Adhyaya 9
Mārkaṇḍeya’s Request to See Māyā and the Vision of the Cosmic Deluge
ନର-ନାରାୟଣଙ୍କ ସ୍ତୁତି ସଫଳ ହେବା ପରେ ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଭଗବାନ୍ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ନିୟମ ଓ ଅଚଳ ଧ୍ୟାନକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ। ମୁନି ଭୌତିକ ବର ଅସ୍ୱୀକାର କରି କହିଲେ—ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହିଁ ପରମ ଦାନ; ତଥାପି ଗୋଟିଏ କୃପା ମାଗିଲେ: ଯେ ମାୟାରେ ଜଗତ୍ ନାନାବିଧ ଭୌତିକ ରୂପରେ ଦିଶେ, ସେଇ ମାୟାକୁ ଦେଖିବାକୁ। ଭଗବାନ୍ ସମ୍ମତି ଦେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ମୁନି ଭାବସମାଧିରେ ଲୀନ ହୋଇ ନିରନ୍ତର ପୂଜା କଲେ; କେବେ କେବେ ବିଧି ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯାଉଥିଲେ। ପରେ ପୁଷ୍ପଭଦ୍ରା ତଟରେ ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା ସମୟରେ ହଠାତ୍ ପ୍ରଳୟ—ଭୟଙ୍କର ପବନ, ମେଘଗର୍ଜନ ଓ ସର୍ବଗ୍ରାସୀ ଜଳପ୍ଲାବନ; ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଡୁବିଗଲା। ଏକା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଭୁଖ, ଭୟ ଓ ସମୁଦ୍ରଜୀବଙ୍କ ତ୍ରାସରେ ‘ଲକ୍ଷଲକ୍ଷ ବର୍ଷ’ ଭାସିଲେ। ଶେଷରେ ଛୋଟ ଦ୍ୱୀପ, ବଟବୃକ୍ଷ ଓ ପତ୍ର ଉପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶିଶୁ ଦେଖିଲେ; ଶିଶୁ ଶ୍ୱାସରେ ତାଙ୍କୁ ଭିତରକୁ ଟାଣି ନେଇ ନିଜ ଦେହରେ ପ୍ରଳୟପୂର୍ବ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦେଖାଇ ପୁଣି ବାହାରେ ଛାଡ଼ିଦେଲା। ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବାକୁ ଧାଉଥିବାବେଳେ ଶିଶୁ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଏବଂ ସେହିକ୍ଷଣେ ପ୍ରଳୟ ମଧ୍ୟ ଲୁପ୍ତ; ମୁନି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ—ନିରୋଧ, କାଳ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଉପସଂହାରର ପ୍ରସ୍ତୁତି।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच संस्तुतो भगवानित्थं मार्कण्डेयेन धीमता । नारायणो नरसख: प्रीत आह भृगूद्वहम् ॥ १ ॥
ସୂତ କହିଲେ— ବୁଦ୍ଧିମାନ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ଏପରି ସ୍ତୁତି କରିବାରୁ ନରସଖ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ଭୃଗୁବଂଶ-ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେଇ ଋଷିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच भो भो ब्रह्मर्षिवर्योऽसि सिद्ध आत्मसमाधिना । मयि भक्त्यानपायिन्या तप:स्वाध्यायसंयमै: ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ— ହେ ହେ! ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଆତ୍ମସମାଧି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସିଦ୍ଧ; ଏବଂ ମୋପ୍ରତି ଅଚଳ ଭକ୍ତି, ତପ, ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଓ ସଂୟମରେ ତୁମେ ଜୀବନକୁ ସଫଳ କରିଛ।
Verse 3
वयं ते परितुष्टा: स्म त्वद् बृहद्व्रतचर्यया । वरं प्रतीच्छ भद्रं ते वरदोऽस्मि त्वदीप्सितम् ॥ ३ ॥
ତୁମର ଏହି ବୃହତ୍ ବ୍ରତଚର୍ଯ୍ୟାରେ ଆମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ— ଯେଉଁ ବର ଚାହ, ଗ୍ରହଣ କର; ମୁଁ ବରଦାତା, ତୁମ ଅଭୀଷ୍ଟ ପୂରଣ କରିବି।
Verse 4
श्रीऋषिरुवाच जितं ते देवदेवेश प्रपन्नार्तिहराच्युत । वरेणैतावतालं नो यद् भवान् समदृश्यत ॥ ४ ॥
