Adhyaya 62
गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनम् (Description of Gandharva Mūrchanā Characteristics)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୂର୍ବାଚାର୍ଯ୍ୟମତ ଅନୁସାରେ ଗାନ୍ଧର୍ବ (ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ) ଗଠନର ତାନ୍ତ୍ରିକ ବିବେଚନା ରହିଛି। ବର୍ଣ୍ଣ-ପ୍ରକାର ଓ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ-ବିନ୍ୟାସ ଅନୁଯାୟୀ ଅଳଙ୍କାର ପ୍ରୟୋଗ, ଏବଂ ବାକ୍ୟାର୍ଥ/ପଦ-ଯୋଗ ସହ ଅଳଙ୍କରଣ ଦ୍ୱାରା ଗୀତକ କିପରି ‘ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ’ ହୁଏ ତାହା କୁହାଯାଇଛି। କଣ୍ଠ ଓ ଶିରୋଦେଶ ଆଦି କ୍ରିୟା-ସ୍ଥାନର ଭେଦ ମଧ୍ୟ ସୂଚିତ। ଚାରି ମୂଳ ବର୍ଣ୍ଣ ମାନବୀୟ ଅଭ୍ୟାସରେ ଭିନ୍ନ ହୁଏ, ଦେବୀୟ ପ୍ରଣାଳୀରେ ତାହା ଅଷ୍ଟଧା/ଷୋଡଶଧା ଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ। ପରେ ସଞ୍ଚାର, ଅବରୋହଣ, ଆରୋହଣ ଗତି-ପ୍ରକାର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ସ୍ଥାପନୀ, କ୍ରମରେଜନ, ପ୍ରମାଦ, ଅପ୍ରମାଦ—ଏହି ଚାରି ପ୍ରଧାନ ଅଳଙ୍କାରର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସମଗ୍ର ଅଧ୍ୟାୟ ସ୍ୱରକ୍ରମକୁ ଶିସ୍ତବଦ୍ଧ ବର୍ଗୀକରଣ ସହ ଯୋଡ଼ି ପରମ୍ପରା-ରକ୍ଷାର ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଦ୍ୟା ପ୍ରଦାନ କରେ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः // ६१// पूर्वाचार्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः / विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः श्रुणु
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ମଧ୍ୟମାଭାଗର ତୃତୀୟ ଉପୋଦ୍ଧାତପାଦରେ ‘ଗାନ୍ଧର୍ବ ମୂର୍ଛନା-ଲକ୍ଷଣ-ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଏକଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ପୂର୍ବାଚାର୍ୟମତ ଜାଣି ମୁଁ କ୍ରମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଲଙ୍କାରମାନେ କହିବି; ମୋ କଥା ଶୁଣ।
Verse 2
अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैः स्वैर्वर्णैः प्रहेतवः / संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया
ଅଲଙ୍କାରମାନଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ, କାରଣ ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସଂହିତା-ନିୟୋଗ ଅନୁସାରେ, ସଦା ନାଡ଼ୀ ଆଦିର ବିଚାର ରଖି।
Verse 3
वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारैश्च पूरणम् / पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतो ऽथ वा
ବାକ୍ୟାର୍ଥ, ପଦାର୍ଥ, ପଦ-ଯୋଗାର୍ଥ ଏବଂ ଅଲଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଯେ ପୂରଣ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଗୀତକର ପଦମାନେ କୁହନ୍ତି; ଏହା ପୂର୍ବେ କିମ୍ବା ପରେ ହୋଇପାରେ।
Verse 4
स्थातोनित्रीनरो नीड्डीमनःकण्ठशिरस्थया / एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः
ସ୍ଥାତୋ, ନିତ୍ରୀ, ନରୋ, ନୀଡ୍ଡୀ—ଏମାନେ ମନ, କଣ୍ଠ ଓ ଶିରରେ ସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ତିନି ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଉଥିବା ବିଧି ଉତ୍ତମ।
Verse 5
चत्त्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारस्य नुर्विधा / विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः
ପ୍ରକୃତିରେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ଅଛି, ଏବଂ ବିଚାରର ଭେଦ ନାନାପ୍ରକାର; ବିକଳ୍ପ ଆଠ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି, ଦେବମାନେ ତାହାକୁ ଷୋଳ ପ୍ରକାର ଜାଣିଛନ୍ତି।
Verse 6
सृष्टो वर्मः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम् / आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः
‘ସୃଷ୍ଟ’ ଓ ‘ପ୍ରସଞ୍ଚାରୀ’—ଏହା ବର୍ମର ଭେଦ; ତୃତୀୟ ‘ଅବରୋହଣ’ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ‘ଆରୋହଣ’—ଏମିତି ବର୍ମବିଦ୍ମାନେ ବର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 7
तत्रैकः संचरस्थायी संचरस्तु चरो ऽभवत् / अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत्
ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ‘ସଞ୍ଚର-ସ୍ଥାୟୀ’; ‘ସଞ୍ଚର’ ତ ଚଳନଶୀଳ ହୁଏ। ଅବରୋହଣ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଅବରୋହ’ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
आरोहणेन वारोहान्वर्णान्वर्णविदो विदुः / एतेषामेव वर्णानामलङ्कारन्निबोधत
ଆରୋହଣ ଦ୍ୱାରା ‘ଆରୋହ’ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣବିଦ୍ମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ଏହି ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ଅଲଙ୍କାର ତୁମେ ଜାଣ।
Verse 9
अलङ्कारास्तु चत्वारस्थापनी क्रमरेजनः / प्रमादस्याप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्
ଅଲଙ୍କାର ଚାରିଟି—ସ୍ଥାପନୀ, କ୍ରମରେଜନ, ପ୍ରମାଦ ଓ ଅପ୍ରମାଦ; ଏବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କହିବି।
Verse 10
विस्वरो ऽष्टकलाश्चैव स्थानं द्व्येकतरागतः / आवर्त्तस्याक्रमो त्वाक्षी वेकार्यां परिमाणतः
ବିଶ୍ୱରୋ ଅଷ୍ଟ କଳା ସହିତ; ତାହାର ସ୍ଥାନ ଦୁଇଟିର ଗୋଟିଏରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଆବର୍ତ୍ତର କ୍ରମ ଚକ୍ଷୁ ସମ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାହାର ପରିମାଣ ନିଶ୍ଚିତ।
Verse 11
कुमारं संपरं विद्धि द्विस्तरं वामनं गतः / एष वै एष चैवस्यकुतरेकः कुलाधिकः
କୁମାରକୁ ‘ସଂପର’ ବୋଲି ଜାଣ; ସେ ଦ୍ୱିସ୍ତର ହୋଇ ବାମନଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ହେଉଛି ସେ—ଏଥିରେ କୁଳଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଏକ ବିଶେଷ ଚିହ୍ନ ଅଛି।
Verse 12
स्वेत स्वे कातरे जातकलामग्नितरैषितः / तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिर्निष्टप्ते तद्विचक्षणः
ଶ୍ୱେତ ନିଜ କାତର ଅବସ୍ଥାରେ ଜନିତ କଳାକୁ ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ପ୍ରେରିତ କରେ। ସେହି ସ୍ୱରରେ, ତପ୍ତ ହେଲେ, ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ—ଏହା ବିଚକ୍ଷଣମାନେ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 13
