Adhyaya 10
Mārkaṇḍeya Ṛṣi Meets Lord Śiva: Devotee as Living Tīrtha and the Lord’s Māyā
ଭଗବାନଙ୍କ ମୋହିନୀ ମାୟାଶକ୍ତି ଦର୍ଶନ କରି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଏକାନ୍ତ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଉମାସହିତ ଶ୍ରୀଶିବ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ଗଭୀର ସମାଧିରେ ବାହ୍ୟଜଗତ ପ୍ରତି ଅନୁତ୍ତର ଦେଖନ୍ତି। ସମାଧି ଭଙ୍ଗ ନ କରିବାକୁ ଶିବ ଯୋଗବଳରେ ‘ହୃଦୟ-ଆକାଶ’ରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଧ୍ୟାନମଧ୍ୟରେ ନିଜେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ, ଆସନ, ଆରତି ଦ୍ୱାରା ସତ୍କାର କରି ଶିବଙ୍କୁ ଗୁଣାତୀତ ପରମ ପଦରେ ସ୍ଥିତ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଶିବ ସାଧୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ପାବନକାରୀ, ତୀର୍ଥଜଳ କିମ୍ବା ବାହ୍ୟ ପ୍ରତିମାମାତ୍ର ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଗୌରବ କରନ୍ତି। ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଅଧୋକ୍ଷଜ ଭଗବାନ ଓ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଚଳ ଭକ୍ତି ମାତ୍ର ଚାହାନ୍ତି। ଶିବ ଦୀର୍ଘାୟୁ, କ୍ଷୟରହିତତା, ତ୍ରିକାଳଜ୍ଞାନ ଓ ପୁରାଣାଚାର୍ଯ୍ୟତ୍ୱ ଦେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି—ମାୟା ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଶ୍ରବଣ-ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ନିଷ୍କର୍ଷ ସହ ଯୋଡ଼ି।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच स एवमनुभूयेदं नारायणविनिर्मितम् । वैभवं योगमायायास्तमेव शरणं ययौ ॥ १ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ଏହା ସବୁ ନାରାୟଣଙ୍କ ଯୋଗମାୟାର ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ। ଏହା ଅନୁଭବ କରି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଶରଣ ଗଲେ।
Verse 2
श्रीमार्कण्डेय उवाच प्रपन्नोऽस्म्यङ्घ्रिमूलं ते प्रपन्नाभयदं हरे । यन्माययापि विबुधा मुह्यन्ति ज्ञानकाशया ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ହରି! ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଇଥିବା ଆପଣଙ୍କ କମଳଚରଣତଳେ ମୁଁ ଶରଣ ନେଲି। ଜ୍ଞାନର ଛଦ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ମାୟା ଦେବମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରେ।
Verse 3
सूत उवाच तमेवं निभृतात्मानं वृषेण दिवि पर्यटन् । रुद्राण्या भगवान् रुद्रो ददर्श स्वगणैर्वृत: ॥ ३ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ଆକାଶରେ ନିଜ ବୃଷଭରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା, ରୁଦ୍ରାଣୀ ଓ ନିଜ ଗଣମାନଙ୍କ ସହିତ ଘେରା ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର ସମାଧିସ୍ଥ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 4
अथोमा तमृषिं वीक्ष्य गिरिशं समभाषत । पश्येमं भगवन् विप्रं निभृतात्मेन्द्रियाशयम् ॥ ४ ॥
ତାପରେ ଉମା ସେ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖି ଗିରିଶଙ୍କୁ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ଏହି ପଣ୍ଡିତ ବିପ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତୁ; ଦେହ, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମାଧିରେ ନିଶ୍ଚଳ।
Verse 5
निभृतोदझषव्रातो वातापाये यथार्णव: । कुर्वस्य तपस: साक्षात् संसिद्धिं सिद्धिदो भवान् ॥ ५ ॥