ଋଷି କହିଲେ— ହେ ଦେବଦେବେଶ! ଆପଣଙ୍କୁ ଜୟ। ହେ ଅଚ୍ୟୁତ! ଶରଣାଗତ ଭକ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଆପଣ ହରନ୍ତି। ମୋ ପାଇଁ ଏତିକି ବର ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ— ଆପଣ ମୋତେ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ।
Verse 5
गृहीत्वाजादयो यस्य श्रीमत्पादाब्जदर्शनम् । मनसा योगपक्वेन स भवान् मेऽक्षिगोचर: ॥ ५ ॥
ଯୋଗରେ ପକ୍କ ମନ ନେଇ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତାମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଶ୍ରୀପଦ୍ମଚରଣ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଉଚ୍ଚ ପଦ ପାଇଲେ; ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏବେ ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ମୋ ଚକ୍ଷୁଗୋଚର ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 6
अथाप्यम्बुजपत्राक्ष पुण्यश्लोकशिखामणे । द्रक्ष्ये मायां यया लोक: सपालो वेद सद्भिदाम् ॥ ६ ॥
ହେ ଅମ୍ବୁଜପତ୍ରାକ୍ଷ ପ୍ରଭୁ, ହେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଲୋକର ଶିଖାମଣି! ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମୁଁ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେ ଆପଣଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ ସମଗ୍ର ଲୋକ ଓ ତାହାର ପାଳକ ଦେବତାମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଭୌତିକ ବିଭିନ୍ନତାରୂପେ ଭାବନ୍ତି, ସେଇ ମାୟାକୁ ମୁଁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
Verse 7
सूत उवाच इतीडितोऽर्चित: काममृषिणा भगवान् मुने । तथेति स स्मयन् प्रागाद् बदर्याश्रममीश्वर: ॥ ७ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶୌନକ! ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଓ ପୂଜାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଭଗବାନ୍ ହସି “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହିଲେ, ଏବଂ ପରେ ବଦରିକାଶ୍ରମରେ ଥିବା ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 8
तमेव चिन्तयन्नर्थमृषि: स्वाश्रम एव स: । वसन्नग्न्यर्कसोमाम्बुभूवायुवियदात्मसु ॥ ८ ॥ ध्यायन् सर्वत्र च हरिं भावद्रव्यैरपूजयत् । क्वचित् पूजां विसस्मार प्रेमप्रसरसम्प्लुत: ॥ ९ ॥
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତିକୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାକୁ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତା କରି ସେ ଋଷି ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ହିଁ ରହିଲେ। ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ବିଦ୍ୟୁତ୍, ଆକାଶ ଓ ନିଜ ହୃଦୟରେ ସର୍ବତ୍ର ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ମନରେ କଳ୍ପିତ ସାମଗ୍ରୀଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ କେବେ କେବେ ପ୍ରେମର ତରଙ୍ଗରେ ଭାସି ନିଜ ନିତ୍ୟ ପୂଜାକୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯାଉଥିଲେ।
Verse 9
तमेव चिन्तयन्नर्थमृषि: स्वाश्रम एव स: । वसन्नग्न्यर्कसोमाम्बुभूवायुवियदात्मसु ॥ ८ ॥ ध्यायन् सर्वत्र च हरिं भावद्रव्यैरपूजयत् । क्वचित् पूजां विसस्मार प्रेमप्रसरसम्प्लुत: ॥ ९ ॥
