Adhyaya 28

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपाद दारुवनप्रवेशभस्मस्नानविधिर्नाम सप्तविंशतितमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अगात्कथममावस्यां मासि मासि दिवं नृपः / ऐलः पुरूरवाः सूत कथं वातर्पयत्पितॄन्

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ପୂର୍ବଭାଗର ଦ୍ୱିତୀୟ ଖଣ୍ଡରେ ‘ଅନୁଷଙ୍ଗପାଦ, ଦାରୁବନପ୍ରବେଶ ଓ ଭସ୍ମସ୍ନାନବିଧି’ ନାମକ ସପ୍ତବିଂଶତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଋଷି କହିଲେ—ହେ ନୃପ! ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସେ ପ୍ରତିମାସ ସ୍ୱର୍ଗକୁ କିପରି ଗଲା? ହେ ସୂତ! ଐଲ ପୁରୂରବା ପିତୃମାନଙ୍କୁ କିପରି ତର୍ପଣ କଲା?

Verse 2

सूत उवाच तस्य ते ऽहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं शांशपायने / ऐलस्यादित्यसंयोगं सोमस्य च महात्मनः

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଶାଂଶପାୟନ! ମୁଁ ତୁମକୁ ତାହାର ପ୍ରଭାବ କହିବି—ଐଲଙ୍କ ଆଦିତ୍ୟସଂଯୋଗ ଓ ମହାତ୍ମା ସୋମଙ୍କ ବିଷୟ ମଧ୍ୟ।

Verse 3

अन्तःसारमयस्येन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः / ह्रासवृद्धी पिदृमतः पित्र्यस्य च विनिर्णयम्

ଅନ୍ତଃସାରମୟ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ହ୍ରାସ-ବୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ପିତୃଲୋକ ଓ ପିତୃଧର୍ମର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି।

Verse 4

सोमाच्चैवामृतप्राप्तिं पितॄणां तर्वणं तथा / काव्याग्निष्वात्तमौम्यानां पितॄणाञ्चैव दर्शनम्

ସୋମରୁ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅମୃତପ୍ରାପ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ତର୍ପଣ, ଏବଂ କାବ୍ୟ, ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ସୌମ୍ୟ ନାମକ ପିତୃମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 5

यथा पुरूरवाश्चैव तर्पयामास वै पितॄन् / एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि पर्वाणि च यथाक्रमम्

ପୁରୂରବା ଯେପରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି ତୃପ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେପରି ଏ ସମସ୍ତ ମୁଁ କହିବି; ପର୍ବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କ୍ରମକ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 6

यदा तु चन्द्रसूर्यौं वै नक्षत्रेण समागतौ / अमावस्यां निवसत एकरात्रैकमण्डलौ

ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ସମାଗତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସେମାନେ ଏକ ରାତ୍ରି ଏକ ମଣ୍ଡଳରେ ନିବାସ କରନ୍ତି।

Verse 7

स गच्छति तदा द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ / अमावस्याममावास्यां मातामहपितामहौ

ତେବେ ସେ ଅମାବାସ୍ୟାର ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଦିବାକର ଓ ନିଶାକରଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଏ; ସେଠାରେ ମାତାମହ ଓ ପିତାମହ—ଦୁଇ ପିତୃ ଉପସ୍ଥିତ ଥାନ୍ତି।

Verse 8

अभिवाद्य स तौ तत्र कालापेक्षः प्रतीक्षते / प्रस्यन्दमानात्सोमात्तु पित्रर्थं तु परिश्रवान्

ସେ ସେଠାରେ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରି କାଳର ଅପେକ୍ଷାରେ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କଲା। ପ୍ରବହମାନ ସୋମରୁ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ପରିଶ୍ରବ ଧାରା ନିସ୍ସୃତ ହେଲା।

Verse 9

ऐलः पुरूरवा विद्वान्मासश्राद्धचिकीर्षया / उपास्ते पितृमन्तं तं सोमं दिवि समास्थितः

ବିଦ୍ୱାନ ଐଲ ପୁରୂରବା ମାସଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ଦିବି ସମାସ୍ଥିତ ପିତୃମନ୍ତ ସେହି ସୋମଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ।

Verse 10

द्विलवां कुहूमात्रां च ते उभे तु विचार्य सः / सिनीवालीप्रमाणेभ्यः सिनीवालीमुपास्य सः

ସେ ଦ୍ୱିଲବା ଓ କୁହୂମାତ୍ରା—ଏହି ଉଭୟକୁ ବିଚାର କରି, ସିନୀବାଳୀର ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ସିନୀବାଳୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲା।

Verse 11

कुहूमात्रः कलां चैव ज्ञात्वोपास्ते कुहूं तथा / स तदा तामुपासीनः कालापेक्षः प्रपश्यति

କୁହୂମାତ୍ରା ଓ କଳାକୁ ଜାଣି ସେ ସେହିପରି କୁହୂଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲା। ତେବେ ସେ ତାଙ୍କ ଉପାସନାରେ ଆସୀନ ହୋଇ କାଳର ଅପେକ୍ଷାରେ ଦେଖିଲା।

Verse 12

सुधामृतं तु तत्सोमात्स्रवद्वै मासतृप्तये / दशभिः पञ्चभिश्चैव सुधामृतपरिस्रवैः

ସେହି ସୋମରୁ ମାସତୃପ୍ତି ପାଇଁ ସୁଧାମୃତ ପ୍ରବହିତ ହୁଏ—ଦଶ ଓ ପଞ୍ଚ, ଏପରି ସୁଧାମୃତ ପରିସ୍ରବ ଧାରାରେ।

