Shloka 13
Mudrā-vidhāna (Lalitopākhyāna): Āvāhanī–Saṃkṣobhiṇī–Ākarṣiṇī and allied Mudrās
Devanagari script
सव्यं दक्षिणादेशे तु दक्षिणं सव्यदेशतः / बाहू कृत्वा तु देवर्षे हस्तौ सम्परिवर्त्य च ४२।१२ / कनिष्ठानामिके युक्ते क्रमेणानेन तापस / तर्जनीभ्यां समाक्रान्ते सर्वोर्ध्वमपि मध्यमे
Transliteration
savyaṃ dakṣiṇādeśe tu dakṣiṇaṃ savyadeśataḥ / bāhū kṛtvā tu devarṣe hastau samparivartya ca 42.12 / kaniṣṭhānāmike yukte krameṇānena tāpasa / tarjanībhyāṃ samākrānte sarvordhvamapi madhyame
Translation
ହେ ଦେବର୍ଷି! ବାମକୁ ଦକ୍ଷିଣ ସ୍ଥାନରେ ଓ ଦକ୍ଷିଣକୁ ବାମ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ଭୁଜା ଗଢ଼ି ଦୁଇ ହସ୍ତକୁ ପରସ୍ପର ପରିବର୍ତ୍ତନ କର। ହେ ତାପସ! ଏହି କ୍ରମରେ କନିଷ୍ଠା ଓ ଅନାମିକାକୁ ଯୋଡ଼ି, ତର୍ଜନୀଦ୍ୱୟରେ ଆବୃତ କର; ଏବଂ ମଧ୍ୟମାକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠା।
Word by Word
सव्यम्the left (hand)
सव्यम्:
कर्म (कर्म/Direct object)
TypeNoun
Rootसव्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; ‘left (hand/side)’
दक्षिण-आदेशेin the right position
दक्षिण-आदेशे:
अधिकरण (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootदक्षिण (प्रातिपदिक) + आदेश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; ‘in the right position/side’
तुand/indeed
तु:
सम्बन्ध (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात/particle
दक्षिणम्the right (hand)
दक्षिणम्:
कर्म (कर्म/Direct object)
TypeNoun
Rootदक्षिण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; ‘right (hand/side)’
सव्य-देशतःfrom the left side
सव्य-देशतः:
अपादान (अपादान/Source)
TypeIndeclinable
Rootसव्य (प्रातिपदिक) + देश (प्रातिपदिक) + तः (अव्यय-तसिल्)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय; ‘from the left side/place’
बाहूthe two arms
बाहू:
कर्म (Direct object)
TypeNoun
Rootबाहु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया (2nd), द्विवचन; ‘two arms’
कृत्वाhaving made/placed
कृत्वा:
पूर्वकाल (Absolutive)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund)
तुthen/indeed
तु:
सम्बन्ध (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात/particle
देवर्षेO divine sage
देवर्षे:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootदेवर्षि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन
हस्तौthe two hands
हस्तौ:
कर्म (Direct object)
TypeNoun
Rootहस्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया (2nd), द्विवचन; ‘two hands’
सम्परिवर्त्यhaving rotated/turned
सम्परिवर्त्य:
पूर्वकाल (Absolutive)
TypeVerb
Rootसम् + परि + वृत्/वर्त् (धातु)
Formक्त्वान्त-समकक्ष अव्यय (gerund in -ya); ‘having turned around/rotated’
चand
च:
सम्बन्ध (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय; conjunction ‘and’
कनिष्ठा-अनामिकेthe little and ring fingers
कनिष्ठा-अनामिके:
कर्ता (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootकनिष्ठा (प्रातिपदिक) + अनामिका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st), द्विवचन; dvandva ‘little-finger and ring-finger (pair)’
युक्तेjoined/paired
युक्ते:
विशेषण (Adjectival)
TypeAdjective
Rootयुज् (धातु) → युक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st), द्विवचन; past participle ‘joined/placed together’ qualifying kaniṣṭhānāmike
क्रमेणin sequence
क्रमेण:
क्रियाविशेषण (Manner)
TypeNoun
Rootक्रम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे तृतीया (3rd), एकवचन; instrumental ‘in order’
अनेनwith this
अनेन:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्गे तृतीया (3rd), एकवचन; instrumental ‘by this/with this’
तापसO ascetic
तापस:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootतापस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सम्बोधन (Vocative), एकवचन
तर्जनीभ्याम्with the two index-fingers
तर्जनीभ्याम्:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootतर्जनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे तृतीया (3rd), द्विवचन; instrumental ‘by/with the two index-fingers’
समाक्रान्तेoverlapped/pressed over
समाक्रान्ते:
विशेषण (Adjectival)
TypeAdjective
Rootसम् + आ + क्रम् (धातु) → समाक्रान्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st), द्विवचन; past participle ‘covered/overlapped/pressed’
सर्वम्entirely
सर्वम्:
क्रियाविशेषण (Extent)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया (2nd), एकवचन; used adverbially ‘entirely’
ऊर्ध्वम्upwards
ऊर्ध्वम्:
क्रियाविशेषण (Direction)
TypeIndeclinable
Rootऊर्ध्व (प्रातिपदिक/अव्ययप्राय)
Formअव्यय; adverb ‘upwards’
अपिalso
अपि:
सम्बन्ध (Particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; particle ‘also/even’
मध्यमेin the middle (finger/part)
मध्यमे:
अधिकरण (Location)
TypeNoun
Rootमध्यम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी (7th), एकवचन; ‘in/on the middle (finger/part)’