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତିକୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାକୁ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତା କରି ସେ ଋଷି ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ହିଁ ରହିଲେ। ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ବିଦ୍ୟୁତ୍, ଆକାଶ ଓ ନିଜ ହୃଦୟରେ ସର୍ବତ୍ର ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ମନରେ କଳ୍ପିତ ସାମଗ୍ରୀଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ କେବେ କେବେ ପ୍ରେମର ତରଙ୍ଗରେ ଭାସି ନିଜ ନିତ୍ୟ ପୂଜାକୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯାଉଥିଲେ।
Verse 10
तस्यैकदा भृगुश्रेष्ठ पुष्पभद्रातटे मुने: । उपासीनस्य सन्ध्यायां ब्रह्मन् वायुरभून्महान् ॥ १० ॥
ହେ ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୌନକ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଏକଦିନ ପୁଷ୍ପଭଦ୍ରା ତଟରେ ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା କରୁଥିବାବେଳେ ହଠାତ୍ ମହା ପବନ ଉଠିଲା।
Verse 11
तं चण्डशब्दं समुदीरयन्तं बलाहका अन्वभवन् कराला: । अक्षस्थविष्ठा मुमुचुस्तडिद्भि: स्वनन्त उच्चैरभिवर्षधारा: ॥ ११ ॥
ସେଇ ପବନ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରି ଉଠିଲା, ଏବଂ ତାହାର ପଛେ ବିକରାଳ ମେଘମାଳା ଆସିଲା। ବିଜୁଳି ଓ ଗର୍ଜନ ସହିତ ସେମାନେ ଗାଡ଼ିଚକା ପରି ଭାରୀ ବର୍ଷାଧାରା ସବୁଦିଗରେ ଝରାଇଲେ।
Verse 12
ततो व्यदृश्यन्त चतु:समुद्रा: समन्तत: क्ष्मातलमाग्रसन्त: । समीरवेगोर्मिभिरुग्रनक्र- महाभयावर्तगभीरघोषा: ॥ १२ ॥
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚାରି ମହାସମୁଦ୍ର ଦେଖାଦେଲେ; ପବନବେଗରେ ଉଠୁଥିବା ତରଙ୍ଗଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପୃଥିବୀତଳକୁ ଗ୍ରାସ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେହି ସମୁଦ୍ରରେ ଭୟଙ୍କର ଜଳଜନ୍ତୁ, ମହାଭୟ ଭଉଁରି ଓ ଗଭୀର ଅଶୁଭ ଗର୍ଜନ ଥିଲା।
Verse 13
अन्तर्बहिश्चाद्भिरतिद्युभि: खरै: शतह्रदाभिरुपतापितं जगत् । चतुर्विधं वीक्ष्य सहात्मना मुनि- र्जलाप्लुतां क्ष्मां विमना: समत्रसत् ॥ १३ ॥
ମୁନି ନିଜକୁ ସହିତ ସମଗ୍ର ଜଗତର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଭିତରେ-ବାହାରେ କଠୋର ପବନ, ଆକାଶକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ମହାତରଙ୍ଗ, ବିଜୁଳି ଓ ଉଗ୍ର ଜଳପ୍ରବାହରେ ପୀଡ଼ିତ ଦେଖିଲେ। ପୃଥିବୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳାପ୍ଲୁତ ହେବାରେ ସେ ବିମନା ଓ ଭୟାକୁଳ ହେଲେ।
Verse 14
तस्यैवमुद्वीक्षत ऊर्मिभीषण: प्रभञ्जनाघूर्णितवार्महार्णव: । आपूर्यमाणो वरषद्भिरम्बुदै: क्ष्मामप्यधाद् द्वीपवर्षाद्रिभि: समम् ॥ १४ ॥
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ମେଘମାନଙ୍କର ଅବିରତ ବର୍ଷାରେ ସମୁଦ୍ର ଅଧିକାଧିକ ପୂରିଗଲା। ପ୍ରଭଞ୍ଜନରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ମହାସମୁଦ୍ର ଭୟଙ୍କର ତରଙ୍ଗ ସହ ଉଠି, ଦ୍ୱୀପ, ପର୍ବତ ଓ ଖଣ୍ଡମାନ ସହିତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଢାକିଦେଲା।
Verse 15
सक्ष्मान्तरिक्षं सदिवं सभागणं त्रैलोक्यमासीत् सह दिग्भिराप्लुतम् । स एक एवोर्वरितो महामुनि- र्बभ्राम विक्षिप्य जटा जडान्धवत् ॥ १५ ॥
