Srimad Bhagavatam — Dvadasha Skandha, Shloka 31

Mārkaṇḍeya’s Request to See Māyā and the Vision of the Cosmic Deluge

Devanagari script

तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि प्ररूढं वटं च तत्पर्णपुटे शयानम् । तोकं च तत्प्रेमसुधास्मितेन निरीक्षितोऽपाङ्गनिरीक्षणेन ॥ ३१ ॥ अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि । अभ्ययादतिसङ्‌‌‌क्लिष्ट: परिष्वक्तुमधोक्षजम् ॥ ३२ ॥

Transliteration

tasmin pṛthivyāḥ kakudi prarūḍhaṁ vaṭaṁ ca tat-parṇa-puṭe śayānam tokaṁ ca tat-prema-sudhā-smitena nirīkṣito ’pāṅga-nirīkṣaṇena

Translation

ସେଇ ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରରେ ସେ ପୁନଃ ଛୋଟ ଦ୍ୱୀପରେ ଉଗିଥିବା ବଟବୃକ୍ଷକୁ ଏବଂ ତାହାର ପତ୍ର-କୋଷରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଶିଶୁକୁ ଦେଖିଲେ। ପ୍ରେମାମୃତଭରା ହସ ସହ ଶିଶୁଟି ଚକ୍ଷୁକୋଣରୁ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲା; ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦୃଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କଲେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସେ ଅଧୋକ୍ଷଜ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବାକୁ ଧାଇଲେ।

Synonyms

• तस्मिन्: in that (place/thing)
• तस्मिन्: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम (pronoun), नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular)

• पृथिव्याः: of the earth
• पृथिव्याः: सम्बन्ध (Sambandha/Genitive)
• Type: Noun
• Root: पृथिवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (Feminine), षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन (Singular)

• ककुदि: on the summit/peak
• ककुदि: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: ककुद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular)

• प्ररूढम्: grown up / sprouted
• प्ररूढम्: कर्मविशेषण (Karma-viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: प्र-रुह् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकृदन्त (past participle, क्त), नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); विशेषणम् (qualifier)

• वटम्: banyan tree
• वटम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: वट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• च: and
• च: समुच्चय (Coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• तत्-पर्ण-पुटे: in its leaf-cup
• तत्-पर्ण-पुटे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + पर्ण (प्रातिपदिक) + पुट (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (genitive determinative): 'तस्य पर्णपुटम्'; नपुंसकलिङ्ग (Neuter), सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular)

• शयानम्: lying (reclining)
• शयानम्: कर्मविशेषण (Karma-viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: शी (धातु) + शानच् (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: वर्तमानकृदन्त (present participle, शानच्), पुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); विशेषणम्

• तोकम्: a child
• तोकम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: तोक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• च: and
• च: समुच्चय (Coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• तत्-प्रेम-सुधा-स्मितेन: with a smile like nectar of love
• तत्-प्रेम-सुधा-स्मितेन: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + प्रेम (प्रातिपदिक) + सुधा (प्रातिपदिक) + स्मित (प्रातिपदिक)
• Form: समास (determinative chain; 'तस्य प्रेम (इव) सुधा (इव) स्मितम्'); नपुंसकलिङ्ग (Neuter), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन (Singular)

• निरीक्षितः: was looked at / beheld
• निरीक्षितः: कर्मणि-भाव (Passive predicate)
• Type: Verb
• Root: नि-ईक्ष् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकृदन्त (past passive participle, क्त), पुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular); कर्मणि-प्रयोगार्थ (passive sense: 'having been looked at')

• अपाङ्ग-निरीक्षणेन: by a sidelong glance
• अपाङ्ग-निरीक्षणेन: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: अपाङ्ग (प्रातिपदिक) + निरीक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/कर्मधारय-प्रायः तत्पुरुष: 'अपाङ्गेन निरीक्षणम्' (side-glance-looking); नपुंसकलिङ्ग (Neuter), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन (Singular)

Characters & Entities

• Mārkaṇḍeya Ṛṣi
• Bāla-Nārāyaṇa (the Supreme Lord as a child)
• Vaṭa (banyan tree)

FAQs

Who is the child lying on the banyan leaf in Srimad Bhagavatam 12.9?

The child is the Supreme Lord (often identified as Bāla-Nārāyaṇa), revealing Himself to Mārkaṇḍeya Ṛṣi in a wondrous vision.

What is the meaning of the Lord’s sidelong glance and smile in this verse?

It signifies the Lord’s affectionate, grace-filled acknowledgment of His devotee—His glance carries divine mercy, and His smile expresses loving intimacy.

How can a devotee apply this teaching in daily life?

By cultivating steady remembrance and devotion, trusting that the Lord reciprocates—even a single moment of sincere turning toward Him invites His merciful “glance” in the form of guidance and inner assurance.