Verse 13

कृष्णपक्षे भुजां प्रीत्या दह्यमानां तथांशुभिः / सद्यः प्रक्षरता तेन सौम्येन मधुना तु सः

କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ତାହାର ଭୁଜା କିରଣରେ ଦହିଯାଉଥିଲା; ତେବେ ସେ ସୌମ୍ୟ ମଧୁରେ ସତ୍ୱର ଧାରା ଝରାଇଲା।

Verse 14

निर्वातेष्त्रथ पक्षेषु पित्र्येण विधिना दिवि / सुधामृतेन राजैन्द्रस्तर्प यामास वै पितॄन्

ନିର୍ବାତ ପକ୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ, ଦିବି ପିତୃବିଧି ଅନୁସାରେ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସୁଧାମୃତରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି ତୃପ୍ତ କଲେ।

Verse 15

सौम्यान्बर्हिषदः काव्यानग्निष्वात्तांस्तथैव च / ऋतमग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः

ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ, କାବ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ—ଏମାନେ ପିତୃଗଣ; ଏବଂ ‘ଋତମଗ୍ନି’ ଯେ ଉକ୍ତ, ସେହି ସଂବତ୍ସର ବୋଲି ମନ୍ୟ।

Verse 16

जज्ञिरे ह्यृतवस्तस्माद्ध्यृतुभ्यश्चार्त्तवास्तथा / आर्तवा ह्यर्द्धमासाख्याः पितरो ह्यृतुसूनवः

ତାହାଠାରୁ ଋତୁମାନେ ଜନ୍ମିଲେ; ଋତୁମାନଙ୍କଠାରୁ ଆର୍ତ୍ତବମାନେ ମଧ୍ୟ। ଆର୍ତ୍ତବମାନେ ‘ଅର୍ଧମାସ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ସେହି ପିତୃମାନେ ଋତୁସୂନୁ।

Verse 17

ऋतवः पितामहा मासा अयनाह्यब्दसूनवः / प्रपितामहास्तु वै देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः

ଋତୁମାନେ ପିତାମହ; ମାସ ଓ ଅୟନ ବର୍ଷର ପୁତ୍ର; ଏବଂ ପ୍ରପିତାମହ ଦେବମାନେ ‘ପଞ୍ଚାବ୍ଦ’ ନାମରେ ପରିଚିତ—ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୁତ।

Verse 18

सौम्यास्तु सोमजा ज्ञेयाः काव्या ज्ञेयाः कवेः सुताः / उपहूताः स्मृता देवाः सोमजाः सोमपाः स्मृताः

‘ସୌମ୍ୟ’ ନାମରେ ସୋମଜ ପିତୃଗଣ ଜଣାଯାନ୍ତି; ‘କାବ୍ୟ’ ପିତୃଗଣ କବିଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ‘ଉପହୂତ’ ଦେବଗଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସୋମଜମାନେ ‘ସୋମପ’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 19

आज्यपास्तु स्मृताः काव्यास्तिस्रस्ताः पितृजातयः / काव्या बर्हिषद श्चैव अग्निष्वात्ताश्च तास्त्रिधा

କାବ୍ୟ ପିତୃଗଣ ‘ଆଜ୍ୟପ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ପିତୃଜାତି ତିନି—କାବ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ, ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ—ଏହିପରି ତ୍ରିବିଧ।

Verse 20

गृहस्था ये च यज्वान ऋतुर्बर्हिषदो ध्रुवम् / गृहस्थाश्चाप्ययज्वान अग्निष्वात्तास्तथार्त्तवाः

ଯେ ଗୃହସ୍ଥ ଯଜ୍ଞକାରୀ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ‘ଋତୁ’ ଓ ‘ବର୍ହିଷଦ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଯେ ଗୃହସ୍ଥ ଯଜ୍ଞ ନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ‘ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ’ ଓ ‘ଆର୍ତ୍ତବ’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚରିତ।

Verse 21

अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दास्तान्निबोधत / तेषां संवत्सरो ह्यग्निः सूयस्तु परिवत्सरः

କାବ୍ୟ ପିତୃଗଣ ‘ଅଷ୍ଟକାପତି’; ସେମାନେ ପାଞ୍ଚ ‘ଅବ୍ଦ’—ଏହା ଜାଣ। ସେମାନଙ୍କର ‘ସଂବତ୍ସର’ ଅଗ୍ନି; ‘ପରିବତ୍ସର’ ସୂର୍ଯ୍ୟ।

Verse 22

सोम इड्वत्सरः प्रोक्तो वायुश्चैवानुवत्सरः / रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दास्ते युगात्मकाः

ସୋମକୁ ‘ଇଡ୍ୱତ୍ସର’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ବାୟୁ ‘ଅନୁବତ୍ସର’। ସେମାନଙ୍କର ରୁଦ୍ର ‘ବତ୍ସର’; ଏହି ପାଞ୍ଚ ‘ଅବ୍ଦ’ ଯୁଗାତ୍ମକ।

Verse 23

काव्याश्चैवोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः / ये ते पिबन्त्यमावस्यां मासिमासि सुधां दिवि

କାବ୍ୟ, ଉଷ୍ମପ ଓ ଦିବାକୀର୍ତ୍ୟ—ଏମାନେ ଏଭଳି ସ୍ମୃତ; ଯେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରତିମାସ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସୁଧା ପାନ କରନ୍ତି।

Verse 24

तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत्पुरूरवाः / यस्मात्प्रस्रवते सोमान्मासि मासि धिनोति च

ପୁରୂରବା ଯେତେଦିନ ଥିଲେ ସେତେଦିନ ସେଇ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ; କାରଣ ସେଇ ସୋମରୁ ପ୍ରତିମାସ ରସ ଝରେ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 25