ଜଳ ପୃଥିବୀ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଦେବଲୋକକୁ ଢାକିଦେଲା; ତ୍ରିଲୋକ ଦିଗମାନଙ୍କ ସହ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ଲାବିତ ହେଲା। ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରହିଲେ; ଛିଟିଯାଇଥିବା ଜଟା ସହ ଜଡ-ଅନ୍ଧ ପରି ଜଳରେ ଏକା ଭ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 16
क्षुत्तृट्परीतो मकरैस्तिमिङ्गिलै- रुपद्रुतो वीचिनभस्वता हत: । तमस्यपारे पतितो भ्रमन् दिशो न वेद खं गां च परिश्रमेषित: ॥ १६ ॥
ଭୁଖ ଓ ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡିତ, ମକର ଓ ତିମିଙ୍ଗିଲଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ଉପଦ୍ରୁତ, ତରଙ୍ଗ ଓ ପବନର ଆଘାତରେ ହତ ହୋଇ ସେ ଅନନ୍ତ ଅନ୍ଧକାରରେ ପତିତ ହେଲେ। ଶ୍ରମରେ ଦିଗ୍ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଭ୍ରମଣ କରି, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀର ଭେଦ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 17
क्वचिन्मग्नो महावर्ते तरलैस्ताडित: क्वचित् । यादोभिर्भक्ष्यते क्वापि स्वयमन्योन्यघातिभि: ॥ १७ ॥ क्वचिच्छोकं क्वचिन्मोहं क्वचिद्दु:खं सुखं भयम् । क्वचिन्मृत्युमवाप्नोति व्याध्यादिभिरुतार्दित: ॥ १८ ॥
କେବେ ସେ ମହାବର୍ତ୍ତରେ ମଗ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, କେବେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତରଙ୍ଗରେ ତାଡିତ ହୁଅନ୍ତି; କେଉଁଠି ଜଳଚରମାନେ ପରସ୍ପର ଘାତ କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଗିଳିବାକୁ ଧମକ ଦେଉଥାନ୍ତି। କେବେ ଶୋକ, କେବେ ମୋହ, କେବେ ଦୁଃଖ, ସୁଖ, ଭୟ—ଆଉ କେବେ ବ୍ୟାଧି ଆଦିର ତୀବ୍ର ପୀଡାରେ ସେ ନିଜକୁ ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନ ଭାବୁଥାନ୍ତି।
Verse 18
क्वचिन्मग्नो महावर्ते तरलैस्ताडित: क्वचित् । यादोभिर्भक्ष्यते क्वापि स्वयमन्योन्यघातिभि: ॥ १७ ॥ क्वचिच्छोकं क्वचिन्मोहं क्वचिद्दु:खं सुखं भयम् । क्वचिन्मृत्युमवाप्नोति व्याध्यादिभिरुतार्दित: ॥ १८ ॥
କେବେ ସେ ମହାବର୍ତ୍ତରେ ମଗ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, କେବେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତରଙ୍ଗରେ ତାଡିତ ହୁଅନ୍ତି; କେଉଁଠି ଜଳଚରମାନେ ପରସ୍ପର ଘାତ କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଗିଳିବାକୁ ଧମକ ଦେଉଥାନ୍ତି। କେବେ ଶୋକ, କେବେ ମୋହ, କେବେ ଦୁଃଖ, ସୁଖ, ଭୟ—ଆଉ କେବେ ବ୍ୟାଧି ଆଦିର ତୀବ୍ର ପୀଡାରେ ସେ ନିଜକୁ ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନ ଭାବୁଥାନ୍ତି।
Verse 19
अयुतायुतवर्षाणां सहस्राणि शतानि च । व्यतीयुर्भ्रमतस्तस्मिन् विष्णुमायावृतात्मन: ॥ १९ ॥
ସେହି ପ୍ରଳୟଜଳରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ—ଯାହାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ଆବୃତ ଥିଲା—କୋଟିକୋଟି ବର୍ଷର ହଜାର ଓ ଶତକ ଅତିବାହିତ ହେଲା।
Verse 20
स कदाचिद् भ्रमंस्तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि द्विज: । न्याग्रोधपोतं ददृशे फलपल्लवशोभितम् ॥ २० ॥
ଏକଦା ଜଳମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଦ୍ୱିଜ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୃଥିବୀର ପିଠିରେ ଏକ ଛୋଟ ଦ୍ୱୀପ ଦେଖିଲେ; ସେଠାରେ ଫଳ-ପଲ୍ଲବରେ ଶୋଭିତ ଏକ କୁମାର ବଟବୃକ୍ଷ ଥିଲା।