स्येनस्तु अपरो हस्त उत्तरः कमलाकलः / प्रमाणघसबिन्दुर्ना जायते विदुरे पुनः
ଶ୍ୟେନ ଅନ୍ୟ ହସ୍ତ, ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦିଗ କମଳକଳାଯୁକ୍ତ। ପରିମାଣର ଘନ-ବିନ୍ଦୁ ପୁନଃ ଦୂରେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।
Verse 14
कला कार्या तु वर्णानां तदा नुः स्थापितो भवेत् / विपर्ययस्य रोपिस्या द्यस्य प्रादुर्घटी मम
ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର କଳା କରାଯିବା ଉଚିତ; ତେବେ ତାହା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ବିପର୍ୟୟର ରୋପଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମୋ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦୁର୍ଘଟ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୁଏ।
Verse 15
एकोत्तरः स्वरस्तु स्यात्षड्जतः परमः स्वरः / अक्षेपस्कन्दनाकार्यं काकस्योयचपुष्कलम्
ଏକ ଅଧିକ ସ୍ୱର ହେଉ; ଷଡ୍ଜ ହିଁ ପରମ ସ୍ୱର। କାକର ପୁଷ୍କଳ କଣ୍ଠଧ୍ୱନି ପରି ‘ଆକ୍ଷେପ’ ଓ ‘ସ୍କନ୍ଦନ’ ରୂପ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
संतारौ तौनुसर्वाय्यौ कार्यं वा कारणं तथा / आक्षिप्तमवरोह्यासीत्प्रोक्षमद्यस्तथैव च
ସେଇ ଦୁଇ ‘ସନ୍ତାର’ ଓ ‘ସର୍ବାୟ୍ୟ’—କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା କାରଣ ରୂପେ ଧରାଯାଉ। ‘ଆକ୍ଷିପ୍ତ’ ଅବରୋହ ସହିତ ହେଉ; ‘ପ୍ରୋକ୍ଷ’ ଓ ‘ମଦ୍ୟ’ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ ହେଉ।
Verse 17
द्वादशे च कलास्थानामेकान्तरगतस् तथा / प्रेशोल्लिखितमलङ्कारमेवस्वरसमन्विता
ଦ୍ୱାଦଶ କଳାସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏକାନ୍ତରରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସ୍ୱରସମନ୍ୱିତ ‘ପ୍ରେଶୋଲ୍ଲିଖିତ’ ନାମକ ଅଳଙ୍କାର ଏହିଏ।
Verse 18
स्वरस्वरबहुग्रामकाप्रयोष्टनुपत्कला / प्रक्षिप्तमेव कलयाचोपादानारयो भवेत्
ସ୍ୱର-ସ୍ୱରର ବହୁ ଗ୍ରାମରେ ‘କାପ୍ରୟୋଷ୍ଟନୁପତ୍’ ନାମକ କଳା ରହେ। ସେଇ କଳା ଦ୍ୱାରା ‘ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତ’ ହୁଏ; ଏବଂ ତାହା ଉପାଦାନ ଓ ବିରୋଧ-ଭାବର କାରଣ ହୁଏ।
Verse 19
द्विकथंवावथाभूतयत्रभाषितमुच्यते / उच्चराद्विश्वरारूढातथायाष्टस्वरातथा
ଯେଉଁଠି ଯଥାଭୂତ ଭାବେ ‘ଦ୍ୱିକଥ’ ରୂପରେ କୁହାଯାଏ—ସେ ଉଚ୍ଚରରୁ, ‘ବିଶ୍ୱର’ ଉପରେ ଆରୂଢ ହୋଇ, ଏବଂ ‘ଅଷ୍ଟସ୍ୱର’ ଅନୁସାରେ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 20
वापः स्यादवरोहेण नारतो भवति ध्रुवम् / एकान्तरं च ह्येतेवैतमेवस्वरसत्तमः
ଅବରୋହଣ ଦ୍ୱାରା ‘ବାପ’ ହୁଏ; ‘ନାରତ’ ନିଶ୍ଚୟ ଧ୍ରୁବ ହୁଏ। ଏମାନଙ୍କର ଏକାନ୍ତର କ୍ରମ—ଏହିଏ ସ୍ୱରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 21
सक्षिप्रच्छेदनामाचचतुष्कलगणः स्मृतः / अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्देवैः प्रकीर्त्तिताः
‘ସାକ୍ଷି’ ଓ ‘ପ୍ରଚ୍ଛେଦନ’ ନାମକ ଚତୁଷ୍କଳ-ଗଣ ସ୍ମୃତ। ଏମାନେ ଅଲଙ୍କାର; ତ୍ରିଂଶଦ୍ ଦେବମାନେ ଏହାକୁ କୀର୍ତ୍ତିତ କରିଛନ୍ତି।