तस्मात्सुधामृतं तद्वै पितॄणां सोमपायिनाम् / एवं तदमृतं सौम्यं सुधा च मदु चैव ह

ଏହିପରି ସେଇ ସୁଧାମୃତ ସୋମପାନକାରୀ ପିତୃମାନଙ୍କର; ସେଇ ସୌମ୍ୟ ଅମୃତ ‘ସୁଧା’ ଓ ‘ମଧୁ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 26

कृष्णपक्षे यथा वेन्दोः कलाः पञ्चदश क्रमात् / पिबन्त्यंबुमयं देवास्त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दनाः

କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପନ୍ଦର କଳା କ୍ରମେ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ସେପରି ‘ଛନ୍ଦନ’ ନାମକ ତେତ୍ରିଶ ଦେବ ଜଳମୟ ଅଂଶ ପାନ କରନ୍ତି।

Verse 27

पीत्वार्द्धमासं गच्छन्ति चतुर्दश्यां सुधामृतम् / इत्येवं पीयमानैस्तु देवैः सर्वैर्निशाकरः

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ସୁଧାମୃତ ପାନ କରି ସେମାନେ ଅର୍ଧମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗତି କରନ୍ତି; ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଦେବ ପାନ କରିବାରୁ ନିଶାକର (ଚନ୍ଦ୍ର) କ୍ଷୀଣ ହୁଏ।

Verse 28

समागच्छत्यमावस्यां भागे पञ्चदशे स्थितः / सुषुम्णाप्यायितं चैव ह्यमावस्यां यथा क्रमम्

ଅମାବାସ୍ୟାର ପଞ୍ଚଦଶ ଭାଗରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେ ସୋମ ଆସି ମିଳେ; ସୁଷୁମ୍ଣା ନାଡୀ ଦ୍ୱାରା ଅମାବାସ୍ୟାରେ କ୍ରମେ ଯଥାବିଧି ପୁଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 29

पिबन्ति द्विलवं कालं पितरस्ते सुधामृतम् / पीतक्षयं ततः सोमं सूर्यो ऽसावेकरश्मिना

ସେହି ପିତୃମାନେ ଦ୍ୱିଲବ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁଧାମୃତ ପାନ କରନ୍ତି; ତାପରେ ପାନରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ସୋମକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଏକ ରଶ୍ମିଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଗ୍ରହଣ କରେ।

Verse 30

आप्याययत्सुषुम्णातः पुनस्तान्सोमपायिनः / निः शेषायां कलायां तु सोममाप्याययत्पुनः

ସୁଷୁମ୍ଣାରୁ ସେ ପୁନଃ ସେହି ସୋମପାନୀମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ; କଳା ନିଃଶେଷ ହେଲେ ସୋମକୁ ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ବାର ପୁଷ୍ଟ କରେ।

Verse 31

सुषुम्णाप्यायमानस्य भागं भागमहः क्रमात् / कलाः क्षीयन्ति ताः कृष्णाः शुक्ला चाप्याययन्ति तम्

ସୁଷୁମ୍ଣାରେ ପୋଷିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଦିନକ୍ରମାନୁସାରେ ଭାଗେ ଭାଗେ କଳାମାନେ କ୍ଷୟ ହୁଅନ୍ତି—ସେମାନେ କୃଷ୍ଣ କଳା; ଶୁକ୍ଳ କଳାମାନେ ତାକୁ ବଢ଼ାନ୍ତି।

Verse 32

एवं सूर्यस्य वीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः / दृश्यते पौर्णमास्यां वै शुक्लः संपूर्णमण्डलः

ଏଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟର ବୀର୍ଯ୍ୟଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ରର ତନୁ ପୁଷ୍ଟ ହୁଏ; ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ସେ ଶୁକ୍ଳ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଣ୍ଡଳ ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦିଶେ।

Verse 33

संसिद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः / इत्येवं पितृमान्सोमः स्मृत इड्वत्सरात्मकः

ଏହିପରି ସୋମଙ୍କ ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ସଂସିଦ୍ଧି ହୁଏ; ପିତୃସମ୍ବନ୍ଧୀ ସୋମ ‘ଇଡ୍ୱତ୍ସରାତ୍ମକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 34

क्रान्तः पञ्चदशैः सार्द्धं सुधामृतपरिस्रवैः / अतः पर्वाणि वक्ष्यामि वर्वणां संधयश्च ये

ପନ୍ଦର କଳା ସହିତ ସୁଧା‑ଅମୃତର ପ୍ରବାହରେ ଯୁକ୍ତ ସୋମ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ; ଏହିପରି ମୁଁ ବର୍ବଣାଂର ପର୍ବ ଓ ସନ୍ଧିଗୁଡ଼ିକ କହିବି।

Verse 35

ग्रन्थिमन्ति यथा पर्वाणीक्षुवे ण्वोर्भवन्त्युत / तथार्द्धमासि पर्वाणि शुक्लकृष्णानि चैव हि

ଯେପରି ଇଖୁରେ ଗଠି (ପର୍ବ) ଥାଏ, ସେପରି ଅର୍ଧମାସର ପର୍ବ ହେଉଛି ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ।

Verse 36

पूर्णामावस्ययोर्भेदौ ग्रन्थयः संधयश्च वै / अर्द्धमासं तु पर्वाणि द्वितीयाप्रभृतीनि तु

ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟାର ଭେଦ ହେଉଛି ଗ୍ରନ୍ଥି ଓ ସନ୍ଧି; ଅର୍ଧମାସର ପର୍ବ ହେଉଛି ଦ୍ୱିତୀୟା ଆଦି ତିଥି।

Verse 37

अन्वाधानक्रिया यस्मात्क्रियते पर्वसंधिषु / तस्मात्तु पर्वणामादौ प्रतिपत्सर्वसंधिषु

