁଥିବା ଷଷ୍ଟି ସହସ୍ର ସୁନ୍ଦରୀ କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସହସ୍ରବାର ଦାନ କରିଛି। ତଥାପି ସେହି ପୁଣ୍ୟରେ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିନି। ଆଉ ‘ଗୋସବ’ ନାମକ ଯଜ୍ଞରେ ମୁଁ ପାଳଦେଇଥିବା ପଞ୍ଚାନବେ କୋଟି ଗାଈ ଦାନ କଲି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦଶ ଦଶ ଗାଈ ମିଳିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗାଈ ସହ ସେହି ରଙ୍ଗର ବଛଡ଼ା, ଦୁଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ କାଂସ୍ୟର ଦୋହନପାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦିଆଗଲା; ତଥାପି, ହେ ଲୋକନାଥ, ସେହି ଯଜ୍ଞପୁଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲି ନାହିଁ।
Verse 14
आप्तोयमिषु नियतमेकैकस्मिन् दशाददम् । गृष्टीनां क्षीरदात्रीणां रोहिणीनां शतानि च
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—ଯଜ୍ଞର ନିୟତ ଦୀକ୍ଷା-ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକଥର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ପ୍ରଥମବାର ବଛଡ଼ା ଦେଇ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଦଶ ଦଶ ଗାଈ, ଏବଂ ରୋହିଣୀ ଜାତିର ଗାଈ ଶତଶତ ଦାନ କରିଛି।
Verse 15
दोग्ध्रीणां वै गवां चापि प्रयुतानि दशैव ह । प्रादां दशगुणं ब्रह्मनू न तेनाहमिहागत:
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ମୁଁ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈର ଦଶ ପ୍ରୟୁତ ଦାନ କଲି, ଏବଂ ତାହାର ଦଶଗୁଣ ମଧ୍ୟ; ତଥାପି ସେହି ପୁଣ୍ୟରେ ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥା (କିମ୍ବା ଏହି ଲୋକ) ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲି ନାହିଁ।
Verse 16
वाजिनां बाह्विजातानामयुतान्यददं दश । कर्काणां हेममालानां न च तेनाहमागत:
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—ମୁଁ ଉତ୍ତମ ବଂଶଜ ଦଶ ହଜାର ଘୋଡ଼ା ଦାନ କଲି, ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣମାଳା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚୁର ଦେଲି; ତଥାପି ସେହି ଦାନରେ ମୁଁ ଯେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଚାହୁଁଥିଲି, ତାହା ପାଇଲି ନାହିଁ।
Verse 17
वाह्लीक देशमें उत्पन्न हुए श्वेतरंगके एक लाख घोड़ोंको सोनेकी मालाओंसे सजाकर मैंने ब्राह्मणोंको दान किया; किंतु उस पुण्यसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ ।।
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—ବାହ୍ଲୀକ ଦେଶରେ ଜନ୍ମିତ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଲକ୍ଷ ଘୋଡ଼ାକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣମାଳାରେ ସଜାଇ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ କଲି; ତଥାପି ସେହି ପୁଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲି ନାହିଁ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯଜ୍ଞରେ ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ଅଠାରୋ କୋଟି ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଦ୍ରା ବଣ୍ଟନ କରୁଥିଲି; ତଥାପି ତାହାର ଫଳରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଲି ନାହିଁ।
Verse 18
वाजिनां श्यामकर्णानां हरितानां पितामह । प्रादां हेमस्रजां ब्रह्मन् कोटीर्दश च सप्त च
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—ହେ ପିତାମହ! ଶ୍ୟାମ କର୍ଣ୍ଣ ଓ ହରିତବର୍ଣ୍ଣ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଦାନ କଲି; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ସୁବର୍ଣ୍ଣମାଳାର ଦଶ ଓ ସାତ—ଅର୍ଥାତ ସତର—କୋଟି ମଧ୍ୟ ଦେଲି।
Verse 19
ईषादन्तान् महाकायान् काञ्चनस्रग्विभूषितान् । पद्मिनो वै सहस््राणि प्रादां दश च सप्त च