ବାତାସ ଥମିଲେ ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଓ ମାଛମାନେ ନିଶ୍ଚଳ ରହନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଋଷି ଶାନ୍ତ। ତେଣୁ ହେ ଦେବ, ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧି ଦେଉଥିବା ଆପଣ ଏହି ଋଷିଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସିଦ୍ଧି ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच नैवेच्छत्याशिष: क्वापि ब्रह्मर्षिर्मोक्षमप्युत । भक्तिं परां भगवति लब्धवान् पुरुषेऽव्यये ॥ ६ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ (ଶିବ) କହିଲେ—ଏହି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି କୌଣସି ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି, ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; କାରଣ ସେ ଅବ୍ୟୟ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନଙ୍କର ପରା ଭକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି।
Verse 7
अथापि संवदिष्यामो भवान्येतेन साधुना । अयं हि परमो लाभो नृणां साधुसमागम: ॥ ७ ॥
ତଥାପି, ହେ ଭବାନୀ, ଆମେ ଏହି ସାଧୁଙ୍କ ସହ କଥାହେବା; କାରଣ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧୁସଙ୍ଗ ହିଁ ପରମ ଲାଭ।
Verse 8
सूत उवाच इत्युक्त्वा तमुपेयाय भगवान् स सतां गति: । ईशान: सर्वविद्यानामीश्वर: सर्वदेहिनाम् ॥ ८ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି କହି, ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ଅଧିପତି ଓ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କର ନିୟନ୍ତା ଭଗବାନ୍ ଶଙ୍କର ସେଇ ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
Verse 9
तयोरागमनं साक्षादीशयोर्जगदात्मनो: । न वेद रुद्धधीवृत्तिरात्मानं विश्वमेव च ॥ ९ ॥
ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କର ଭୌତିକ ମନୋବୃତ୍ତି ରୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବାରୁ, ଜଗଦାତ୍ମା ସେଇ ଦୁଇ ଈଶ୍ୱର (ଶିବ-ପାର୍ବତୀ) ସାକ୍ଷାତ୍ ଆସିଥିବାକୁ ସେ ଜାଣିଲେ ନାହିଁ; ସେ ନ ନିଜକୁ, ନ ବାହ୍ୟ ବିଶ୍ୱକୁ ଜାଣୁଥିଲେ।
Verse 10
भगवांस्तदभिज्ञाय गिरिशो योगमायया । आविशत्तद्गुहाकाशं वायुश्छिद्रमिवेश्वर: ॥ १० ॥
ସେ ଅବସ୍ଥାକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ଗିରୀଶ ଭଗବାନ୍ ଶିବ ଯୋଗମାୟାଦ୍ୱାରା ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ହୃଦୟ-ଗୁହାକାଶରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଯେପରି ବାୟୁ ଛିଦ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
Verse 11
आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥
ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନିଜ ହୃଦୟରେ ହଠାତ୍ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ଜଟା ବିଜୁଳି ପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ; ସେ ତ୍ରିନେତ୍ର, ଦଶଭୁଜ ଓ ଉଚ୍ଚଦେହୀ, ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ସେ ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ତ୍ରିଶୂଳ, ଧନୁ, ବାଣ, ଖଡ୍ଗ, ଢାଳ, ଜପମାଳା, ଡମରୁ, କପାଳ ଓ ପରଶୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଏହା ଦେଖି ମୁନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ସମାଧି ଛାଡ଼ି—“ଏ କିଏ, କେଉଁଠୁ ଆସିଲେ?” ବୋଲି ଭାବିଲେ।
Verse 12
आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥
ମୁନି ହୃଦୟରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, ତ୍ରିଶୂଳ, ଧନୁ, ବାଣ, ଖଡ୍ଗ, ଢାଳ, ଜପମାଳା, ଡମରୁ, କପାଳ ଓ ପରଶୁ ସହିତ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ତେଜ ଅରୁଣୋଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି। ଏହା ଦେଖି ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ସମାଧି ଛାଡ଼ି—“ଏହା କେଉଁଠୁ ଆସିଲା?” ବୋଲି ମନେ ପଚାରିଲେ।
Verse 13
आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥
ହୃଦୟରେ ହଠାତ୍ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁନି ଅନ୍ତରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ସମାଧି ଛାଡ଼ି—“ଏହା କ’ଣ? କେଉଁଠୁ ଆସିଲା?” ବୋଲି ଭାବିଲେ।
Verse 14
नेत्रे उन्मील्य ददृशे सगणं सोमयागतम् । रुद्रं त्रिलोकैकगुरुं ननाम शिरसा मुनि: ॥ १४ ॥
ନେତ୍ର ଖୋଲି ମୁନି ଉମା ସହ ଗଣମାନଙ୍କ ସହିତ ଆସିଥିବା ତ୍ରିଲୋକର ଏକମାତ୍ର ଗୁରୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ପରେ ସେ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
Verse 15
तस्मै सपर्यां व्यदधात् सगणाय सहोमया । स्वागतासनपाद्यार्घ्यगन्धस्रग्धूपदीपकै: ॥ १५ ॥
ମୁନି ଉମା ଓ ଗଣମାନଙ୍କ ସହିତ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସେବା-ପୂଜା କଲେ—ସ୍ୱାଗତବଚନ, ଆସନ, ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ସୁଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପମାଳା, ଧୂପ ଓ ଦୀପ ଅର୍ପଣ କରି।
Verse 16
आह त्वात्मानुभावेन पूर्णकामस्य ते विभो । करवाम किमीशान येनेदं निर्वृतं जगत् ॥ १६ ॥
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ବିଭୋ! ନିଜ ଆନନ୍ଦାନୁଭବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣକାମ ଥିବା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି? ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ତୃପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 17
नम: शिवाय शान्ताय सत्त्वाय प्रमृडाय च । रजोजुषेऽथ घोराय नमस्तुभ्यं तमोजुषे ॥ १७ ॥
ଶାନ୍ତ ଓ ସର୍ବମଙ୍ଗଳ ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସତ୍ତ୍ୱର ଅଧିପତି ହୋଇ ଆପଣ ସୁଖ ଦିଅନ୍ତି; ରଜୋଗୁଣ ସଂଯୋଗେ ଆପଣ ଘୋର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ତମୋଗୁଣ ସଂଯୁକ୍ତ ଆପଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର।
Verse 18
सूत उवाच एवं स्तुत: स भगवानादिदेव: सतां गति: । परितुष्ट: प्रसन्नात्मा प्रहसंस्तमभाषत ॥ १८ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ସ୍ତୁତି ହେବାରେ ଆଦିଦେବ ଭଗବାନ ଶିବ, ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଶରଣ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ହୃଦୟରେ ହସି ସେ ଋଷିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 19
श्रीभगवानुवाच वरं वृणीष्व न: कामं वरदेशा वयं त्रय: । अमोघं दर्शनं येषां मर्त्यो यद् विन्दतेऽमृतम् ॥ १९ ॥
ଭଗବାନ ଶିବ କହିଲେ—ଏକ ବର ମାଗ। ବରଦାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆମେ ତିନିଜଣ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମୁଁ—ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଆମ ଦର୍ଶନ ଅମୋଘ; କାରଣ ଆମକୁ ଦେଖିଲେ ମାତ୍ରେ ମର୍ତ୍ୟ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଏ।
Verse 20
ब्राह्मणा: साधव: शान्ता नि:सङ्गा भूतवत्सला: । एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैरा: समदर्शिन: ॥ २० ॥ सलोका लोकपालास्तान् वन्दन्त्यर्चन्त्युपासते । अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिरीश्वर: ॥ २१ ॥