ଯେହେତୁ ପର୍ବସନ୍ଧିରେ ଅନ୍ୱାଧାନ କ୍ରିୟା କରାଯାଏ, ସେହିପାଇଁ ସମସ୍ତ ସନ୍ଧିରେ ପର୍ବର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରତିପଦା ଗଣ୍ୟ।

Verse 38

सायाह्ने ऽह्यनुमत्यादौ कालो द्विलव उच्यते / लवौ द्वावेव राकायां कालो ज्ञेयो ऽपराह्णकः

ସାୟାହ୍ନେ, ଅନୁମତି ଆଦି ତିଥିର ଆରମ୍ଭରେ କାଳକୁ ଦୁଇ ‘ଲବ’ କୁହାଯାଏ। ରାକା (ପୌର୍ଣ୍ଣମୀ)ରେ ଦୁଇ ଲବ ହିଁ ଅପରାହ୍ଣକାଳ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 39

प्रतिपत्कृष्णपक्षस्य काले ऽतीते ऽपराह्णके / सायाह्ने प्रतिपन्ने च स कालः पौर्णमासिकः

କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ପ୍ରତିପଦାରେ ଅପରାହ୍ଣକାଳ ଅତୀତ ହୋଇ ସାୟାହ୍ନ ଆସିଲେ, ସେହି ସମୟକୁ ‘ପୌର୍ଣ୍ଣମାସିକ’ କାଳ କୁହାଯାଏ।

Verse 40

व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखार्द्धे तु युगान्तरे / युगान्तरोदिते चैव लेशार्द्धे शशिनः क्रमात्

ବ୍ୟତୀପାତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ‘ଲେଖାର୍ଧ’ରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ ଯୁଗାନ୍ତର ହୁଏ; ଯୁଗାନ୍ତର ଉଦିତ ହେଲେ କ୍ରମେ ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ‘ଲେଶାର୍ଧ’ରେ ଥାଏ।

Verse 41

पौर्णमासी व्यतीपाते यदीक्षेतां परस्परम् / यस्मिन्काले समौ स्यातां तौ व्यतीपात एव सः

ବ୍ୟତୀପାତରେ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେ ସମୟରେ ଦୁହେଁ ସମ ହୁଅନ୍ତି, ସେହିଟି ହିଁ ବ୍ୟତୀପାତ।

Verse 42

तं कालं सूर्यनिर्द्देश्यं दृष्ट्वा संख्यां तु सर्पति / स वै वषटाक्रियाकालः सद्यः कालं विधीयते

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ସେହି କାଳକୁ ଦେଖି ଗଣନା ଆଗକୁ ସରେ। ସେହିଟି ‘ବଷଟ୍’ କ୍ରିୟାର କାଳ; ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବିଧିମତେ କାଳ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

Verse 43

पूर्णन्दोः पूर्णपक्षे तु रात्रिसंधिश्च पूर्णिमा / ततो विरज्यते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः

ପୂର୍ଣ୍ଣପକ୍ଷରେ ରାତ୍ରିର ସନ୍ଧିକାଳକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା କୁହାଯାଏ; ସେହି ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ରାତିରେ ନିଶାକର ଚନ୍ଦ୍ର ବିଶେଷ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।

Verse 44

यदीक्षेते व्यतीपाते दिवा पूर्णे परस्परम् / चन्द्रार्कावपराह्णे तु पूर्णात्मानौ तु पूर्णिमा

ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟତୀପାତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିନେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରସ୍ପର ସମ୍ମୁଖୀନ ଦିଶନ୍ତି, ଏବଂ ଅପରାହ୍ଣେ ଉଭୟ ପୂର୍ଣ୍ଣତେଜ ହୁଅନ୍ତି—ସେହି ହେଉଛି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା।

Verse 45

यस्मात्तामनुमन्यन्ते पितरो दैवतैः सह / तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता

ଯେହେତୁ ପିତୃମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ଏହି ତିଥିକୁ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତି, ସେହିପାଇଁ ଏହା ‘ଅନୁମତି’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପ୍ରଥମ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 46

अत्यर्थं भ्राजते यस्माद्व्योम्न्यस्यां वै निशाकरः / रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो ऽब्रुवन्

ଏହି ତିଥିରେ ଆକାଶରେ ନିଶାକର ଚନ୍ଦ୍ର ଅତ୍ୟଧିକ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ; ଚନ୍ଦ୍ରର ମନୋହର ରଞ୍ଜନ ହେତୁ କବିମାନେ ଏହାକୁ ‘ରାକା’ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

Verse 47

अमावसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ / राका पञ्चदशी रात्रिरमावास्या ततः स्मृता

ଅମାବାସ୍ୟାର ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ‘ରାକା’ ନାମକ ପଞ୍ଚଦଶୀ ରାତି ପରେ ଯାହା ସ୍ମୃତ—ତାହା ଅମାବାସ୍ୟା।

Verse 48

व्युच्छिद्य तममावस्यां पश्यतस्तौ समागतौ / अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौं तौ यदा तद्वर्श उच्यते

ଅମାବାସ୍ୟାର ଘୋର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଛେଦି, ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେ ଦୁଇଜଣ ଏକତ୍ର ହେଲେ; ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ତାହାକୁ ‘ବର୍ଷ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 49

द्वौ द्वौ लवावमावास्या स कालः पर्वसंधिषु / द्व्यक्षर कुहुमात्रश्च पर्वकालास्त्रयः स्मृताः

ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଦୁଇ ଦୁଇ ଲବ ପରିମାଣର ଯେ ସମୟ ପର୍ବ-ସନ୍ଧିରେ ଥାଏ; ‘ଦ୍ୱ୍ୟକ୍ଷର’ ଓ କେବଳ ‘କୁହୂ-ମାତ୍ର’—ଏହି ତିନି ପର୍ବକାଳ ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 50

