Srimad Bhagavatam — Dvadasha Skandha, Shloka 32

Mārkaṇḍeya’s Request to See Māyā and the Vision of the Cosmic Deluge

Devanagari script

तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि प्ररूढं वटं च तत्पर्णपुटे शयानम् । तोकं च तत्प्रेमसुधास्मितेन निरीक्षितोऽपाङ्गनिरीक्षणेन ॥ ३१ ॥ अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि । अभ्ययादतिसङ्‌‌‌क्लिष्ट: परिष्वक्तुमधोक्षजम् ॥ ३२ ॥

Transliteration

tasmin pṛthivyāḥ kakudi prarūḍhaṁ vaṭaṁ ca tat-parṇa-puṭe śayānam tokaṁ ca tat-prema-sudhā-smitena nirīkṣito ’pāṅga-nirīkṣaṇena

Translation

ସେଇ ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରରେ ସେ ପୁନଃ ଛୋଟ ଦ୍ୱୀପରେ ଉଗିଥିବା ବଟବୃକ୍ଷକୁ ଏବଂ ତାହାର ପତ୍ର-କୋଷରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଶିଶୁକୁ ଦେଖିଲେ। ପ୍ରେମାମୃତଭରା ହସ ସହ ଶିଶୁଟି ଚକ୍ଷୁକୋଣରୁ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲା; ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦୃଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କଲେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସେ ଅଧୋକ୍ଷଜ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବାକୁ ଧାଇଲେ।

Synonyms

• अथ: then
• अथ: सम्बन्ध (Discourse connector)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-अव्यय (particle/adverb: 'then/thereupon')

• तम्: him
• तम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम (pronoun), पुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• बालकम्: the boy
• बालकम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: बालक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); तम् इति सर्वनामस्य विशेष्य (apposition)

• वीक्ष्य: having seen
• वीक्ष्य: पूर्वकाल (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: वीक्ष् (धातु) + ल्यप् (क्त्वा-प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (gerund/absolutive), 'having seen'

• नेत्राभ्याम्: with (his) two eyes
• नेत्राभ्याम्: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: नेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), द्विवचन (Dual)

• धिष्ठितम्: seated/placed
• धिष्ठितम्: कर्मविशेषण (Karma-viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: धि-स्था (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकृदन्त (past participle, क्त), पुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); विशेषणम् (qualifier of बालकम्)

• हृदि: in the heart
• हृदि: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: हृद्/हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular)

• अभ्ययात्: he approached
• अभ्ययात्: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Verb
• Root: अभि-या (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/past), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular)

• अति-सङ्क्लिष्टः: greatly distressed
• अति-सङ्क्लिष्टः: कर्तृविशेषण (Karta-viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: अति (उपसर्ग/अव्यय) + सम्-क्लिश् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: अव्ययीभाव-समास (adverbial intensifier): 'अत्यन्तं सङ्क्लिष्टः'; भूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)

• परिष्वक्तुम्: to embrace
• परिष्वक्तुम्: प्रयोजन (Purpose/Infinitive)
• Type: Verb
• Root: परि-स्वज् (धातु) + तुमुन् (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: तुमन्त (infinitive, तुमुन्), 'to embrace'

• अधोक्षजम्: Adhokṣaja (the Lord)
• अधोक्षजम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: अधोक्षज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

Characters & Entities

• Mārkaṇḍeya Ṛṣi
• Bāla-Nārāyaṇa (the divine child)

FAQs

What does the Srimad Bhagavatam say about the child on the banyan leaf?

This verse describes Mārkaṇḍeya Ṛṣi seeing a divine child lying within a banyan leaf, who smiles and casts a loving sidelong glance—an intimate form of the Lord’s darśana revealing His tender, personal aspect.

Why does the Lord glance sidelong at the sage in this verse?

The sidelong glance accompanied by a nectar-like smile indicates affectionate grace—an unspoken invitation into devotion and a reassurance that the Supreme is both majestic and lovingly accessible.

Practical application of this vision in modern life?

Cultivate bhakti through attentive remembrance: even a small moment of sincere devotion can feel like the Lord’s “glance”—bringing calm, trust, and renewed spiritual focus.