Verse 21
प्रागुत्तरस्यां शाखायां तस्यापि ददृशे शिशुम् । शयानं पर्णपुटके ग्रसन्तं प्रभया तम: ॥ २१ ॥
ସେହି ବଟବୃକ୍ଷର ଇଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଶାଖାରେ ସେ ଏକ ଶିଶୁକୁ ଦେଖିଲେ—ପତ୍ରପୁଟକରେ ଶୟନ କରିଥିଲା, ତାହାର ପ୍ରଭା ଅନ୍ଧକାରକୁ ଗ୍ରସୁଥିଲା।
Verse 22
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
ସେହି ଶିଶୁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ମରକତ ପରି ଶ୍ୟାମନୀଳ; ଶ୍ରୀମଦ୍ ମୁଖପଦ୍ମ ଦୀପ୍ତ, କଣ୍ଠରେ ଶଙ୍ଖରେଖା ସଦୃଶ ଚିହ୍ନ। ବିଶାଳ ବକ୍ଷ, ସୁନାସା, ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟି; ଦାଡିମପୁଷ୍ପ ପରି କାନ, ଭିତରେ ଶଙ୍ଖାବର୍ତ୍ତ ପରି ଭାଜ। ପଦ୍ମଗର୍ଭ ପରି ଅରୁଣ ନେତ୍ରକୋଣ, ହୃଦୟହାରୀ ହାସ୍ୟ-ଦୃଷ୍ଟି; ଶ୍ୱାସ ସହ କେଶ କମ୍ପେ, ଓ ବଟପତ୍ର ପରି ଉଦରରେ ନାଭିଚାରିପାଖର ଭାଜ ଚଳିଥାଏ। ଏହା ଦେଖି ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ—ଶିଶୁ ନିଜ କୋମଳ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ନିଜ ଚରଣପଦ୍ମ ଉଠାଇ, ପାଦାଙ୍ଗୁଠି ମୁଖରେ ରଖି ଚୁଷୁଥିଲା।
Verse 23
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
ସେହି ଶିଶୁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ମରକତ ପରି ଶ୍ୟାମନୀଳ; ଶ୍ରୀମଦ୍ ମୁଖପଦ୍ମ ଦୀପ୍ତ, କଣ୍ଠରେ ଶଙ୍ଖରେଖା ସଦୃଶ ଚିହ୍ନ। ବିଶାଳ ବକ୍ଷ, ସୁନାସା, ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟି; ଦାଡିମପୁଷ୍ପ ପରି କାନ, ଭିତରେ ଶଙ୍ଖାବର୍ତ୍ତ ପରି ଭାଜ। ପଦ୍ମଗର୍ଭ ପରି ଅରୁଣ ନେତ୍ରକୋଣ, ହୃଦୟହାରୀ ହାସ୍ୟ-ଦୃଷ୍ଟି; ଶ୍ୱାସ ସହ କେଶ କମ୍ପେ, ଓ ବଟପତ୍ର ପରି ଉଦରରେ ନାଭିଚାରିପାଖର ଭାଜ ଚଳିଥାଏ। ଏହା ଦେଖି ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ—ଶିଶୁ ନିଜ କୋମଳ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ନିଜ ଚରଣପଦ୍ମ ଉଠାଇ, ପାଦାଙ୍ଗୁଠି ମୁଖରେ ରଖି ଚୁଷୁଥିଲା।
Verse 24
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
ସେହି ଶିଶୁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ମରକତ ପରି ଶ୍ୟାମନୀଳ; ଶ୍ରୀମଦ୍ ମୁଖପଦ୍ମ ଦୀପ୍ତ, କଣ୍ଠରେ ଶଙ୍ଖରେଖା ସଦୃଶ ଚିହ୍ନ। ବିଶାଳ ବକ୍ଷ, ସୁନାସା, ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟି; ଦାଡିମପୁଷ୍ପ ପରି କାନ, ଭିତରେ ଶଙ୍ଖାବର୍ତ୍ତ ପରି ଭାଜ। ପଦ୍ମଗର୍ଭ ପରି ଅରୁଣ ନେତ୍ରକୋଣ, ହୃଦୟହାରୀ ହାସ୍ୟ-ଦୃଷ୍ଟି; ଶ୍ୱାସ ସହ କେଶ କମ୍ପେ, ଓ ବଟପତ୍ର ପରି ଉଦରରେ ନାଭିଚାରିପାଖର ଭାଜ ଚଳିଥାଏ। ଏହା ଦେଖି ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ—ଶିଶୁ ନିଜ କୋମଳ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ନିଜ ଚରଣପଦ୍ମ ଉଠାଇ, ପାଦାଙ୍ଗୁଠି ମୁଖରେ ରଖି ଚୁଷୁଥିଲା।
Verse 25
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
ଶିଶୁଟିର ବର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ମରକତ ପରି ନୀଳ-ଶ୍ୟାମ; ତାହାର ଶ୍ରୀମୁଖ ପଦ୍ମ ପରି ଦୀପ୍ତ, କଣ୍ଠରେ ଶଙ୍ଖରେଖା ସଦୃଶ ଚିହ୍ନ, ବିସ୍ତୃତ ବକ୍ଷ, ସୁନାସିକା, ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟି। କାନ ଦାଡିମ ପୁଷ୍ପ ପରି ଏବଂ ଭିତରେ ଶଙ୍ଖାବର୍ତ୍ତ ପରି ଭାଜ; ଚକ୍ଷୁକୋଣ ପଦ୍ମଗର୍ଭ ପରି ଅରୁଣ, ପ୍ରବାଳ ଅଧରର କାନ୍ତି ତାହାର ଅମୃତମୟ ମୋହକ ସ୍ମିତକୁ ଅଳ୍ପ ରକ୍ତିମ କରୁଥିଲା। ଶ୍ୱାସ ସହ କେଶ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ ବଟପତ୍ର ସଦୃଶ ଉଦରର ଭାଜ ଚଳିଲେ ଗଭୀର ନାଭି ବିକୃତ ହେଉଥିଲା। ତେବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଦେଖିଲେ—ଶିଶୁ ନିଜ ପଦ୍ମଚରଣକୁ କୋମଳ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଉଠାଇ ମୁଖରେ ରଖି ପାଦାଙ୍ଗୁଳି ଚୁଷୁଛି।