नष्टचन्द्रा त्वमावस्या या मध्याङ्नात्प्रवर्त्तते / दिवसार्द्धेन रात्र्या च सूर्यं प्राप्य तु चन्द्रमाः

ଯେଉଁ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଲୁପ୍ତ ଥାଏ, ସେ ମଧ୍ୟାହ୍ନରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନର ଅର୍ଧ ଓ ରାତିର ଏକ ଅଂଶ ଗତି କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 51

सूर्येण सह सामुद्रं गत्वा प्रातस्तनात्स वै / द्वौ कालौ संगमं चैव मध्याह्ने नियतं रविः

ସେ (ଚନ୍ଦ୍ର) ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ସମୁଦ୍ର-ପ୍ରଦେଶକୁ ଯାଇ ପ୍ରାତଃକାଳରୁ ହିଁ ସେଠାରେ ରହେ; ଦୁଇ କାଳର ସଙ୍ଗମ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ହୁଏ, ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ରବି ନିୟତ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଥାନ୍ତି।

Verse 52

प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्य मण्डलात् / विमुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै

ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ପ୍ରତିପଦାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରୁ ମୁକ୍ତ ହେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ; ଦୁଇ ମଣ୍ଡଳ ଛୁଟିବା ସମୟରେ, ସେମାନଙ୍କ ମଣ୍ଡଳମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

Verse 53

स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य तु वषट्क्रिया / एतदृतुमुखं ज्ञेयममा वास्यास्य पर्वणः

ସେତେବେଳେ ଆହୁତିର କାଳ; ଦର୍ଶଯଜ୍ଞରେ ‘ବଷଟ୍’ କ୍ରିୟା ହୁଏ। ଏହିଟି ଋତୁମୁଖ ବୋଲି ଜାଣ—ଏହା ଅମାବାସ୍ୟା ପର୍ବ।

Verse 54

दिवापर्व ह्यमावास्या क्षीणेन्दौ बहुले तु वै / तस्माद्दिवा ह्यमावास्यां गृह्यते ऽसौ दिवाकरः

କ୍ଷୀଣଚନ୍ଦ୍ର ଥିବା ବହୁଳ ପକ୍ଷରେ ଅମାବାସ୍ୟା ‘ଦିବାପର୍ବ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ଅମାବାସ୍ୟାଦିନ ଦିନେ ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଗ୍ରହ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 55

गृह्यते तु दिवा तस्मादमावास्यां दिवि क्षयाम् / कलानामपि चैतासां वृद्धिहान्या जलात्मनः

ତେଣୁ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଆକାଶରେ ହେଉଥିବା କ୍ଷୟକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ଦିନେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏବଂ ଜଳସ୍ୱଭାବ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି କଳାମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି-ହାନି ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 56

तिथीनां नामधेयानि विद्वद्भिः संज्ञितानि वै / दर्शयेतामथात्मानं सूर्याचन्द्रमसावुभौ

ତିଥିମାନଙ୍କର ନାମ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର—ଉଭୟ—ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

Verse 57

निष्क्रामत्यथ तेनैव क्रमशः सूर्यमण्डलात् / द्विलवोनमहोरात्रं भास्करं स्पृशते शशी

ତାପରେ ସେହି କ୍ରମରେ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରୁ କ୍ରମେ ବାହାରୁଛି। ଦୁଇ ଲବ କମ୍ ଏକ ଅହୋରାତ୍ରରେ ଶଶୀ (ଚନ୍ଦ୍ର) ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ)କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ।

Verse 58

स तदा ह्याहुतेः कालोदर्शस्य तु वषट्क्रिया / कुहेति कोकिलेनोक्तो यः स कालः समाप्यते

ସେତେବେଳେ ଆହୁତିକାଳେ ଦର୍ଶଯଜ୍ଞରେ ‘ବଷଟ୍’ କ୍ରିୟା ହୁଏ; କୋକିଳର ‘କୁହେ’ ଶବ୍ଦେ ଯେ କାଳ ସୂଚିତ, ସେଇ କାଳ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 59

तत्कालसंमिता यस्मादमावास्या कुहूः स्मृता / सिनीवालीप्रमाणस्तु क्षीणशेषो निशाकरः

ଯେହେତୁ ତାହା ସେଇ କାଳମାନ ସହ ସମ୍ମିତ, ତେଣୁ ଅମାବାସ୍ୟା ‘କୁହୂ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ସେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ସିନୀବାଳୀ-ପ୍ରମାଣ ପରି, କ୍ଷୀଣ ଅବଶେଷ ରହେ।

Verse 60

आमावस्यां विशत्यर्कस्सिनी वालीततः स्मृता / अनुमत्याश्चराकायाः सिनीवाल्याः कुहूंविना

ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରେ, ତେଣୁ ତାହା ‘ସିନୀବାଳୀ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ବିଚିତ୍ରାକାରା ‘ଅନୁମତି’ ଦେବୀ, କୁହୂ ବିନା, ସିନୀବାଳୀ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭାବେ କଥିତ।

Verse 61

एतासां द्विलवः कालः कुहूमात्रङ्कुहूःस्मृताः / चन्द्रसूर्यव्यतीपाते संगते पूर्णिमान्तरे

ଏହାମାନଙ୍କର ଦୁଇ ଲବର କାଳ ‘କୁହୂ-ମାତ୍ର’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟତୀପାତ ସଂଯୋଗରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଅନ୍ତରାଳରେ ମିଳିଲେ, ସେଇ କୁହୂ ହୁଏ।