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସାଧୁ, ସଦା ଶାନ୍ତ, ନିଃସଙ୍ଗ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ, ଆମ ପ୍ରତି ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତ, ବୈରହୀନ ଓ ସମଦର୍ଶୀ—ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଲୋକର ନିବାସୀ ଓ ଲୋକପାଳ ଦେବତାମାନେ ବନ୍ଦନ, ପୂଜନ ଓ ସେବା କରନ୍ତି; ମୁଁ, ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସ୍ୱୟଂ ଈଶ୍ୱର ହରି ମଧ୍ୟ।
Verse 21
ब्राह्मणा: साधव: शान्ता नि:सङ्गा भूतवत्सला: । एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैरा: समदर्शिन: ॥ २० ॥ सलोका लोकपालास्तान् वन्दन्त्यर्चन्त्युपासते । अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिरीश्वर: ॥ २१ ॥
ସାଧୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶାନ୍ତ, ନିଃସଙ୍ଗ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରତି କରୁଣାମୟ, ଆମପ୍ରତି ଏକାନ୍ତଭକ୍ତ, ବୈରହୀନ ଓ ସମଦର୍ଶୀ। ସମସ୍ତ ଲୋକର ନିବାସୀ ଓ ଲୋକପାଳ ଦେବତାମାନେ, ଏବଂ ମୁଁ, ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରୀହରି ଈଶ୍ୱର—ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା, ପୂଜା ଓ ସେବା କରୁ।
Verse 22
न ते मय्यच्युतेऽजे च भिदामण्वपि चक्षते । नात्मनश्च जनस्यापि तद् युष्मान् वयमीमहि ॥ २२ ॥
ସେଇ ଭକ୍ତମାନେ ମୋତେ, ଅଚ୍ୟୁତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଓ ଅଜ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅଣୁମାତ୍ର ଭେଦ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ନିଜେ ଓ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଭେଦ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ଆପଣ ଏପରି ସାଧୁଭକ୍ତ, ଏହିକାରଣେ ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ।
Verse 23
न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवाश्चेतनोज्झिता: । ते पुनन्त्युरुकालेन यूयं दर्शनमात्रत: ॥ २३ ॥
କେବଳ ଜଳରାଶି ମାତ୍ର ତୀର୍ଥ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଚେତନାହୀନ ଦେବମୂର୍ତ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ଦେବତା ନୁହେଁ। ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ସାରକୁ ବାହ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ନ ବୁଝିବାରୁ ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆପଣମାନଙ୍କ ପରି ଭକ୍ତମାନେ ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ ତୁରନ୍ତ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।
Verse 24
ब्राह्मणेभ्यो नमस्यामो येऽस्मद्रूपं त्रयीमयम् । बिभ्रत्यात्मसमाधानतप:स्वाध्यायसंयमै: ॥ २४ ॥
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପରମାତ୍ମାରେ ଧ୍ୟାନ-ସମାଧାନ, ତପ, ବେଦ-ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ସଂୟମ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରୟୀମୟ—ଯାହା ଆମ (ବିଷ୍ଣୁ), ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମୋ—ସ୍ୱରୂପ ସହ ଅଭିନ୍ନ—ବେଦମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁ।
Verse 25
श्रवणाद् दर्शनाद् वापि महापातकिनोऽपि व: । शुध्येरन्नन्त्यजाश्चापि किमु सम्भाषणादिभि: ॥ २५ ॥
ଆପଣମାନଙ୍କ ପରି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ ମହାପାତକୀ ଓ ଅନ୍ତ୍ୟଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି; ତେବେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସମ୍ଭାଷଣ ଆଦିରେ ସେମାନେ କେତେ ଅଧିକ ପବିତ୍ର ହେବେ!
