Adhyaya 42
Mudrā-vidhāna (Lalitopākhyāna): Āvāhanī–Saṃkṣobhiṇī–Ākarṣiṇī and allied Mudrās
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଲଲିତୋପାଖ୍ୟାନର ଉତ୍ତରଭାଗରେ ହୟଗ୍ରୀବ–ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସମ୍ବାଦ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ମୁଦ୍ରା-ରଚନାର ବିଧି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି। ହୟଗ୍ରୀବ ଆବାହନୀ ମହାମୁଦ୍ରା (ତ୍ରିଖଣ୍ଡା), ପରେ ସଂକ୍ଷୋଭିଣୀ ଓ ତାହାର ଭେଦ ବିଦ୍ରାବିଣୀ, ଏବଂ ‘ତ୍ରିଲୋକକୁ ଆକର୍ଷଣ’ କରିପାରୁଥିବା ଆକର୍ଷିଣୀ ମୁଦ୍ରାକୁ ଆଙ୍ଗୁଳି-ବିନ୍ୟାସ ସହ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଉନ୍ମାଦିଣୀ, ମହାଙ୍କୁଶା (ସର୍ବକାର୍ଯ୍ୟସାଧକ), ଖେଚରୀ (ପରମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ଜ୍ଞାନମାତ୍ରେ ଯୋଗିନୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ), ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ସର୍ବସିଦ୍ଧି ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ବୀଜ-ମୁଦ୍ରାର ବିଧାନ କହନ୍ତି। ଏହା ବଂଶକଥା ନୁହେଁ; ଶାକ୍ତ-ତାନ୍ତ୍ରିକ ଆଚାରର ସଠିକ୍, ପୁନରାବୃତ୍ତିଯୋଗ୍ୟ ହସ୍ତ-ଇଙ୍ଗିତ ଶିକ୍ଷା।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने एकचत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच मुद्राविरचनारीतिमश्वानन निवेदय / याभिर्विरचिताभिस्तु श्रीदेवी संप्रसीदति
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ, ହୟଗ୍ରୀବ–ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସଂବାଦର ଲଲିତୋପାଖ୍ୟାନରେ ଏକଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— ହେ ଅଶ୍ୱାନନ! ମୁଦ୍ରା-ବିରଚନ ରୀତି କହ, ଯାହା କରିଲେ ଶ୍ରୀଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 2
हयग्रीव उवाच आवाहनी महामुद्रा त्रिखण्डेति प्रकीर्तिता / परिवृत्य करौ स्पष्टमङ्गुष्ठौ कारयेत्समौ
ହୟଗ୍ରୀବ କହିଲେ— ‘ଆବାହନୀ’ ମହାମୁଦ୍ରା ‘ତ୍ରିଖଣ୍ଡା’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଦୁଇ ହାତକୁ ଘୁରାଇ ମଡ଼ି, ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଠାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ସମ କରିବ।
Verse 3
अनामान्तर्गते कृत्वा तर्जन्यौ कुटिलाकृती / कनिष्ठिके नियुञ्जीत निजस्थाने तपोधन / संक्षोभिण्याख्यामुद्रां तु कथयाम्यधुना श्रुणु
ହେ ତପୋଧନ! ଦୁଇ ତର୍ଜନୀକୁ ଅନାମିକାର ଭିତରେ ରଖି ବାଙ୍କା ଆକାର କର; କନିଷ୍ଠିକାକୁ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ନିଯୁକ୍ତ କର। ଏବେ ‘ସଂକ୍ଷୋଭିଣୀ’ ନାମକ ମୁଦ୍ରା କହୁଛି— ଶୁଣ।
Verse 4
मध्यमे मध्यगे कृत्वा कनिष्ठाङ्गुष्टरोधिते / तर्जन्यो दण्डवत्कृत्वा मध्यमोपर्यनामिके
ମଧ୍ୟମାକୁ ମଧ୍ୟରେ ରଖି, କନିଷ୍ଠିକାକୁ ଅଙ୍ଗୁଠାଦ୍ୱାରା ରୋକି; ତର୍ଜନୀକୁ ଦଣ୍ଡ ପରି ସିଧା କରି, ମଧ୍ୟମାର ଉପରେ ଅନାମିକା ପାଖେ ରଖିବ।
Verse 5