Verse 26
तद्दर्शनाद् वीतपरिश्रमो मुदा प्रोत्फुल्लहृत्पद्मविलोचनाम्बुज: । प्रहृष्टरोमाद्भुतभावशङ्कित: प्रष्टुं पुरस्तं प्रससार बालकम् ॥ २६ ॥
ସେ ଶିଶୁଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ସମସ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତି ନଶିଗଲା। ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ-ପଦ୍ମ ଓ ନୟନ-ପଦ୍ମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଫୁଟିଉଠିଲା, ଦେହରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା। ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଶିଶୁ କିଏ ଭାବି ବିସ୍ମୟ-ଶଙ୍କାରେ ଋଷି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆଗେଇଲେ।
Verse 27
तावच्छिशोर्वै श्वसितेन भार्गव: सोऽन्त: शरीरं मशको यथाविशत् । तत्राप्यदो न्यस्तमचष्ट कृत्स्नशो यथा पुरामुह्यदतीव विस्मित: ॥ २७ ॥
ସେତେବେଳେ ଶିଶୁଟି ଶ୍ୱାସ ନେଲା, ଏବଂ ଭାର୍ଗବ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମଶା ପରି ତାହାର ଶରୀର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରଳୟ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଥିଲା ସେପରି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ଦେଖିଲେ। ଏହା ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ଓ ବିମୂଢ଼ ହେଲେ।
Verse 28
खं रोदसी भागणानद्रिसागरान् द्वीपान् सवर्षान् ककुभ: सुरासुरान् । वनानि देशान् सरित: पुराकरान् खेटान् व्रजानाश्रमवर्णवृत्तय: ॥ २८ ॥ महान्ति भूतान्यथ भौतिकान्यसौ कालं च नानायुगकल्पकल्पनम् । यत् किञ्चिदन्यद् व्यवहारकारणं ददर्श विश्वं सदिवावभासितम् ॥ २९ ॥
ଋଷି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଦେଖିଲେ—ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ, ତାରାମଣ୍ଡଳ, ପର୍ବତ ଓ ସମୁଦ୍ର, ମହାଦ୍ୱୀପ ଓ ଖଣ୍ଡ, ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଷଭୂମି, ସମସ୍ତ ଦିଗର ବିସ୍ତାର, ଦେବ ଓ ଅସୁର। ବନ, ଦେଶ, ନଦୀ, ନଗର ଓ ଖଣି, କୃଷିଗ୍ରାମ ଓ ଗୋପବ୍ରଜ, ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମର ବୃତ୍ତି-ଧର୍ମ ଓ ଆଚାର—ସବୁ। ସେ ମହାଭୂତ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଭୌତିକ ବିକାର, ଏବଂ କାଳକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ—ଯେ କାଳ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଯୁଗ-କଳ୍ପର ପ୍ରବାହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଏହାଛଡ଼ା ଭୌତିକ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ—ସବୁ କିଛି ସତ୍ୟ ପରି ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲା।
Verse 29
खं रोदसी भागणानद्रिसागरान् द्वीपान् सवर्षान् ककुभ: सुरासुरान् । वनानि देशान् सरित: पुराकरान् खेटान् व्रजानाश्रमवर्णवृत्तय: ॥ २८ ॥ महान्ति भूतान्यथ भौतिकान्यसौ कालं च नानायुगकल्पकल्पनम् । यत् किञ्चिदन्यद् व्यवहारकारणं ददर्श विश्वं सदिवावभासितम् ॥ २९ ॥