Verse 62

प्रतिपत्प्रतिपद्येत पर्वकालो द्विमात्रकः / कालः कहूसिनीवाल्योः सामुद्रस्य तु मध्यतः

ପ୍ରତିପଦରୁ ପ୍ରତିପଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପର୍ବକାଳ ଦୁଇ ମାତ୍ରାର; ଏବଂ କୁହୂ-ସିନୀବାଳୀର କାଳ ସାମୁଦ୍ରିକ (ଗଣନା) ର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 63

अर्काग्नि मण्डले सोमे पर्वकालः कलासमः / एवं स शुक्लपक्षे वै रजन्यां पर्वसंधिषु

ସୂର୍ଯ୍ୟାଗ୍ନି-ମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ସୋମ ପାଇଁ ପର୍ବକାଳ ଗୋଟିଏ କଳା ସମାନ; ଏହିପରି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ରାତ୍ରିର ପର୍ବସନ୍ଧିମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ହୁଏ।

Verse 64

संपूर्ममण्डलः श्रीमांश्चन्द्रमा उपरज्यते / यस्मादा दाप्यायते सोमः पञ्चदश्यां तु पूर्णिमा

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଣ୍ଡଳଧାରୀ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; କାରଣ ପଞ୍ଚଦଶୀ ତିଥିରେ ସୋମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୁଷ୍ଟି ପାଏ—ସେହି ଦିନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା।

Verse 65

दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात् / तस्मात्कलाः पञ्चदश सोमेनास्य तु षोडशी

ଦିନକ୍ରମରେ ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ କଳା ଦ୍ୱାରା (ଚନ୍ଦ୍ର) ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ତେଣୁ ସୋମର କଳା ପନ୍ଦର, ଏବଂ ତାହାର ‘ଷୋଡଶୀ’ ନାମକ ଷୋଳହତମ କଳା (ପୂର୍ଣ୍ଣତା) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 66

तस्मात्सोमस्य भवति पञ्चदश्याप्रपां क्षयः / इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्द्धनाः

ଏହି କାରଣରୁ ପଞ୍ଚଦଶୀ ତିଥିରେ ସୋମର କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଏହି ପିତୃମାନେ ଦେବସ୍ୱରୂପ—ସୋମପାନକାରୀ ଓ ସୋମବର୍ଦ୍ଧକ।

Verse 67

आर्तवा ऋतवो ह्यृद्धा देवास्तान्भावयन्ति वै / अतः पितॄन्प्रवक्ष्यामि मासश्राद्धभुजस्तु ये

ଋତୁଚକ୍ର ଅନୁସାରେ ଏହି ଋତୁମାନେ ସମୃଦ୍ଧ; ଦେବମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ତାହାକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରେ ମୁଁ ସେହି ପିତୃମାନଙ୍କୁ କହିବି, ଯେମାନେ ମାସଶ୍ରାଦ୍ଧର ଭୋକ୍ତା।

Verse 68

तेषां गतिं सतत्त्वां च प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि / न मृतानां गतिः शक्या ज्ञातुं न पुनरागतिः

ତାଙ୍କର ଗତି, ସତ୍ତ୍ୱତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଫଳପ୍ରାପ୍ତି—ଏସବୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣିବା କଠିନ; ମୃତମାନଙ୍କ ଗତି ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, ପୁନରାଗମନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 69

तपसापि प्रसिद्धेन किंपुनर्मासचक्षुषा / अनुदेवपितॄनेते पितरो लौकिकाः स्मृताः

ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲୋକ ମଧ୍ୟ (ସେମାନଙ୍କୁ) ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ; ତେବେ ମାଂସଚକ୍ଷୁରେ କ’ଣ ଜଣାଯିବ? ଦେବପିତୃମାନଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ଏହି ପିତୃମାନେ ‘ଲୌକିକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 70

देवाः सौम्याश्च काव्याश्च अयज्वानो ह्यचोनिजाः / देवास्ते पितरः सर्वे देवास्तान्वादयन्त्युत

ସୌମ୍ୟ ଓ କାବ୍ୟ ନାମକ ଦେବମାନେ—ଯେମାନେ ଅୟଜ୍ୱା ଓ ଅଚୋନିଜ—ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପିତୃ, ଦେବସ୍ୱରୂପ; ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।

Verse 71

मनुष्यपितरश्चैव तेभ्यो ऽन्ये लौकिकाः स्मृताः / पिता पितामहश्चापि तथा यः प्रपितामहः

ମନୁଷ୍ୟପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଅନ୍ୟ ‘ଲୌକିକ’ ପିତୃମାନେ ସ୍ମୃତ—ଯଥା ପିତା, ପିତାମହ ଏବଂ ପ୍ରପିତାମହ।

Verse 72

यज्वानो ये तु सामेन सोमवन्तस्तु ते स्मृताः / ये यज्वानो हविर्यज्ञे ते वै बर्हिषदः स्मृताः

ସାମଗାନ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଯଜ୍ୱାନମାନେ ‘ସୋମବନ୍ତ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ହବିର୍ଯଜ୍ଞରେ ଯଜନ କରୁଥିବା ଯଜ୍ୱାନମାନେ ‘ବର୍ହିଷଦ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 73

अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तेषां होमिनो ऽयाज्ययाजिनः / तेषां तु धर्मसाधर्म्यात्स्मृताः सायुज्यगा द्विजैः

ସେମାନେ ‘ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ’ ପିତୃ ଭାବେ ସ୍ମୃତ—ହୋମକାରୀ ଏବଂ ଅଯାଜ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଜନ କରୁଥିବା। ଧର୍ମସାଧର୍ମ୍ୟରୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ସାୟୁଜ୍ୟଗାମୀ କହିଛନ୍ତି।