Verse 22
वर्णास्थानप्रयोगेण कलामात्राप्रमाणतः / संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा
ବର୍ଣ୍ଣସ୍ଥାନ ପ୍ରୟୋଗ ଓ କଳାମାତ୍ରା ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା—ସଂସ୍ଥାନ, ପ୍ରମାଣ, ବିକାର ଏବଂ ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
Verse 23
चतुर्विधमिदं ज्ञेय मलङ्कारप्रयोजनम् / यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपयस्तो विगर्हितः
ମଲ-ଅଲଙ୍କାରର ପ୍ରୟୋଜନ ଚାରି ପ୍ରକାର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। କାରଣ ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ବିପରୀତ ଅଲଙ୍କାର ବିପର୍ୟସ୍ତ ଓ ନିନ୍ଦିତ ହୁଏ।
Verse 24
वर्ममेवाप्यलङ्कर्त्तुं विषमाह्यात्मसंभवाः / नानाभरणसंयोगा यथा नार्या विभूषणम्
କବଚକୁ ମଧ୍ୟ ଅଲଙ୍କୃତ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ୱଭାବଜନ୍ୟ ବିଷମତା ରହେ; ଯେପରି ନାରୀର ବିଭୂଷଣ ନାନା ଆଭରଣର ସଂଯୋଗରେ ହୁଏ।
Verse 25
वर्मस्य चैवालङ्कारो विभूषा ह्यात्मसंभवः / न पादे कुण्डलं दृष्टं न कण्ठे रसना तथा
ବର୍ମର ମଧ୍ୟ ନିଜସ୍ୱ ଅଲଙ୍କାର ଅଛି; ସେଇ ବିଭୂଷା ଆତ୍ମସମ୍ଭବ। ପାଦରେ କୁଣ୍ଡଳ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, କଣ୍ଠରେ ତେଣୁ ରଶନା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 26
एवमेवाद्यलङ्कारे विपर्यस्तो विगर्हितः / क्रियमाणो ऽप्यलङ्कारो नागं यश्चैव दर्शयत्
ଏହିପରି ଆଦ୍ୟ ଅଲଙ୍କାର ବିପରୀତ ହୋଇ ନିନ୍ଦିତ ହେଲା; କରାଯାଇଥିବା ଅଲଙ୍କାର ମଧ୍ୟ ନାଗକୁ ହିଁ ଦର୍ଶାଇଲା।
Verse 27
यथादृष्टस्य मार्गस्यकर्त्तव्यस्यविधीयते / लक्षणंपर्यवस्यापिवर्त्तिका मपिवर्त्तते
ଯେପରି ଦେଖାଯାଇଥିବା ମାର୍ଗ, ସେପରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ବିଧି ହୁଏ; ଲକ୍ଷଣ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବୃତ୍ତିକା ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଚାଲେ।
Verse 28
याथातथ्येन वक्ष्यामि मासोद्भवमुखोद्भव / त्रयोविंशतिशीतिस्तु विज्ञातपवदैवतम्
ହେ ମାସୋଦ୍ଭବ, ହେ ମୁଖୋଦ୍ଭବ! ମୁଁ ଯାଥାତଥ୍ୟରେ କହିବି; ତ୍ରୟୋବିଂଶତି ‘ଶୀତି’ର ଦେବତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଜଣା।
Verse 29
नगोनातुपुरस्तानुमध्यमांशस्तु पर्ययः / तयोर्विभागो देवानां लावण्ये मार्गसंस्थितः
ନଗ-ଓନାର ପୁରସ୍ତ ଭାଗ ଓ ମଧ୍ୟମ ଅଂଶ ହିଁ ପର୍ଯ୍ୟୟ; ସେ ଦୁଇର ବିଭାଗ ଦେବମାନଙ୍କ ଲାବଣ୍ୟ-ମାର୍ଗରେ ସ୍ଥିତ।
Verse 30
अनुषङ्गमयो दृष्टं स्वसारं वस्वरातर / विपर्ययः संवर्त्तो च सप्तस्वरपदक्रमम्
ଅନୁଷଙ୍ଗଜନିତ କ୍ରମ ଦେଖାଗଲା—ସ୍ୱରସମୂହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର ସହ; ବିପର୍ୟୟ ଓ ସଂବର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ସପ୍ତସ୍ୱର ପଦକ୍ରମରେ ହୁଏ।
Verse 31
गान्धारसेतुगीयन्ते वरोमद्भगवानिच / पञ्चमंमध्यमञ्चैवधैवतं तु निषादतः