ଋଷି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଦେଖିଲେ—ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ, ତାରାମଣ୍ଡଳ, ପର୍ବତ ଓ ସମୁଦ୍ର, ମହାଦ୍ୱୀପ ଓ ଖଣ୍ଡ, ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଷଭୂମି, ସମସ୍ତ ଦିଗର ବିସ୍ତାର, ଦେବ ଓ ଅସୁର। ବନ, ଦେଶ, ନଦୀ, ନଗର ଓ ଖଣି, କୃଷିଗ୍ରାମ ଓ ଗୋପବ୍ରଜ, ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମର ବୃତ୍ତି-ଧର୍ମ ଓ ଆଚାର—ସବୁ। ସେ ମହାଭୂତ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଭୌତିକ ବିକାର, ଏବଂ କାଳକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ—ଯେ କାଳ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଯୁଗ-କଳ୍ପର ପ୍ରବାହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଏହାଛଡ଼ା ଭୌତିକ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ—ସବୁ କିଛି ସତ୍ୟ ପରି ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲା।
Verse 30
हिमालयं पुष्पवहां च तां नदीं निजाश्रमं यत्र ऋषी अपश्यत । विश्वं विपश्यञ्छ्वसिताच्छिशोर्वै बहिर्निरस्तो न्यपतल्लयाब्धौ ॥ ३० ॥
ସେ ହିମାଳୟ, ପୁଷ୍ପଭଦ୍ରା ନଦୀ ଏବଂ ନର-ନାରାୟଣ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଥିବା ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖିଲେ। ପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ଶିଶୁର ଶ୍ୱାସରେ ସେ ବାହାରକୁ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରଳୟ-ସମୁଦ୍ରରେ ପୁନଃ ପତିତ ହେଲେ।
Verse 31
तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि प्ररूढं वटं च तत्पर्णपुटे शयानम् । तोकं च तत्प्रेमसुधास्मितेन निरीक्षितोऽपाङ्गनिरीक्षणेन ॥ ३१ ॥ अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि । अभ्ययादतिसङ्क्लिष्ट: परिष्वक्तुमधोक्षजम् ॥ ३२ ॥
ସେଇ ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରରେ ସେ ପୁନଃ ଛୋଟ ଦ୍ୱୀପରେ ଉଗିଥିବା ବଟବୃକ୍ଷକୁ ଏବଂ ତାହାର ପତ୍ର-କୋଷରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଶିଶୁକୁ ଦେଖିଲେ। ପ୍ରେମାମୃତଭରା ହସ ସହ ଶିଶୁଟି ଚକ୍ଷୁକୋଣରୁ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲା; ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦୃଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କଲେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସେ ଅଧୋକ୍ଷଜ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବାକୁ ଧାଇଲେ।
Verse 32
तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि प्ररूढं वटं च तत्पर्णपुटे शयानम् । तोकं च तत्प्रेमसुधास्मितेन निरीक्षितोऽपाङ्गनिरीक्षणेन ॥ ३१ ॥ अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि । अभ्ययादतिसङ्क्लिष्ट: परिष्वक्तुमधोक्षजम् ॥ ३२ ॥
ସେଇ ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରରେ ସେ ପୁନଃ ଛୋଟ ଦ୍ୱୀପରେ ଉଗିଥିବା ବଟବୃକ୍ଷକୁ ଏବଂ ତାହାର ପତ୍ର-କୋଷରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଶିଶୁକୁ ଦେଖିଲେ। ପ୍ରେମାମୃତଭରା ହସ ସହ ଶିଶୁଟି ଚକ୍ଷୁକୋଣରୁ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲା; ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦୃଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କଲେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସେ ଅଧୋକ୍ଷଜ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବାକୁ ଧାଇଲେ।