Verse 74

ये चाप्याश्रमधर्माणां प्रस्थानेषु व्यवस्थिताः / अन्ते तु नावसीदन्ति श्रद्धायुक्तास्तु कर्मसु

ଯେମାନେ ଆଶ୍ରମଧର୍ମର ପଥରେ ସୁସ୍ଥିତ, ସେମାନେ ଶେଷରେ ଅବସାଦଗ୍ରସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; କର୍ମରେ ସେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତ।

Verse 75

तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञेन प्रजया च वै / श्राद्धेन विद्यया चैव प्रदानेन च सप्तधा

ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ, ସନ୍ତାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟା ଏବଂ ଦାନ—ଏହି ସାତ ପ୍ରକାରରେ।

Verse 76

कर्मस्वेतेषु ये युक्ता भवन्त्यादेहपातनात् / दैवैस्तैः पितृभिः सार्द्धं सूक्ष्मजैः सोमयाजनैः

ଯେମାନେ ଦେହପାତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକରେ ଯୁକ୍ତ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ସେହି ଦିବ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କ ସହ—ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହୀ, ସୋମଯାଜୀ—ସଙ୍ଗତି ପାଆନ୍ତି।

Verse 77

स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृवत्त उपासते / तेषां निवापे दत्ते तु तत्कुलीनैश्च बन्धुभिः

ସ୍ୱର୍ଗଗତ ହୋଇ ସେମାନେ ଦିବିରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ ପରି ଉପାସିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ସେହି କୁଳୀନ ବନ୍ଧୁମାନେ ନିବାପ (ପିଣ୍ଡଦାନ) ଦେଲେ।

Verse 78

मासश्राद्धभुजस्तृप्तिं लभन्ते सोमलौकिकाः / एते मनुष्यपितरो मासश्राद्धभुजस्तु ये

ମାସିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ସୋମଲୋକବାସୀମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଯେମାନେ ମାସଶ୍ରାଦ୍ଧଭୋଜୀ, ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟ-ପିତୃ ଅଟନ୍ତି।

Verse 79

तेभ्यो ऽपरे तु ये ऽप्यन्ये संकीर्णाः कर्मयोनिषु / भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेभ्यः स्वधास्वाहाविवर्जिताः

ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଅନ୍ୟ, କର୍ମଯୋନିମାନଙ୍କରେ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଆଶ୍ରମଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ; ‘ସ୍ୱଧା’ ଓ ‘ସ୍ୱାହା’ରୁ ବଞ୍ଚିତ।

Verse 80

भिन्नदेहा दुरात्मानः प्रेतभूता यमक्षये / स्वकर्माण्य नुशोचन्तो यातनास्थानमागताः

ସେଇ ଦୁରାତ୍ମାମାନେ ଦେହରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇ ଯମକ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରେତଭୂତ ହୁଅନ୍ତି; ନିଜ କର୍ମକୁ ନେଇ ଶୋକ କରି କରି ଯାତନାସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।

Verse 81

दीर्घायुषो ऽतिशुष्काश्च श्मश्रुलाश्च विवाससः / क्षुत्पिपासापरीताश्च विद्रवन्तस्ततस्ततः

ସେମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅତିଶୟ ଶୁଷ୍କ, ଦାଢ଼ିଯୁକ୍ତ, ବସ୍ତ୍ରହୀନ; ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଏଠି-ସେଠି ଦୌଡ଼ନ୍ତି।

Verse 82

सरित्सरस्तडागानि वापीश्चाप्युपलिप्सवः / परान्नानि च लिप्संतः काल्यमानास्ततस्ततः

ସେମାନେ ନଦୀ, ସରୋବର, ତଡ଼ାଗ ଓ ବାପୀ (କୁଆଁ/ବାଉଳି) ପାଇବାକୁ ଲୋଭ କରନ୍ତି; ପରର ଅନ୍ନ ଲୋଭେ, ତାଡ଼ିତ ହୋଇ ଏଠି-ସେଠି ଘୁରନ୍ତି।

Verse 83

स्थानेषु पात्यमानाश्च यातनाश्च पुनः पुनः / शाल्मले वैतरण्यां च कुंभीपाके तथैव च

ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ପତିତ ହୋଇ ଯାତନା ଭୋଗନ୍ତି—ଶାଲ୍ମଲୀ, ବୈତରଣୀ ଓ କୁମ୍ଭୀପାକ ନରକରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 84

करंभवालुकायां च असिपत्रवने तथा / शिला संपेषणे चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः

ସେମାନେ କରମ୍ଭ-ବାଲୁକା, ଅସିପତ୍ରବନ ଓ ଶିଳା-ସଂପେଷଣରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କର୍ମଦ୍ୱାରା ପତିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 85

तत्रस्थानां हि तेषां वै दुः खितानामनाशिनाम् / तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नाम गोत्रतः

ସେଠାରେ ଥିବା ସେଇ ଦୁଃଖିତମାନେ ନଶ୍ୱର ନୁହନ୍ତି; ଲୋକାନ୍ତରରେ ଥିବା ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧବମାନେ ନାମ ଓ ଗୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ମରନ୍ତି।

Verse 86

भूमावसव्यं दर्भेषु दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै / यान्ति तास्तर्पयन्ते च प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान्

ଭୂମିରେ ଦର୍ଭ ଉପରେ ଅପସବ୍ୟ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଥିବା ତିନି ପିଣ୍ଡ ପ୍ରେତସ୍ଥାନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରେ।

Verse 87

अप्राप्ता यातनास्थानं प्रभ्रष्टा य च पञ्चधा / पश्चाद्ये स्थावरान्ते वै जाता नीचैः स्वकर्मभिः