Verse 26
सूत उवाच इति चन्द्रललामस्य धर्मगुह्योपबृंहितम् । वचोऽमृतायनमृषिर्नातृप्यत् कर्णयो: पिबन् ॥ २६ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ଚନ୍ଦ୍ରଲଲାମ ଶିବଙ୍କ ଧର୍ମର ଗୁହ୍ୟସାରରେ ପୁଷ୍ଟ ଅମୃତମୟ ବଚନ କାନରେ ପାନ କରି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି କେବେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ।
Verse 27
स चिरं मायया विष्णोर्भ्रामित: कर्शितो भृशम् । शिववागमृतध्वस्तक्लेशपुञ्जस्तमब्रवीत् ॥ २७ ॥
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ପ୍ରଳୟଜଳରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ ଅମୃତବାଣୀ ତାଙ୍କ ସଞ୍ଚିତ କ୍ଲେଶକୁ ଧ୍ୱଂସ କଲା। ତେଣୁ ସେ ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 28
श्रीमार्कण्डेय उवाच अहो ईश्वरलीलेयं दुर्विभाव्या शरीरिणाम् । यन्नमन्तीशितव्यानि स्तुवन्ति जगदीश्वरा: ॥ २८ ॥
ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଆହୋ! ଶରୀରଧାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଈଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ଏହି ଲୀଳା ବୁଝିବା ଦୁର୍ବିଭାବ୍ୟ; କାରଣ ଜଗଦୀଶ୍ୱରମାନେ ଯେଉଁ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଶାସନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ନମି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।
Verse 29
धर्मं ग्राहयितुं प्राय: प्रवक्तारश्च देहिनाम् । आचरन्त्यनुमोदन्ते क्रियमाणं स्तुवन्ति च ॥ २९ ॥
ସାଧାରଣତଃ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରାଇବା ପାଇଁ ଧର୍ମର ଅଧିକୃତ ପ୍ରବକ୍ତାମାନେ ନିଜେ ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସତ୍କର୍ମକୁ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତି ଓ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
Verse 30
नैतावता भगवत: स्वमायामयवृत्तिभि: । न दुष्येतानुभावस्तैर्मायिन: कुहकं यथा ॥ ३० ॥
ଭଗବାନ୍ ନିଜ ସ୍ୱମାୟାଶକ୍ତିରେ ଏପରି ଲୀଳାମୟ ଆଚରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଅନୁଭାବ ଦୂଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଜାଦୁଗର ଚାଳ ଦେଖାଇଲେ ତାହାର ଶକ୍ତି କମେ ନାହିଁ।
Verse 31
सृष्ट्वेदं मनसा विश्वमात्मनानुप्रविश्य य: । गुणै: कुर्वद्भिराभाति कर्तेव स्वप्नदृग् यथा ॥ ३१ ॥ तस्मै नमो भगवते त्रिगुणाय गुणात्मने । केवलायाद्वितीयाय गुरवे ब्रह्ममूर्तये ॥ ३२ ॥
ଯିଏ ମନସା ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ପରେ ପରମାତ୍ମା ରୂପେ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଚାଳି କର୍ତ୍ତା ପରି ଦିଶନ୍ତି—ସ୍ୱପ୍ନଦ୍ରଷ୍ଟା ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି। ସେଇ ତ୍ରିଗୁଣାଧିପତି, ଗୁଣାତ୍ମ, ନିର୍ମଳ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ପରମଗୁରୁ, ବ୍ରହ୍ମମୂର୍ତ୍ତି ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 32
सृष्ट्वेदं मनसा विश्वमात्मनानुप्रविश्य य: । गुणै: कुर्वद्भिराभाति कर्तेव स्वप्नदृग् यथा ॥ ३१ ॥ तस्मै नमो भगवते त्रिगुणाय गुणात्मने । केवलायाद्वितीयाय गुरवे ब्रह्ममूर्तये ॥ ३२ ॥
ଯିଏ ମନସା ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ପରେ ପରମାତ୍ମା ରୂପେ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଚାଳି କର୍ତ୍ତା ପରି ଦିଶନ୍ତି—ସ୍ୱପ୍ନଦ୍ରଷ୍ଟା ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି। ସେଇ ତ୍ରିଗୁଣାଧିପତି, ଗୁଣାତ୍ମ, ନିର୍ମଳ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ପରମଗୁରୁ, ବ୍ରହ୍ମମୂର୍ତ୍ତି ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 33