ଗାନ୍ଧାର-ସେତୁ ସ୍ୱରଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତମାନେ ଗାୟନ କରନ୍ତି; ପଞ୍ଚମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଧୈବତ—ଏଗୁଡ଼ିକ ନିଷାଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 32
षड्जर्षभश्चजानीमोमद्रकेष्वेवनान्तरे / द्वेव्द्यपरतुकिंविद्याद्द्वयमुष्णन्तिकस्यतु
ଷଡ୍ଜ ଓ ଋଷଭ—ମଦ୍ରକ ପ୍ରୟୋଗରେ ଆମେ ଏମାନଙ୍କୁ ଭେଦହୀନ ଭାବେ ଜାଣୁ; କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱ୍ୟପରର ଭେଦ କ’ଣ, ଉଷ୍ଣନ୍ତିକର ଦ୍ୱୟ କ’ଣ?
Verse 33
प्राकृते वैकृते चैव गान्धारः स प्रयुज्यते / पदस्यात्ययरूपन्तुसप्तरूपन्तुकौशिकीम्
ପ୍ରାକୃତ ଓ ବୈକୃତ—ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ଗାନ୍ଧାର ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ; ପଦର ‘ଅତ୍ୟୟ’ ରୂପ ଓ କୌଶିକୀର ‘ସପ୍ତ’ ରୂପ କୁହାଯାଏ।
Verse 34
गान्धारस्येनकार्त्स्येन चायं यस्यविधिः स्मृतः / एषचैवक्रमोद्दिष्टोमध्यमांशस्य मध्यमः
ଗାନ୍ଧାର ବିଷୟରେ ଏହି ବିଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ଏହି କ୍ରମଟି ମଧ୍ୟମାଂଶର ‘ମଧ୍ୟମ’ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 35
यानि प्रोक्तानि गीतानिवतुरूपं विशेषतः / ततः सप्तस्वरङ्कार्यंसप्तरूपञ्चकौशिकी
ଯେ ଗୀତଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶେଷରେ ଚତୁର୍ବିଧ ରୂପରେ କୁହାଯାଇଛି; ତାହା ପରେ କୌଶିକୀକୁ ସପ୍ତସ୍ୱର-ନିର୍ମିତ ଓ ସପ୍ତରୂପା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
Verse 36
अगदर्शनमित्याहुर्मानुद्वैममकेतथा / द्वितीयामासमात्राणाभिः सर्वाः प्रतिष्ठिताः
କେହି ଏହାକୁ ‘ଅଗଦର୍ଶନ’ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏବଂ ‘ମାନୁଦ୍ୱୈମମକ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ; ଦ୍ୱିତୀୟ ମାସ-ମାତ୍ରାଦ୍ୱାରା ସେସବୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 37
उत्तरेवप्रकृत्येवंमाताब्राह्मतलायत / तथाहतानोपिडकेयत्रमायांनिवर्त्तते
ଉତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ମାତା ବ୍ରାହ୍ମୀ ବ୍ରାହ୍ମତଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ମାୟା ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଆହତମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 38
पादेनैकेनमायात्रा पादोनामतिवारिमः / संख्यापनोपहूतांवैतत्रपानमिति स्मृतम्
ଏକ ପାଦରେ ‘ମାୟାତ୍ରା’ ଅଛି, ଏବଂ ‘ପାଦ’ ନାମର ଅତିବାରିମ ଅଛି; ସଂଖ୍ୟା-ଗଣନାରେ ଆହୂତ ଯାହା, ସେଠାରେ ତାହାକୁ ‘ପାନ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 39
द्वितीयपादभङ्गञ्चग्रहेनामप्रतिष्ठितम् / पूर्वमष्ठतीटती नद्वितीयं चापरान्तिकैः
ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଦଭଙ୍ଗ ‘ଗ୍ରହ’ ନାମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ପ୍ରଥମଟି ‘ଅଷ୍ଠତୀଟତୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ଅପରାନ୍ତିକମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 40
पादभागसपादं तु प्रकृत्यमपि संस्थितम् / चतुर्थमुत्तरं चैवमद्रवत्पावमद्रकौ