Verse 33
तावत् स भगवान् साक्षाद् योगाधीशो गुहाशय: । अन्तर्दध ऋषे: सद्यो यथेहानीशनिर्मिता ॥ ३३ ॥
ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନ—ଯୋଗାଧୀଶ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟ-ଗୁହାରେ ନିହିତ—ଋଷିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ; ଯେପରି ଅଯୋଗ୍ୟ ଲୋକର ସିଦ୍ଧି ହଠାତ୍ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
Verse 34
तमन्वथ वटो ब्रह्मन् सलिलं लोकसम्प्लव: । तिरोधायि क्षणादस्य स्वाश्रमे पूर्ववत्स्थित: ॥ ३४ ॥
ପ୍ରଭୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେବା ପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ବଟବୃକ୍ଷ, ସେ ମହାଜଳ ଏବଂ ଲୋକସମ୍ପ୍ଲବ ମଧ୍ୟ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା; ଏବଂ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୂର୍ବବତ୍ ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ନିଜକୁ ଦେଖିଲେ।
Frequently Asked Questions
His request is not for entertainment or skepticism but for tattva-jijñāsā: to understand how the Lord’s śakti makes the one reality appear as many and binds conditioned beings (including rulers of the cosmos) to mistaken notions of material variegation as ultimate. The episode teaches that māyā is apprehended correctly only when seen as Bhagavān’s controlled potency, not as an independent principle.
Śāstric narration presents pralaya as a real cosmic process governed by kāla and the Lord’s will (nirodha), while also functioning pedagogically: it dramatizes the fragility of all worlds and identities under time. The double function is central to Purāṇic method—cosmology that simultaneously instructs vairāgya (detachment) and directs the mind to āśraya, the only stable refuge.
The child is Bhagavān Himself in the vatapatra-śāyī manifestation, revealing that the cosmos rests within Him even when it seems dissolved. By inhaling Mārkaṇḍeya and showing him the complete universe inside His body, the Lord demonstrates that creation, maintenance, and dissolution occur within His sovereignty; the sage’s “external” experience of chaos is thus reframed as māyā under divine control.
The disappearance underscores that mystical experience cannot be seized by personal effort alone; Bhagavān remains svatantra (fully independent). The point is not denial of intimacy, but instruction: the Lord reveals and withdraws visions to deepen surrender, preventing the devotee from mistaking extraordinary experiences for final attainment and directing him instead to steady bhakti anchored in the Lord as āśraya.