कं वृणे नु परं भूमन् वरं त्वद् वरदर्शनात् । यद्दर्शनात् पूर्णकाम: सत्यकाम: पुमान् भवेत् ॥ ३३ ॥
ହେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ ବରଦ ଦର୍ଶନର ବର ମୋତେ ମିଳିଛି; ଏବେ ମୁଁ ଆଉ କେଉଁ ବର ମାଗିବି? ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମଣିଷ ପୂର୍ଣ୍ଣକାମ ଓ ସତ୍ୟକାମ ହୋଇଯାଏ।
Verse 34
वरमेकं वृणेऽथापि पूर्णात् कामाभिवर्षणात् । भगवत्यच्युतां भक्तिं तत्परेषु तथा त्वयि ॥ ३४ ॥
ତଥାପି, ଆପଣ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ କାମନା ପୂରଣକୁ ବର୍ଷା ପରି ଦେଇପାରନ୍ତି; ମୁଁ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ବର ମାଗୁଛି—ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଚ୍ୟୁତ ଭକ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପରାୟଣ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି, ବିଶେଷତଃ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସେଇ ଭକ୍ତି।
Verse 35
सूत उवाच इत्यर्चितोऽभिष्टुतश्च मुनिना सूक्तया गिरा । तमाह भगवाञ्छर्व: शर्वया चाभिनन्दित: ॥ ३५ ॥
ସୂତ କହିଲେ: ଏଭଳି ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ସୁକ୍ତିମୟ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଓ ସ୍ତୁତ ହୋଇ, ଏବଂ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଶର୍ବାଣୀଙ୍କ ପ୍ରୋତ୍ସାହନରେ, ଭଗବାନ ଶର୍ବ (ଶିବ) ତାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
Verse 36
कामो महर्षे सर्वोऽयं भक्तिमांस्त्वमधोक्षजे । आकल्पान्ताद् यश: पुण्यमजरामरता तथा ॥ ३६ ॥
ହେ ମହର୍ଷି, ଆପଣ ଅଧୋକ୍ଷଜ ଭଗବାନଙ୍କର ଭକ୍ତ; ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ। ଏହି କଳ୍ପାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଯଶ ଓ ଜରା-ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭିବେ।
Verse 37
ज्ञानं त्रैकालिकं ब्रह्मन् विज्ञानं च विरक्तिमत् । ब्रह्मवर्चस्विनो भूयात् पुराणाचार्यतास्तु ते ॥ ३७ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣଙ୍କୁ ଭୂତ-ବର୍ତ୍ତମାନ-ଭବିଷ୍ୟତର ତ୍ରିକାଳିକ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟସମୃଦ୍ଧ ପରମତତ୍ତ୍ୱର ବିଜ୍ଞାନ ଲଭୁ। ଆପଣ ବ୍ରାହ୍ମଣତେଜରେ ଦୀପ୍ତ; ତେଣୁ ପୁରାଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ପଦ ଆପଣଙ୍କୁ ମିଳୁ।
Verse 38
सूत उवाच एवं वरान् स मुनये दत्त्वागात् त्र्यक्ष ईश्वर: । देव्यै तत्कर्म कथयन्ननुभूतं पुरामुना ॥ ३८ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ମୁନିଙ୍କୁ ବର ଦେଇ ତ୍ର୍ୟକ୍ଷ ଈଶ୍ୱର (ଶିବ) ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଯାଉଥିବାବେଳେ ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସେଇ ମୁନିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁଭୂତ ଭଗବାନଙ୍କ ମାୟା-ବୈଭବର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରଦର୍ଶନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିଲେ।
Verse 39
सोऽप्यवाप्तमहायोगमहिमा भार्गवोत्तम: । विचरत्यधुनाप्यद्धा हरावेकान्ततां गत: ॥ ३९ ॥
ଭୃଗୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ମହାଯୋଗସିଦ୍ଧିର ମହିମାରେ ମହିମାନ୍ୱିତ। ସେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶ୍ରୀହରିରେ ଏକାନ୍ତ, ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୀନ।