एतस्या एव मुद्राया मध्यमे सरले यदि / क्रियते विन्ध्यदर्पारे मुद्रा विद्राविणी तथा
ଏହି ମୁଦ୍ରାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସରଳଭାବେ ଯଦି ବିନ୍ଧ୍ୟର ଦର୍ପ ନାଶ ପାଇଁ କରାଯାଏ, ତେବେ ତାହା ‘ବିଦ୍ରାବିଣୀ’ ମୁଦ୍ରା ଭାବେ ଖ୍ୟାତ।
Verse 6
मध्यमातर्जनीभ्यां तु कनिष्ठानामिके समे / अङ्कुशाकाररूपाभ्यां मध्यगे कलशोद्भव / इयमाकर्षिणी मुद्रा त्रैलोक्याकर्षणे क्षमा
ହେ କଲଶୋଦ୍ଭବ! ମଧ୍ୟମା-ତର୍ଜନୀ ଓ କନିଷ୍ଠା-ଅନାମିକାକୁ ସମାନ ରଖି, ଉଭୟକୁ ଅଙ୍କୁଶାକାର କଲେ ଏହା ‘ଆକର୍ଷିଣୀ’ ମୁଦ୍ରା; ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ ଆକର୍ଷଣେ ସମର୍ଥ।
Verse 7
पुटाकारौ करौ कृत्वा तर्जन्यावङ्कुशाकृती / परिवर्तक्रमेणैव मध्यमे तदधोगते
ଦୁଇ ହାତକୁ ପୁଟାକାର କରି, ଦୁଇ ତର୍ଜନୀକୁ ଅଙ୍କୁଶାକୃତି କର; ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତକ୍ରମେ ମଧ୍ୟମାକୁ ତାହାର ତଳେ ରଖ।
Verse 8
क्रमेणानेन देवर्षे मध्यमामध्यगे ऽनुजे / अनामिके तु सरले तद्बहिस्तर्जनीद्वयम्
ହେ ଦେବର୍ଷି! ଏହି କ୍ରମରେ ମଧ୍ୟମାର ମଧ୍ୟରେ କନିଷ୍ଠାକୁ ରଖ; ଅନାମିକାକୁ ସରଳ ରଖି, ତାହାର ବାହାରେ ଦୁଇ ତର୍ଜନୀ ରହୁ।
Verse 9
दण्डाकारौ ततोंऽगुष्ठौ मध्यमावर्तदेशगौ / मुद्रैषोन्मादिनी नाम्ना ख्याता वातापितापन
ତାପରେ ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଠାକୁ ଦଣ୍ଡାକାର କରି ମଧ୍ୟମାର ବର୍ତ୍ତସ୍ଥାନରେ ରଖ; ଏହି ମୁଦ୍ରା ‘ଉନ୍ମାଦିନୀ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ, ଯାହା ବାତାଦିକୁ ତାପିତ କରି ଶମନ କରେ।
Verse 10
अस्यास्त्वनामिकायुग्ममधः कृत्वाङ्कुशाकृति / तर्जन्यावपि तेनैव क्रमेण विनियोजयेत्
ଏଥିରେ ଅନାମିକାର ଯୁଗଳକୁ ତଳକୁ କରି ଅଙ୍କୁଶାକୃତି କର; ଏହି ଏକେ କ୍ରମରେ ତର୍ଜନୀକୁ ମଧ୍ୟ ବିଧିମତେ ନିୟୋଜ କର।
Verse 11
इयं महाङ्कुशा मुद्रा सर्वकार्यार्थसाधिका
ଏହି ମହାଅଙ୍କୁଶା ମୁଦ୍ରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଇଷ୍ଟାର୍ଥ ସାଧନକାରିଣୀ।
Verse 13
सव्यं दक्षिणादेशे तु दक्षिणं सव्यदेशतः / बाहू कृत्वा तु देवर्षे हस्तौ सम्परिवर्त्य च ४२।१२ / कनिष्ठानामिके युक्ते क्रमेणानेन तापस / तर्जनीभ्यां समाक्रान्ते सर्वोर्ध्वमपि मध्यमे
ହେ ଦେବର୍ଷି! ବାମକୁ ଦକ୍ଷିଣ ସ୍ଥାନରେ ଓ ଦକ୍ଷିଣକୁ ବାମ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ଭୁଜା ଗଢ଼ି ଦୁଇ ହସ୍ତକୁ ପରସ୍ପର ପରିବର୍ତ୍ତନ କର। ହେ ତାପସ! ଏହି କ୍ରମରେ କନିଷ୍ଠା ଓ ଅନାମିକାକୁ ଯୋଡ଼ି, ତର୍ଜନୀଦ୍ୱୟରେ ଆବୃତ କର; ଏବଂ ମଧ୍ୟମାକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠା।
Verse 14
लोपामुद्रापतेङ्गुष्ठौ कारयेत्सकलावपि / इयं तु खेचरी नाम मुद्रा सर्वोत्तमोत्तमा / एतद्विज्ञानमात्रेण योगिनीनां प्रियो भवेत्
ହେ ଲୋପାମୁଦ୍ରାପତି! ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିଧିମତେ କରାଇବ। ଏହି ‘ଖେଚରୀ’ ନାମକ ମୁଦ୍ରା ସର୍ବୋତ୍ତମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମୋତ୍ତମ। ଏହାର ବିଜ୍ଞାନମାତ୍ରେ ସାଧକ ଯୋଗିନୀମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ।