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—ହଳର ଦଣ୍ଡ ପରି ଦାନ୍ତ ଥିବା, ମହାକାୟ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମାଳାରେ ଭୂଷିତ, ପଦ୍ମଚିହ୍ନିତ ହାତୀମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ହଜାରେ ହଜାରେ ଦାନ କଲି—ମୋଟ ସତର ହଜାର।
Verse 20
अलंकृतानां देवेश दिव्यै: कनकभूषणै: । रथानां काञज्चनाड़ानां सहस्राण्यददं दश
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—ହେ ଦେବେଶ! ଦିବ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଅଙ୍ଗ ଥିବା ଦଶ ହଜାର ରଥ ମୁଁ ଦାନ କଲି—ସମୃଦ୍ଧ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ।
Verse 21
सप्त चान्यानि युक्तानि वाजिभि: समलंकृतै: । ब्रह्म! पितामह! फिर स्वर्णहारसे विभूषित हरे रंगवाले सत्रह करोड़ श्यामकर्ण घोड़े
ଭଗୀରଥ କହିଲେ— ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ହେ ପିତାମହ! ମୁଁ ଆଉ ସାତଟି (ଯାନ/ସମୂହ) ଦାନ କଲି, ଯାହା ସୁସଜ୍ଜିତ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ଥିଲା।
Verse 22
शक्रतुल्यप्रभावाणामिज्यया विक्रमेण ह
ଭଗୀରଥ କହିଲେ— ଯଜ୍ଞାର୍ଚ୍ଚନା ଓ ପରାକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସମ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହେଲେ।
Verse 23
सहस्र॑ निष्ककण्ठानामददं दक्षिणामहम् । विजित्य भूपतीन् सर्वानर्थरिष्टवा पितामह
ଭଗୀରଥ କହିଲେ— ହେ ପିତାମହ! ସମସ୍ତ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରି ମୁଁ ଦକ୍ଷିଣାରୂପେ କଣ୍ଠାଭୂଷଣଯୁକ୍ତ ଏକ ହଜାର ନିଷ୍କ ଦାନ କଲି।
Verse 24
अष्ट भ्यो राजसूयेभ्यो न च तेनाहमागत: । पितामह! यज्ञ और पराक्रममें जो इन्द्रके समान प्रभावशाली थे
ଭଗୀରଥ କହିଲେ— ହେ ପିତାମହ! ଆଠଟି ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ ସିଦ୍ଧିକୁ ପାଇଲି ନାହିଁ। ଯଜ୍ଞ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ଇନ୍ଦ୍ରସମ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, କଣ୍ଠରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣହାର ଧାରଣ କରିଥିବା ହଜାର ହଜାର ରାଜାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ କରି ମୁଁ ଅପାର ଧନ ସଂଗ୍ରହ କଲି, ଆଠ ରାଜସୂୟ କଲି ଏବଂ ସେଇ ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣାରୂପେ ଦାନ କଲି; ତଥାପି ସେହି ପୁଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲୋକରେ ମୋତେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ମିଳିଲା ନାହିଁ।
Verse 25
वाजिनां च सहसेरे द्वे सुवर्णशशतभूषिते
ଭଗୀରଥ କହିଲେ— ଏବଂ ଦୁଇ ହଜାର ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ; ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଶତ ସୁବର୍ଣ୍ଣାଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ଥିଲା।
Verse 26
तपस्वी नियताहार: शममास्थाय वाग्यतः
ପିତାମହ! ମୁଁ ତପସ୍ବୀ ହୋଇ, ନିୟତ ଆହାର ରଖି, ବାକ୍ସଂଯମ କରି, ମୌନ ଓ ଶାନ୍ତଚିତ୍ତରେ ହିମାଳୟରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲି। ସେଇ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭଗବାନ ଶଙ୍କର ଗଙ୍ଗାର ଦୁଃସହ ଧାରାକୁ ନିଜ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କଲେ; ତଥାପି ସେଇ ତପସ୍ୟାର ଫଳରେ ମାତ୍ର ମୁଁ ଏହି ଲୋକରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇନି।
Verse 27
दीर्घकालं हिमवति गंगायाश्न दुरुत्सहाम् मूर्थ्ना धारां महादेव: शिरसा यामधारयत् । न तेनाप्यहमागच्छे फलेनेह पितामह
ହିମାଳୟରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ମହାଦେବ ଗଙ୍ଗାର ଦୁରୁତ୍ସହ ଧାରାକୁ ନିଜ ଶିରରେ ଧାରଣ କଲେ; ତଥାପି ପିତାମହ—ପିତାମହ! ସେଇ ଫଳରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏହି ଲୋକରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇନି।
Verse 28