ପାଦ-ଭାଗ ସହିତ ଏହା ପ୍ରକୃତିରେ ହିଁ ସ୍ଥିତ। ଚତୁର୍ଥ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟ ଏଭଳି; ମଦ୍ରବତ୍ ଓ ପାବମଦ୍ରକ—ଦୁହିଁର ବିଧାନ କୁହାଗଲା।
Verse 41
मद्रकोदक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्त्तते कला / सर्वमेवानुयोगं तु द्वितीयं बुद्धिमिष्यते
ଦକ୍ଷିଣର ମଦ୍ରକର କଳା ମଧ୍ୟ ଯଥୋକ୍ତ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ। ସମଗ୍ର ଅନୁଯୋଗକୁ ହିଁ ଦ୍ୱିତୀୟ ବୁଦ୍ଧି (ଦ୍ୱିତୀୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି) ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 42
पादौवाहरणं चास्यात्पारं नात्र विधीयते / एकत्वं मुनुयोगस्य द्वयोर्यद्यद्द्विजोत्तम
ଏଠାରେ ପାଦୋଦ୍ଧରଣ (ପାଦ ଗ୍ରହଣ) ହୁଏ; ଏଠି ପାର (ଅନ୍ତ) ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନୁହେଁ। ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଦୁହିଁରେ ଯେଉଁଯେଉଁଠି ମୁନିଯୋଗର ଏକତ୍ୱ ମନାଯାଏ।
Verse 43
अनेकसमवायस्तु पातका हरिणा स्मृताः / तिसृणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ते च दक्षिणः
ଅନେକ ସମବାୟକୁ ହରି ପାତକ (ଦୋଷ) ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରିଛନ୍ତି। ଏବଂ ତିନିଟି ବୃତ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ—ବୃତ୍ତିରେ ଓ ବୃତ୍ତି ଭିତରେ—ଦକ୍ଷିଣ (ଦକ୍ଷିଣା/ଦକ୍ଷିଣ ପକ୍ଷ) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 44
अष्टौ तु समवायस्तु वीरा संमूर्छना तथा / कस्यनासुतराचैव स्वरशाखा प्रकीर्त्तिता
ସମବାୟ ଆଠଟି; ତଥା ‘ବୀରା’ ଓ ‘ସଂମୂର୍ଛନା’ ମଧ୍ୟ। ଏବଂ ‘କସ୍ୟନାସୁତରା’ ଓ ‘ସ୍ୱର-ଶାଖା’ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ।
Frequently Asked Questions
It is a technical chapter on Gandharva music, focusing on mūrchanā-lakṣaṇa (characteristics of modal/scale progressions) and the definition and application of musical alaṅkāras (ornamental figures), alongside classifications of varṇa and movement-types such as ārohaṇa and avarohaṇa.
The sample indicates: (1) four foundational varṇas with further human/divine differentiations, (2) movement categories including sañcāra (circulation), avarohaṇa (descent), and ārohaṇa (ascent), and (3) four named alaṅkāras—sthāpanī, kramarejana, pramāda, and apramāda—whose defining features are then discussed.
By treating ordered sound as a disciplined system grounded in authoritative tradition, it models the same taxonomic impulse used in cosmology (ordered worlds/time-cycles) and genealogy (ordered lineages). In Puranic knowledge design, such auxiliary sciences function as cultural infrastructure that preserves transmission fidelity for cosmological and vamsha materials.