Verse 15
परिवर्त्य करौ स्पृष्टावर्धचन्द्रसमाकृती / तर्जन्यङ्गुष्ठयुगलं युगपद्योजयेत्ततः
ଦୁଇ ହସ୍ତକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ପରସ୍ପର ସ୍ପର୍ଶ କରାଇ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ଆକୃତି କର; ତାପରେ ତର୍ଜନୀ–ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠ ଯୁଗଳକୁ ଏକାସାଥି ଯୋଡ଼।
Verse 16
अधः कनिष्ठावष्टब्धमध्यमे विनियोजयेत् / अथैते कुटिले युक्त्वा सर्वाधस्तादनामिके / बीजमुद्रेयमाचिरात्सर्वसिद्धप्रवर्तिनी
ତଳେ କନିଷ୍ଠିକାକୁ ଦୃଢ଼ କରି ମଧ୍ୟମାରେ ନିଯୋଜନ କରିବ। ପରେ ବକ୍ର ଆଙ୍ଗୁଳିଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଗ କରି ସବୁଠାରୁ ତଳେ ଅନାମିକାକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ଏହି ବୀଜମୁଦ୍ରା ଶୀଘ୍ର ସର୍ବସିଦ୍ଧି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିନୀ।
Verse 17
मध्याग्रे कुटिलाकारे तर्जन्युपरि संस्थिते / अनामिकामध्यगते तथैव हि कनिष्टिके
ମଧ୍ୟମାର ଅଗ୍ରଭାଗକୁ ବକ୍ରାକାର କରି ତର୍ଜନୀର ଉପରେ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ଅନାମିକାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କନିଷ୍ଠିକାକୁ ରଖିବ।
Verse 18
सर्वा एकत्र संयोज्य चाङ्गुष्ठपरिपीडिताः / एषा तु प्रथमा मुद्रा योनिमुद्रेति संज्ञिता
ସମସ୍ତ ଆଙ୍ଗୁଳିକୁ ଏକତ୍ର ଯୋଗ କରି ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠଦ୍ୱାରା ଦବାଇବ। ଏହି ପ୍ରଥମ ମୁଦ୍ରା ‘ଯୋନିମୁଦ୍ରା’ ବୋଲି ସଂଜ୍ଞିତ।
Verse 19
एता मुद्रास्तु देवर्षे श्रीदेव्याः प्रीतिहेतवः / पूजाकाले प्रयोक्तव्या यथानुक्रमयोगतः
ହେ ଦେବର୍ଷେ! ଏହି ମୁଦ୍ରାଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରୀତିର ହେତୁ। ପୂଜାକାଳେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
None directly; this chapter is not a vamśa catalog. It is a Lalitopākhyāna ritual-technical unit focused on mudrā-vidhāna transmitted through the Hayagrīva → Agastya teaching line.
Key mudrās include Āvāhanī (Mahāmudrā/Trikhaṇḍā) for invocation-oriented practice, Saṃkṣobhiṇī and its variant Vidrāviṇī for ‘agitating/dispersing’ effects, Ākarṣiṇī explicitly for attraction (trailokyākarṣaṇa), Mahāṅkuśā as broadly ‘all-purpose’ for accomplishing aims, Khecarī as a highly praised yoginī-favored seal, and a Bīja-mudrā said to quickly set siddhis in motion.
It operationalizes devotion to Śrī Devī through embodied liturgy: mudrās serve as standardized “ritual interfaces” that authorize, focus, and sequence sādhana, presenting Shākta power not only as narrative theology but as repeatable practice transmitted by recognized speakers.