Verse 40
अनुवर्णितमेतत्ते मार्कण्डेयस्य धीमत: । अनुभूतं भगवतो मायावैभवमद्भुतम् ॥ ४० ॥
ମୁଁ ଏଭଳି ଆପଣଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି—ବିଶେଷକରି ସେ କିପରି ଭଗବାନଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତିର ଅଦ୍ଭୁତ ବୈଭବକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ କଲେ।
Verse 41
एतत् केचिदविद्वांसो मायासंसृतिरात्मन: । अनाद्यावर्तितं नृणां कादाचित्कं प्रचक्षते ॥ ४१ ॥
ଏହି ଘଟଣା ଯଦିଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଅପୂର୍ବ ଥିଲା, ତଥାପି କିଛି ଅବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଏହାକୁ ଭଗବାନ୍ ଦ୍ୱାରା ବଦ୍ଧ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟ ମାୟାମୟ ଭୌତିକ ସଂସାରଚକ୍ର—ଅନାଦିକାଳରୁ ଚାଲିଆସୁଥିବା—ସହିତ ତୁଳନା କରନ୍ତି।
Verse 42
य एवमेतद् भृगुवर्य वर्णितं रथाङ्गपाणेरनुभावभावितम् । संश्रावयेत् संशृणुयादु तावुभौ तयोर्न कर्माशयसंसृतिर्भवेत् ॥ ४२ ॥
ହେ ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ରଥଚକ୍ରଧାରୀ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ପ୍ରଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷିଙ୍କ ଏହି କଥାକୁ ଯେ ଯଥାବିଧି କଥନ କରେ କିମ୍ବା ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶ୍ରବଣ କରେ, ସେ କର୍ମଫଳ-ଇଚ୍ଛାଜନିତ ଭୌତିକ ସଂସାରକୁ ପୁନଃ ଭୋଗିବ ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
Mārkaṇḍeya’s mind is withdrawn from external function due to deep samādhi, so ordinary approach would not register. Śiva uses yogic siddhi to appear within the sage’s inner awareness, demonstrating mastery over subtle existence while honoring the sage’s absorption. The episode also teaches that the Lord’s associates can interface with consciousness directly, and that genuine trance is characterized by forgetfulness of self and world, not performative stillness.
Śiva states that water-bodies and externally viewed deities purify ‘after a considerable time’ because people often approach them with external vision and mixed motives. A pure devotee, however, purifies immediately by darśana because devotion carries the Lord’s presence (bhagavat-sambandha) and awakens remembrance and surrender in others. The teaching elevates sādhu-saṅga as the most potent tīrtha.
Śiva names Brahmā, Viṣṇu (Hari), and himself as foremost among benedictors, emphasizing that contact with cosmic rulers is not meaningless. Yet the chapter’s conclusion reframes the highest boon: Mārkaṇḍeya asks not for wealth, siddhi, or even mokṣa, but for unwavering bhakti—showing that devotion is superior to all benedictions and that devas ultimately honor bhakti.
Śiva grants enduring fame, freedom from old age and death until the end of the creation cycle, tri-kāla-jñāna (knowledge of past, present, and future), and realization enriched by renunciation—culminating in eligibility as a Purāṇic spiritual master. These gifts validate Mārkaṇḍeya as a trustworthy transmitter (paramparā) while keeping bhakti central: the boons are secondary confirmations of his devotion to Adhokṣaja.