शम्याक्षेपैरयजं यच्च देवान् साद्यस्कानामयुतैश्लापि यत्तत् । त्रयोदशद्वादशाहै श्ष देव सपौण्डरीकान्न च तेषां फलेन
ହେ ଦେବ! ମୁଁ ବହୁବାର ‘ଶମ୍ୟାକ୍ଷେପ’ ଯାଗରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିଛି; ଦଶହଜାର ‘ସାଦ୍ୟସ୍କ’ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଛି। ଅନେକଥର ତେର ଦିନ ଓ ବାର ଦିନରେ ସମାପ୍ତ ହେବା ଯାଗ, ଏବଂ ‘ପୌଣ୍ଡରୀକ’ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛି; ତଥାପି ସେମାନଙ୍କ ଫଳରେ ମାତ୍ର ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିନି।
Verse 29
अष्टौ सहस्राणि ककुझिनामहं शुक्लर्षभाणामददं द्विजेभ्य: । एकैकं वै काउचनं शंंगमे भ्य: पत्नीश्षैषामदरद निष्ककण्ठी:
ଏତିକି ନୁହେଁ; ମୁଁ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣ କକୁଦଯୁକ୍ତ ଆଠହଜାର ବୃଷଭ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରିଛି—ପ୍ରତ୍ୟେକର ଶିଙ୍ଗରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମଢ଼ା ଥିଲା; ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣହାରରେ ଶୋଭିତ ଗାଈମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଇଛି।
Verse 30
हिरण्यरत्ननिचयानददं रत्नपर्वतान् । धनधान्यसमृद्धा श्च ग्रामाश्चान्ये सहस्रश:
ମୁଁ ଆଳସ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନେକ ମହାଯଜ୍ଞ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଛି; ସେଥିରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରତ୍ନର ଢେର, ରତ୍ନମୟ ପର୍ବତ, ଏବଂ ଧନଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ ହଜାର-ହଜାର ଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରିଛି; ତଥାପି ସେଇ ଦାନର ପୁଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିନି।
Verse 31
शतं शतानां गृष्टीनामददं चाप्यतन्द्रित: । इष्टवानेकैर्महायज्ञैब्राह्मणेभ्यो न तेन च
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—ମୁଁ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଭାବେ ଶତ ଶତ ପ୍ରଥମପ୍ରସୂତା ଗାଈ ଦାନ କରିଛି, ଏବଂ ଅନେକ ମହାଯଜ୍ଞ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇଛି; ତଥାପି ସେହି କର୍ମ ଓ ଦାନର ପୁଣ୍ୟଫଳରେ ମାତ୍ର ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିନାହିଁ।
Verse 32
एकादशाहैरयजं सदक्षिणै- दविर्दादशाहैरश्वमेथैश्व देव । आर्कायणै: षोडशभिश्न ब्रह्ां- स्तेषां फलेनेह न चागतो5स्मि
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—ହେ ଦେବ, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ମୁଁ ଦକ୍ଷିଣାସହିତ ଏକାଦଶ ଦିନିଆ ଓ ଚବିଶ ଦିନିଆ ଯଜ୍ଞ କରିଛି; ଅନେକ ଅଶ୍ୱମେଧ ସମାପ୍ତ କରିଛି ଏବଂ ଷୋଳଥର ଆର୍କାୟଣ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଛି; ତଥାପି ସେହି ଯଜ୍ଞଫଳରେ ମାତ୍ର ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିନାହିଁ।
Verse 33
निष्कैककण्ठमददं योजनायतं तद्विस्तीर्ण काउ्चनपादपानाम् | वन॑ वृतानां रत्नविभूषितानां न चैव तेषामागतो<5हं फलेन
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—ମୁଁ ଏକ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ଏକ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣପାଦପମାନଙ୍କର ଏକ ବନ ଦାନ କରିଛି; ସେଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଛ ରତ୍ନରେ ଭୂଷିତ, ବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ ଏବଂ କଣ୍ଠଦେଶରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣହାରଧାରୀ ଥିଲା। ତଥାପି ସେହି ଦାନଫଳରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିନାହିଁ।
Verse 34
तुरायणं हि व्रतमप्यधृष्य- मक्रोधनो5करवं त्रिंशतो<ब्दान् । शतं गवामष्टशतानि चैव दिने दिने हाददं ब्राह्मणेभ्य:
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—ମୁଁ କ୍ରୋଧରହିତ ହୋଇ ତିରିଶ ବର୍ଷ ଧରି ‘ତୁରାୟଣ’ ନାମକ ଦୁଷ୍କର ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଛି; ସେଥିରେ ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନଅଶେ ଗାଈ ଦାନ ଦେଉଥିଲି।
Verse 35
पयस्विनीनामथ रोहिणीनां तथैवान्याननडुहो लोकनाथ । प्रादां नित्य॑ ब्राह्मुणे भ्य: सुरेश नेहागतस्तेन फलेन चाहम्
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—ହେ ଲୋକନାଥ, ହେ ସୁରେଶ! ମୁଁ ନିତ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦୁଧାଳ ଗାଈ, ରୋହିଣୀ (ଲାଲବର୍ଣ୍ଣ) ଗାଈ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ବଳଦମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରୁଥିଲି; ତଥାପି ସେହି ଦାନଫଳରେ ମାତ୍ର ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିନାହିଁ।
Verse 36
लोकनाथ! सुरेश्वर! इनके अतिरिक्त रोहिणी (कपिला) जातिकी बहुत-सी दुधारू गौएँ तथा बहुसंख्यक साँड़ भी मैं प्रतिदिन ब्राह्मणोंको दान करता था; परंतु उन सब दानोंके फलसे भी मैं इस लोकमें नहीं आया हूँ ।।
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—“ହେ ଲୋକନାଥ! ହେ ସୁରେଶ୍ୱର! ଏହାଛଡ଼ା ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ରୋହିଣୀ (କପିଲା) ଜାତିର ଅନେକ ଦୁଧାଳୁ ଗାଈ ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ବଳଦ ଦାନ କରୁଥିଲି; ତଥାପି ସେ ସମସ୍ତ ଦାନର ଫଳରେ ମୁଁ ଏହି ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇନି। ମୁଁ ନିତ୍ୟ କ୍ରମେ ତିରିଶଥର ଅଗ୍ନିଚୟନ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ମ କରିଛି; ଆଠଥର ସର୍ବମେଧ, ସାତଥର ନରମେଧ ଏବଂ ଏକଶେ ଅଠାଇଶଥର ବିଶ୍ୱଜିତ୍ ଯଜ୍ଞ କରିଛି; ତଥାପି, ହେ ଦେବେଶ୍ୱର, ସେ ଯଜ୍ଞଫଳରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିନି।”
Verse 37
दशभिर्विश्वजिद्धिश्न शतैरष्टादशोत्तरै: । न चैव तेषां देवेश फलेनाहमिहागमम्
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—“ହେ ଦେବେଶ୍ୱର! ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ମୁଁ ବିଶ୍ୱଜିତ୍ ଯଜ୍ଞ ଦଶଥର କରିଛି, ପୁଣି ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଏକଶେ ଅଠାରଥର ଆଉ କରିଛି; ତଥାପି ସେ କର୍ମଫଳରେ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିନି। ମୋର ଏଠାକୁ ଆସିବା ଯଜ୍ଞପୁଣ୍ୟର ପ୍ରତିଫଳ ନୁହେଁ।”
Verse 38
सरय्वां बाहुदायां च गंगायामथ नैमिषे । गवां शतानामयुतमददं न च तेन वै
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—“ସରୟୂ, ବାହୁଦା, ଗଙ୍ଗା ଓ ନୈମିଷରେ ମୁଁ ଗୋଦାନ ଦଶଲକ୍ଷ କରିଛି; ତଥାପି ସେ ଦାନପୁଣ୍ୟରେ ମୁଁ ଏଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇନି। କେବଳ ଅନଶନ-ବ୍ରତର ପ୍ରଭାବରେ ମୁଁ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଲୋକକୁ ପାଇଛି।”
Verse 39
इन्द्रेण गुह्मां निहितं वै गुहायां यद्धार्गवस्तपसेहा भ्यविन्दत् । जाज्वल्यमानमुशनस्तेजसेह तत्साधयामासमहं वरेण्य
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—“ଇନ୍ଦ୍ର ଯେ ଗୁହ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ଗୋପନେ ଗୁହାରେ ନିହିତ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଯାହାକୁ ଭାର୍ଗବ ଏଠାରେ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ—ଉଶନସ୍ (ଶୁକ୍ର)ଙ୍କ ତେଜରେ ଜ୍ୱଳମାନ ସେହି ଦୀପ୍ତ ଶକ୍ତିକୁ, ହେ ବରେଣ୍ୟ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସାଧି ପାଇଛି।”
Verse 40
पहले इन्द्रने स्वयं अनशनव्रतका अनुष्ठान करके इसे गुप्त रखा था। उसके बाद शुक्राचार्यने तपस्याके द्वारा उसका ज्ञान प्राप्त किया। फिर उन्हींके तेजसे उसका माहात्म्य सर्वत्र प्रकाशित हुआ। सर्वश्रेष्ठ पितामह! मैंने भी अंतमें उसी अनशनव्रतका साधन आरम्भ किया ।।
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—“ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜେ ଅନଶନ-ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ଏହାକୁ ଗୋପନ ରଖିଥିଲେ। ପରେ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ତାହାର ଜ୍ଞାନ ପାଇଲେ; ତାଙ୍କ ତେଜରେ ତାହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ହେ ପିତାମହଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଶେଷରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେହି ଅନଶନ-ବ୍ରତର ସାଧନା ଆରମ୍ଭ କଲି। ସେ କର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାବେଳେ ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଋଷି ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଲେ; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମୋପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ। ପ୍ରଭୋ! ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେମାନେ ମୋତେ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ—‘ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଅ।’ ଭଗବନ! ସେହି ପ୍ରସନ୍ନ ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ମୁଁ ଏହି ଲୋକକୁ ଆସିଛି; ଏଥିରେ ଅନ୍ୟଥା ଭାବିବେ ନାହିଁ।”
Verse 41
उक्तस्तैरस्मि गच्छ त्वं ब्रह्मतोकमिति प्रभो । प्रीतेनोक्तसहस््रेण ब्राह्मणानामहं प्रभो । इमं लोकमनुप्राप्तो मा भूत् ते5त्र विचारणा
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—ପ୍ରଭୋ! ସେମାନେ ମୋତେ କହିଥିଲେ, “ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଅ।” ହେ ସ୍ୱାମୀ! ପ୍ରସନ୍ନ ସେହି ସହସ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର କୃପାମୟ ଆଜ୍ଞା ଓ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ମୁଁ ଏହି ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି; ତେଣୁ ଏଥିରେ ଆପଣଙ୍କ ମନରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନ ରହୁ।
Verse 42
काम यथादद्विहितं विधात्रा पृष्टेन वाच्यं तु मया यथावत् | तपो हि नान्यच्चानशनान्मतं मे नमोस्तु ते देववर प्रसीद
ଭଗୀରଥ କହିଲେ—ଦେବେଶ୍ୱର! ବିଧାତା ଯେପରି ବିଧାନ କରିଥିଲେ, ମୋ ସଙ୍କଳ୍ପାନୁସାରେ ମୁଁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅନଶନବ୍ରତ ପାଳନ କରିଛି। ଆପଣ ପଚାରିଥିବାରୁ, ସବୁ କଥା ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହିବା ଉଚିତ; ତେଣୁ ସବୁ କହିଦେଲି। ମୋ ମତରେ ଅନଶନଠାରୁ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା ନାହିଁ। ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର—ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ।
Verse 43
भीष्म उवाच इत्युक्तवन्तं ब्रह्मा तु राजानं स भगीरथम् । पूजयामास पूजा विधिदृष्टेन कर्मणा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଭଗୀରଥ ଏପରି କହିସାରିବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିଅନୁସାରେ ସେହି ରାଜାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସତ୍କାର କଲେ।
Verse 44
तस्मादनशनैरयुक्तो विप्रान् पूजय नित्यदा । विप्राणां वचनात् सर्व परत्रेह च सिध्यति
ଏହେତୁ ଅନଶନ ଓ ସଂଯମରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କର। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ବଚନ ମାନିଲେ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ—ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 45
अतः तुम भी अनशनव्रतसे युक्त होकर सदा ब्राह्मणोंका पूजन करो; क्योंकि ब्राह्मणोंके आशीर्वादसे इह लोक और परलोकमें भी सम्पूर्ण कामनाएँ सिद्ध होती हैं ।।
ଏହେତୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅନଶନବ୍ରତରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କର; କାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ—ସମସ୍ତ କାମନା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଅନ୍ନ, ବସ୍ତ୍ର, ଗୋ, ସୁନ୍ଦର ଗୃହ ଇତ୍ୟାଦି ଶୁଭ ଦାନ ଦେଇ, ଏବଂ ମଙ୍ଗଳକାରୀ ଦେବଗଣଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ହିଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ। ଲୋଭ ତ୍ୟାଗ କରି ଏହି ପରମ ଗୁହ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଆଚରଣ କର।
Verse 102
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अंतर्गत दानधर्मपर्वमें हस्तिकूट नामक एक सौ दोवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ “ହସ୍ତିକୂଟ” ନାମକ ଏକଶ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 103
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि ब्रह्मभगीरथसंवादे त्रयधिकशततमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତେ ଅନୁଶାସନପର୍ବେ ଦାନଧର୍ମପର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମା-ଭଗୀରଥ-ସଂବାଦେ ଏକଶ ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟଃ।
Verse 216
वाजपेयेषु दशसु प्रादां तेष्वपि चाप्यहम् । इनके अतिरिक्त भी जो वस्तुएँ वेदोंमें दक्षिणाके अवयवरूपसे बतायी गयी हैं, उन सबको मैंने दस वाजपेय यज्ञोंका अनुष्ठान करके दान किया था
ଦଶଟି ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞରେ ମୁଁ ଦାନ କରିଥିଲି; ଏବଂ ସେହି ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ବେଦରେ ଦକ୍ଷିଣାର ଅବୟବରୂପେ ଯେଯେ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେସବୁକୁ ମୁଁ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞାନୁଷ୍ଠାନ କରି ଦାନ କରିଥିଲି।
Verse 246
दक्षिणाश्रि: प्रवृत्ताभिर्मम नागां च तत्कृते । जगत्पते! मेरी दी हुई दक्षिणाओंसे गंगानदी आच्छादित हो गयी थी; परंतु उसके कारण भी मैं इस लोकमें नहीं आया हूँ
ହେ ଜଗତ୍ପତି! ନାଗମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନିୟତ ଥିବା ମୋର ଦତ୍ତ ଦକ୍ଷିଣାର ଧାରା ଏତେ ପ୍ରଚୁର ଥିଲା ଯେ ଗଙ୍ଗାନଦୀ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଆଛାଦିତ ହୋଇଗଲା; ତଥାପି ସେହି କାରଣରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏହି ଲୋକକୁ ପୁନଃ ଆସିପାରିନି।
Verse 256
वरं ग्रामशतं चाहमेकैकस्य त्रिधाददम् । उस यज्ञमें मैंने प्रत्येक ब्राह्मणको तीन-तीन बार सोनेके सैकड़ों आभूषणोंसे विभूषित दो-दो हजार घोड़े और एक-एक सौ अच्छे गाँव दिये थे
ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତିନିଥର କରି ବରରୂପେ ଶତ ଶତ ଗ୍ରାମ ଦେଇଥିଲି; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଶତଶତ ଆଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ କରି ଦୁଇ ଦୁଇ ହଜାର ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲି।
Frequently Asked Questions
The pivot is evaluative rather than situational: how to rank religious-moral practices—massive dāna and grand yajñas versus interior discipline—culminating in Bhīṣma’s claim that anāśana is the highest tapas.
The chapter teaches that spiritual efficacy is not reducible to scale of giving or ritual performance; disciplined restraint, especially regulated abstention/fasting undertaken as tapas, is presented as a superior transformative practice.
Yes in narrative form: Brahmā’s reception and honoring of Bhagīratha operates as institutional validation of the teaching, functioning analogously to a phalāśruti by confirming the authority and efficacy of the stated tapas hierarchy.