ଯେମାନେ ଯାତନାସ୍ଥାନକୁ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ପଞ୍ଚଧା ପତିତ ହୋଇ ପରେ ନିଜ ନୀଚ କର୍ମଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାବର ଯୋନି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି।

Verse 88

नानारूपासु जायन्ते तिर्यग्योनिष्वयोनिषु / यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु

ସେମାନେ ନାନା ରୂପରେ ତିର୍ୟକ୍‌ ଯୋନି ଓ ଅନ୍ୟ ଯୋନିମାନଙ୍କରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ଯେ ଯେ ଯୋନିରେ ଯେପରି ଆହାର ଥାଏ, ସେହି ସେହି ଯୋନିରେ ସେମାନେ ସେପରି ଆହାରୀ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 89

तस्मिंस्तस्मिंस्तदाहारे श्राद्धं दत्तं प्रतिष्ठते / काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम्

ସେ ସେ ଆହାରରୂପେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଯଥାକାଳେ, ନ୍ୟାୟସମ୍ମତ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ ପାତ୍ରକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ପିତ ହେଲେ ତାହା ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।

Verse 90

प्राप्नोत्यन्नं यथादत्तं जन्तुर्यत्रावतिष्ठते / यथा गोषु प्रनष्टामु वत्सो विन्दति मातरम्

ଜୀବ ଯେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ ଥାଏ, ସେଠି ଦିଆଯାଇଥିବା ଅନ୍ନ ସେ ଯଥାର୍ଥରେ ପାଏ; ଯେପରି ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହେରାଇଥିବା ବଛଡ଼ା ମଧ୍ୟ ନିଜ ମାଆକୁ ଖୋଜି ପାଏ।

Verse 91

तथा श्राद्धेषु दत्तान्नं मन्त्रः प्रापयते पितॄन् / एवं ह्यविफलं श्राद्धं श्रद्धादत्तं तु मन्त्रतः

ସେହିପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅନ୍ନକୁ ମନ୍ତ୍ର ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚାଏ। ତେଣୁ ମନ୍ତ୍ରସହ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କେବେ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 92

तत्तत्कुमारः प्रोवाच पश्यन्दिव्येन चक्षुषा / गतागतज्ञः प्रेतानां प्राप्तिं श्राद्धस्य तैः सह

ସେ ସେ କୁମାର ଦିବ୍ୟ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖି କହିଲେ; ସେ ପ୍ରେତମାନଙ୍କର ଗତାଗତ ଜାଣୁଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣୁଥିଲେ।

Verse 93

बाह्लीकाश्चोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः / कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी

ସେମାନେ ବାହ୍ଲୀକ, ଊଷ୍ମପ ଓ ଦିବାକୀର୍ତ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ, ରାତି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ—ସ୍ୱପ୍ନାର୍ଥେ କୁହାଯାଏ।

Verse 94

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै / ऋत्वर्तवार्द्धमासास्तु अन्योन्यं पितरः स्मृताः

ଏହିପରି ପିତରମାନେ ଦେବ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ପିତର ହେଉଛନ୍ତି। ଋତୁ, ଅର୍ତ୍ତବ ଓ ଅର୍ଧମାସ—ପରସ୍ପର ପିତର ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 95

इत्येत पितरो देवा मनुष्यपितरश्च ये / प्रीतेषु तेषु प्रीयन्ते श्राद्धयुक्तेषु कर्मसु

ଏହିପରି ପିତୃଦେବ ଓ ମନୁଷ୍ୟପିତରମାନେ—ସେମାନେ ପ୍ରୀତ ହେଲେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧଯୁକ୍ତ କର୍ମରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 96

इत्येष विचयः प्रोक्तः पितॄणां सोमपायिनाम् / एवं पितृसतत्त्वं हि पुराणे निश्चयं गतम्

ଏହା ସୋମପାୟୀ ପିତୃମାନଙ୍କର ବିଚୟ (ବିବେଚନା) ବୋଲି କୁହାଗଲା। ଏଭଳି ପିତୃତତ୍ତ୍ୱ ପୁରାଣେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି।

Verse 97

इत्यर्कपितृसोमानामैलस्य च समागमः / सुधामृतस्य च प्राप्तिः पितॄणां चैव तर्प्पणम्

ଏହିପରି ଅର୍କ, ପିତୃ ଓ ସୋମମାନଙ୍କର, ଏବଂ ଐଲ (ପୁରୂରବା)ଙ୍କ ସମାଗମ; ସୁଧାମୃତର ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ତର୍ପଣ—ଏହା କୁହାଗଲା।

Verse 98

पूर्णा मावास्ययोः कालो यातनास्थानमेव च / समासात्कीर्तितस्तुभ्यमेष सर्गः मनातनः

ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟାର କାଳ ଏବଂ ଯାତନାସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ—ଏସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି। ଏହି ସର୍ଗ ଅନାଦି-ପ୍ରାଚୀନ।

Verse 99

वैश्वरूप्यं तु सर्गस्य कथितं ह्येकदैशिकम् / न शक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता

ସର୍ଗର ବୈଶ୍ୱରୂପ୍ୟ ମୁଁ କେବଳ ଏକ ଅଂଶରେ କହିଛି। ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଣନା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଯେ ମଙ୍ଗଳ ଚାହେ, ସେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁ।

Verse 100

स्वायंभुवस्य हि ह्येष सर्गः क्रान्तो मया तु वै / विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम्

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ଏହି ସର୍ଗକୁ ମୁଁ କହିସାରିଛି। ବିସ୍ତାରରେ ଓ କ୍ରମକ୍ରମେ ପୁଣି ମୁଁ ଆଉ କ’ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି?