Adhyaya 2
Book 5, Chapter 2 operationalizes the Vijigīṣu’s survival logic: when the state must secure liquidity, it should not rely on moral exhortation but on a differentiated revenue schedule and enforceable collection. This passage classifies economic actors by commodity-risk and mobility (high-value goods, transporters, artisans, petty traders), then assigns graded karas (assessments) and bhāgas (shares). The aim is not merely taxation but anti-evasion architecture: compulsory cash payment (hiraṇyakara), strict non-remission to prevent precedent, and the use of state agents—including attractive royal emissaries—to ‘recover’ revenue from socially marginal yet monetizable sectors (bandhakīpoṣaka, yonipoṣaka). By tying each livelihood to a predictable obligation, the king hardens the Treasury limb, which in turn sustains the Army and enables foreign policy. The chapter’s placement in Book 5 signals ‘emergency realism’: revenue is treated as a weapon-system—segmented, surveilled, and applied once (sakṛd eva) to avoid diminishing returns and political backlash.
Sutras
Sutra 1
कोशमकोशः प्रत्युत्पन्नार्थकृच्छ्रः संगृह्णीयात् ॥ कZ_०५.२.०१ ॥
କୋଷ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ତତ୍କାଳ ଆର୍ଥିକ ସଙ୍କଟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ସମ୍ପଦ ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ସେ ବିଶେଷ/ଅସାଧାରଣ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 2
जनपदं महान्तमल्पप्रमाणं वादेवमातृकं प्रभूतधान्यं धान्यस्यांशं तृतीयं चतुर्थं वा याचेत यथासारं मध्यमवरं वा ॥ कZ_०५.२.०२ ॥
ବଡ଼ କିମ୍ବା ଛୋଟ, କିନ୍ତୁ ‘ଦେବମାତୃକ’ (ବର୍ଷାନିର୍ଭର) ଏବଂ ଧାନ୍ୟସମୃଦ୍ଧ ଜନପଦରୁ, ତାହାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ, ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ହାରରେ ଧାନ୍ୟର ଅଂଶ—ତୃତୀୟାଂଶ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥାଂଶ—ମାଗିପାରିବ।
Sutra 3
दुर्गसेतुकर्मवणिक्पथशून्यनिवेशखनिद्रव्यहस्तिवनकर्मोपकारिणं प्रत्यन्तमल्पप्रमाणं वा न याचेत ॥ कZ_०५.२.०३ ॥
ଦୁର୍ଗକାର୍ଯ୍ୟ, ସେତୁ/ବନ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ, ବାଣିଜ୍ୟପଥ ଓ ନିବେଶ (ବସତି) ସ୍ଥାପନ, ଖଣି ଓ ସାମଗ୍ରୀ, ଏବଂ ହସ୍ତିବନ କାର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ରାଜ୍ୟସେବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟନ୍ତ (ସୀମାନ୍ତ) ଅଞ୍ଚଳ—କିମ୍ବା ଅଳ୍ପ ପ୍ରମାଣ ଏକକ—ଠାରୁ ମାଗିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Sutra 4
धान्यपशुहिरण्यादि निविशमानाय दद्यात् ॥ कZ_०५.२.०४ ॥
ଯେ (ନୂତନ କିମ୍ବା ଅଳ୍ପଜନସଂଖ୍ୟା ଅଞ୍ଚଳରେ) ବସତି କରୁଛି, ତାକୁ ଧାନ୍ୟ, ପଶୁ, ସୁନା ଇତ୍ୟାଦି ସହାୟତା ଦେବା ଉଚିତ।
Sutra 5
चतुर्थमंशं धान्यानां बीजभक्तशुद्धं च हिरण्येन क्रीणीयात् ॥ कZ_०५.२.०५ ॥
ସେ ନଗଦ ଦେଇ ଧାନ୍ୟର ଚତୁର୍ଥାଂଶ କିଣିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ବୀଜ ଓ ଜୀବିକା ରାସନ ବାଦ ଦେଇ (ଅର୍ଥାତ ବପନ ଓ ମୌଳିକ ଜୀବନଧାରଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଅଂଶ ନ ନେଇ)।
Sutra 6
अरण्यजातं श्रोत्रियस्वं च परिहरेत् ॥ कZ_०५.२.०६ ॥
ବନଜାତ ଉତ୍ପାଦ ଏବଂ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟମାନଙ୍କ (ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ) ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ ଦେବା ଉଚିତ।
Sutra 7
तदप्यनुग्रहेण क्रीणीयात् ॥ कZ_०५.२.०७ ॥
ସେହି (ଅନ୍ୟଥା ଛାଡ଼ଯୋଗ୍ୟ) ବସ୍ତୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହ/ସମ୍ମତିରେ—କିଣି, ବଳପୂର୍ବକ ନୁହେଁ—ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 8
तस्याकरणे वा समाहर्तृपुरुषा ग्रीष्मे कर्षकाणामुद्वापं कारयेयुः ॥ कZ_०५.२.०८ ॥
ଯଦି ସେମାନେ ତାହା ନ କରନ୍ତି, ତେବେ ସମାହର୍ତ୍ତୃ (ରାଜସ୍ୱ-ସଂଗ୍ରାହକ)ଙ୍କ ଲୋକେ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ କୃଷକମାନଙ୍କ ଖେତରେ ସେମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ବିଆ ବପନ/ଚାଷ କରାଇବେ।
Sutra 9
प्रमादावस्कन्नस्यात्ययं द्विगुणमुदाहरन्तो बीजकाले बीजलेख्यं कुर्युः ॥ कZ_०५.२.०९ ॥
ଅବହେଳାରୁ ହୋଇଥିବା କ୍ଷତି ପାଇଁ ସେମାନେ କ୍ଷତିପୂରଣକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବେ; ଏବଂ ବିଆ ସମୟରେ ବିଆର ଲେଖା/ରେଜିଷ୍ଟର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବେ।
Sutra 10
निष्पन्ने हरितपक्वादानं वारयेयुः अन्यत्र शाककटभङ्गमुष्टिभ्यां देवपितृपूजादानार्थं गवार्थं वा ॥ कZ_०५.२.१० ॥
ଫସଲ ଗଠିତ ହେଲାପରେ ସବୁଜ କିମ୍ବା ପକ୍କା ଉତ୍ପାଦ ନେବାକୁ ସେମାନେ ବାରଣ କରିବେ; କିନ୍ତୁ ଶାକସବ୍ଜି, ଭାଙ୍ଗା କଣ୍ଡ/ଚୁଣା (gleanings), ଏବଂ ମୁଠିଭର—ଦେବ-ପିତୃ ପୂଜା, ଦାନ, କିମ୍ବା ଗୋ-ଅର୍ଥେ—ଅପବାଦ।
Sutra 11
भिक्षुकग्रामभृतकार्थं च राशिमूलं परिहरेयुः ॥ कZ_०५.२.११ ॥
ଭିକ୍ଷୁକ, ଗ୍ରାମ ଓ ଭୃତକ (ମଜୁର) ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେମାନେ ଖଳିହାଣ/ରାଶିର ମୂଳସ୍ଥାନରେ ଉତ୍ପାଦନରୁ ଗୋଟିଏ ମଜୁତ ଅଲଗା କରି ରଖିବେ।
Sutra 12
स्वसस्यापहारिणः प्रतिपातोऽष्टगुणः ॥ कZ_०५.२.१२ ॥
ଯେ ନିଜ ଫସଲ ଚୋରି କରେ (ଅର୍ଥାତ୍ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦେୟ ଏଡ଼ାଇବାକୁ ଗୁପ୍ତରେ ହଟାଏ), ତାହାର ଦଣ୍ଡ/ପ୍ରତିଦାନ ଅଷ୍ଟଗୁଣ ହେବ।
Sutra 13
परसस्यापहारिणः पञ्चाशद्गुणः सीतात्ययः स्ववर्गस्य बाह्यस्य तु वधः ॥ कZ_०५.२.१३ ॥
ଯେ ଅନ୍ୟର ଫସଲ ଚୋରି କରେ, ତାହାର ଦଣ୍ଡ/ପ୍ରତିଦାନ ପଞ୍ଚାଶଗୁଣ; ଏହା ‘ସୀତା’ (ରାଜ୍ୟ କୃଷି-ରାଜସ୍ୱ/ଉତ୍ପାଦ) ବିରୋଧୀ ଅପରାଧ। ଅପରାଧୀ ସ୍ୱବର୍ଗର ହେଲେ ଦଣ୍ଡ, ବାହ୍ୟ ହେଲେ ବଧ।
Sutra 14
चतुर्थमंशं धान्यानां षष्ठं वन्यानां तूललाक्षाक्षौमवल्ककार्पासरौमकौशेयकौषधगन्धपुष्पफलशाकपण्यानां काष्ठवेणुमांसवल्लूराणां च गृह्णीयुः दन्ताजिनस्यार्धम् ॥ कZ_०५.२.१४ ॥
ସେମାନେ ଧାନ୍ୟର ଚତୁର୍ଥାଂଶ, ବନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦର ଷଷ୍ଠାଂଶ; ଏବଂ କପାସ, ଲାଖ, ତିସି/ଶଣ, ଛାଲ-ତନ୍ତୁ, କପାସ ବସ୍ତ୍ର, ଉନ, ରେଶମ, ଔଷଧୀୟ ପଦାର୍ଥ, ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଫୁଲ, ଫଳ, ଶାକସବ୍ଜି, ବଜାରୀ ସାମଗ୍ରୀ; ତଥା କାଠ, ବାଁଶ, ମାଂସ ଓ ଶୁଖିଲା ମାଂସ ଇତ୍ୟାଦିରୁ ମଧ୍ୟ ଭାଗ ନେବେ; ଏବଂ ହାତୀଦାନ୍ତ ଓ ଚର୍ମ/ଅଜିନର ଅର୍ଧ ନେବେ।
Sutra 15
तदनिसृष्टं विक्रीणानस्य पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०५.२.१५ ॥
ଯାହା ବିକ୍ରୟ ପାଇଁ ମୁକ୍ତ/ଅନୁମୋଦିତ ହୋଇନାହିଁ, ତାହା ବିକ୍ରି କଲେ ‘ସାହସ’ ଅପରାଧର ପ୍ରଥମ (ନ୍ୟୁନତମ) ଦଣ୍ଡ ଲାଗୁ ହେବ।
Sutra 16
इति कर्षकेषु प्रणयः ॥ कZ_०५.२.१६ ॥
ଏହିପରି କୃଷକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ରାଜ୍ୟର ନୀତି/ନିୟାମକ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
Sutra 17
सुवर्णरजतवज्रमणिमुक्ताप्रवालाश्वहस्तिपण्याः पञ्चाशत्कराः ॥ कZ_०५.२.१७ ॥
ସୁନା, ରୂପା, ହୀରା, ମଣି, ମୁକ୍ତା, ପ୍ରବାଳ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ—ଏହି ପଣ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ପଚାଶ (କର) ଶୁଳ୍କ ହେବ।
Sutra 18
॥ कZ_०५.२.१८ ॥
ସୁତା, ବସ୍ତ୍ର, ତାମ୍ର, ବୃତ୍ତ (ଧାତୁ ସାମଗ୍ରୀ/ମୁଦ୍ରା-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦ୍ରବ୍ୟ), କାଂସ, ସୁଗନ୍ଧ, ଔଷଧ ଓ ଶୀଧୁ (ମଦ୍ୟ)ର ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଚାଳିଶ (ଏକକ) କର ଦେବେ।
Sutra 19
धान्यरसलोहपण्याः शकटव्यवहारिणश्च त्रिंशत्कराः ॥ कZ_०५.२.१९ ॥
ଧାନ୍ୟ, ‘ରସ’ (ପ୍ରକ୍ରିୟାକୃତ ଦ୍ରବ/ରସ) ଓ ଧାତୁର ବ୍ୟବସାୟୀ, ଏବଂ ଗାଡ଼ି/ଶକଟ ଯୋଗେ ବାଣିଜ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ତିରିଶ (ଏକକ) କର/ଦେୟ ଦେବେ।
Sutra 20
काचव्यवहारिणो महाकारवश्च विंशतिकराः ॥ कZ_०५.२.२० ॥
କାଚର ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ବଡ଼ କାରିଗର/ଶିଳ୍ପୀମାନେ କୋଡ଼ିଏ (ଏକକ) କର/ଦେୟ ଦେବେ।
Sutra 21
क्षुद्रकारवो बन्धकीपोषकाश्च दशकराः ॥ कZ_०५.२.२१ ॥
କ୍ଷୁଦ୍ର କାରିଗର ଓ ‘ବନ୍ଧକୀ’ (ବନ୍ଧକ/ଆଶ୍ରିତ/ପ୍ରତିଜ୍ଞାବଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି)ଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଦଶ (ଏକକ) କର/ଦେୟ ଦେବେ।
Sutra 22
काष्ठवेणुपाषाणमृद्भाण्डपक्वान्नहरितपण्याः पञ्चकराः ॥ कZ_०५.२.२२ ॥
କାଠ, ବାଁଶ, ପାଥର, ମାଟିଭାଣ୍ଡ, ପକା ଖାଦ୍ୟ ଓ ସବୁଜ ଉତ୍ପାଦର ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ପାଞ୍ଚ (ଏକକ) କର/ଦେୟ ଦେବେ।
Sutra 23
कुशीलवा रूपाजीवाश्च वेतनार्धं दद्युः ॥ कZ_०५.२.२३ ॥
ଅଭିନେତା/ପ୍ରଦର୍ଶକ ଓ ‘ରୂପ’ (ପ୍ରଦର୍ଶନ/ଦେଖାଣ—ଶୋ-ଆଧାରିତ କାମ) ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଜ ଆୟର ଅର୍ଧେକ (ଦେୟ ଭାବେ) ଦେବେ।
Sutra 24
हिरण्यकरं कर्मण्यानाहारयेयुः न चैषां कंचिदपराधं परिहरेयुः ॥ कZ_०५.२.२४ ॥
ତାଙ୍କ କାମକାଜ ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ ହିଁ ନଗଦ କର/ଲେଭି ଆଦାୟ କରାଯିବ; ଏବଂ ସେମାନେ କରିଥିବା କୌଣସି ଅପରାଧକୁ ଅନଦେଖା କରାଯିବ ନାହିଁ।
Sutra 25
ते ह्यपरिगृहीतमभिनीय विक्रीणीरन् ॥ कZ_०५.२.२५ ॥
କାରଣ ସେମାନେ ଯଥାବିଧି ହିରାସତ/ନୋନ୍ଦ ହୋଇନଥିବା ସାମଗ୍ରୀ ଆଣି ବିକ୍ରି କରିଦେବେ।
Sutra 26
इति व्यवहारिषु प्रणयः ॥ कZ_०५.२.२६ ॥
ବ୍ୟବସାୟୀ/ବଜାର-ପରିଚାଳକମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା (ପ୍ରଣୟ) ଅଟେ।
Sutra 27
कुक्कुटसूकरमर्धं दद्यात्क्षुद्रपशवः षड्भागं गोमहिषाश्वतरखरोष्ट्राश्च दशभागम् ॥ कZ_०५.२.२७ ॥
କୁକୁଡ଼ା ଓ ଶୁଆ ପାଇଁ ଅର୍ଧ ଦେବା ଉଚିତ; ଛୋଟ ପଶୁ ପାଇଁ ଷଷ୍ଠାଂଶ; ଏବଂ ଗାଈ, ମହିଷ, ଖଚ୍ଚର, ଗଧା ଓ ଉଠ ପାଇଁ ଦଶମାଂଶ।
Sutra 28
बन्धकीपोषका राजप्रेष्याभिः परमरूपयौवनाभिः कोशं संहरेयुः ॥ कZ_०५.२.२८ ॥
ବନ୍ଧକୀ/ବେଶ୍ୟା-ପୋଷକା ନାରୀ ଏଜେଣ୍ଟମାନେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ରୂପବତୀ ଓ ଯୁବତୀ ରାଜକୀୟ ନାରୀ-ଦୂତୀମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରି କୋଷରେ ଜମା କରିବେ।
Sutra 29
इति योनिपोषकेषु प्रणयः ॥ कZ_०५.२.२९ ॥
ଏହିପରି ଯୋନିପୋଷକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ‘ପ୍ରଣୟ’ (ମୈତ୍ରୀପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଲୋଭନ) ପ୍ରୟୋଗର ବିଧି।
Sutra 30
सकृदेव न द्विः प्रयोज्यः ॥ कZ_०५.२.३० ॥
ଏହାକୁ କେବଳ ଥରେ ମାତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ, ଦ୍ୱିତୀୟଥର ନୁହେଁ।
Sutra 31
तस्याकरणे वा समाहर्ता कार्यमपदिश्य पौरजानपदान्भिक्षेत ॥ कZ_०५.२.३१ ॥
ଯଦି ତାହା କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ସମାହର୍ତ୍ତା (ରାଜସ୍ୱ-ସଂଗ୍ରାହକ) ସାର୍ବଜନୀନ ଆବଶ୍ୟକତା ଦେଖାଇ ନଗରବାସୀ ଓ ଜନପଦବାସୀଙ୍କଠାରୁ ଅନୁଦାନ ମାଗିବା ଉଚିତ।
Sutra 32
योगपुरुषाश्चात्र पूर्वमतिमात्रं दद्युः ॥ कZ_०५.२.३२ ॥
ଏଠାରେ ଯୋଗପୁରୁଷ (ରୋପିତ ଏଜେଣ୍ଟ) ପ୍ରଥମେ କେବଳ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରତୀକ ରାଶି ମାତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ।
Sutra 33
एतेन प्रदेशेन राजा पौरजानपदान्भिक्षेत ॥ कZ_०५.२.३३ ॥
ଏହି ଏକେ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ରାଜା ନଗରବାସୀ ଓ ଜନପଦବାସୀଙ୍କଠାରୁ ଅନୁଦାନ ମାଗିବା ଉଚିତ।
Sutra 34
कापटिकाश्चैनानल्पं प्रयच्छतः कुत्सयेयुः ॥ कZ_०५.२.३४ ॥
ଏବଂ କପଟୀ ଲୋକମାନେ ଅତ୍ୟଳ୍ପ ଦେଉଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜିତ/ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 35
सारतो वा हिरण्यमाढ्यान्याचेत यथोपकारं वा स्ववशा वा यदुपहरेयुः ॥ कZ_०५.२.३५ ॥
ସେ ଧନୀମାନଙ୍କଠାରୁ ସୁନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣଭାବେ (ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପରିମାଣରେ) କିମ୍ବା ପ୍ରାପ୍ତ ଉପକାର ଅନୁପାତରେ ମାଗିବ; ଅଥବା ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ବଶରେ ଆଣି, ଯେତେ ଆଦାୟ କରିହେବ ସେତେ ନେବ।
Sutra 36
स्थानच्छत्रवेष्टनविभूषाश्चैषां हिरण्येन प्रयच्छेत् ॥ कZ_०५.२.३६ ॥
ପ୍ରତିଦାନରେ ସେ ଧନରେ କିଣା ପଦ/ସ୍ଥାନ, ଛତ୍ର-ସମ୍ମାନ, ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ବିଶେଷତା (ବେଷ୍ଟନ-ବିଭୂଷା) ଏବଂ ଅଳଙ୍କାର ଦେବ।
Sutra 37
पाषण्डसंघद्रव्यमश्रोत्रियोपभोग्यं देवद्रव्यं वा कृत्यकराः प्रेतस्य दग्धगृहस्य वा हस्ते न्यस्तमित्युपहरेयुः ॥ कZ_०५.२.३७ ॥
ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କର୍ମଚାରୀମାନେ ‘ଆମ ହସ୍ତେ ନ୍ୟସ୍ତ’ ବୋଲି ଛଳ କରି ପାଷଣ୍ଡ-ସଂଘର ଦ୍ରବ୍ୟ, ଅଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଉପଭୋଗ୍ୟ ଧନ, କିମ୍ବା ଦେବଦ୍ରବ୍ୟ; ଏବଂ ମୃତ ବ୍ୟକ୍ତିର କିମ୍ବା ଜଳିଥିବା ଘରର ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଉପହରଣ କରିବେ।
Sutra 38
देवताध्यक्षो दुर्गराष्ट्रदेवतानां यथास्वमेकस्थं कोशं कुर्यात्तथैव चोपहरेत् ॥ कZ_०५.२.३८ ॥
ଦେବତାଧ୍ୟକ୍ଷ ଦୁର୍ଗ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ସଂଯୁକ୍ତ କୋଷ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସେଠାରୁ ତଦ୍ରୂପ ଭାବେ ଉଠାଣ/ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 39
दैवतचैत्यं सिद्धपुण्यस्थानमौपपादिकं वा रात्राव् उत्थाप्य यात्रासमाजाभ्यामाजीवेत् ॥ कZ_०५.२.३९ ॥
ରାତିରେ ଦେବଚୈତ୍ୟ, ‘ସିଦ୍ଧ’ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ କିମ୍ବା କୃତ୍ରିମ ଭାବେ ତିଆରି ପବିତ୍ରସ୍ଥାନ ସ୍ଥାପନ କରି, ଯାତ୍ରା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସମାବେଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଜୀବିକା (ଆୟ) କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 40
चैत्योपवनवृक्षेण वा देवताभिगमनमनार्तवपुष्पफलयुक्तेन ख्यापयेत् ॥ कZ_०५.२.४० ॥
କିମ୍ବା, ଚୈତ୍ୟ-ଉପବନର ଋତୁବାହ୍ୟ ଫୁଲ-ଫଳ ଥିବା ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କ ‘ଆଗମନ/ପ୍ରକଟତା’ ହୋଇଛି ବୋଲି ପ୍ରଚାର କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 41
मनुष्यकरं वा वृक्षे रक्षोभयं प्ररूपयित्वा सिद्धव्यञ्जनाः पौरजानपदानां हिरण्येन प्रतिकुर्युः ॥ कZ_०५.२.४१ ॥
କିମ୍ବା, ଗଛରେ ମଣିଷର ହାତ ଲଟକାଇ ‘ରାକ୍ଷସ-ଭୟ’ ଦେଖାଇ, ସିଦ୍ଧ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକର୍ମୀ ଭାବେ ଅଭିନୟ କରୁଥିବା ଏଜେଣ୍ଟମାନେ ପ୍ରତିକାର ବଦଳରେ ସହରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କଠାରୁ ସୋନା ନେବେ।
Sutra 42
सुरुङ्गायुक्ते वा कूपे नागमनियतशिरस्कं हिरण्योपहारेण दर्शयेत् ॥ कZ_०५.२.४२ ॥
କିମ୍ବା, ସୁରଙ୍ଗ-ଯୁକ୍ତ କୂପରେ ମୁଣ୍ଡ ଅନିୟମିତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ‘ନାଗ’କୁ ସୋନା ଅର୍ପଣ ସହ ସମ୍ପର୍କ କରି ଦେଖାଇବା ଉଚିତ।
Sutra 43
नागप्रतिमायामन्तश्छन्नायां चैत्यच्छिद्रे वल्मीकच्छिद्रे वा सर्पदर्शनमाहारेण प्रतिबद्धसंज्ञं कृत्वा श्रद्दधानानां दर्शयेत् ॥ कZ_०५.२.४३ ॥
ଭିତରେ ଲୁଚାଇ ରଖା ନାଗ-ପ୍ରତିମା ସହ, ଚୈତ୍ୟର ଛିଦ୍ର କିମ୍ବା ବଲ୍ମୀକ (ପିପିଳିକା ଢିବି)ର ଛିଦ୍ରରେ, ଖାଦ୍ୟ-ସଙ୍କେତ ଦ୍ୱାରା ଅଭ୍ୟସ୍ତ (କଣ୍ଡିଶନ୍) କରି ସାପର ଦର୍ଶନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ/ବିଶ୍ୱାସୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ।
Sutra 44
अश्रद्दधानानामाचमनप्रोक्षणेषु रसमुपचार्य देवताभिशापं ब्रूयात् अभित्यक्तं वा दंशयित्वा ॥ कZ_०५.२.४४ ॥
ଯେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ଆଚମନ-ଜଳ କିମ୍ବା ଛିଟା-ଜଳରେ କିଛି ରସ/ଦ୍ରବ୍ୟ ମିଶାଇ ‘ଦେବତାଙ୍କ ଶାପ’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା (ସାପ/ପଶୁ ଇତ୍ୟାଦି) ଦ୍ୱାରା ଦଂଶ କରାଇବା ଉଚିତ।
Sutra 45
योगदर्शनप्रतीकारेण वा कोशाभिसंहरणं कुर्यात् ॥ कZ_०५.२.४५ ॥
କିମ୍ବା ଯୋଗଶକ୍ତିର ପ୍ରଦର୍ଶନ ଓ ‘ପ୍ରତିକାର/ଉପାୟ’ ଦେଖାଇ କୋଷାଗାର ପାଇଁ ସଂଗ୍ରହ/ସଞ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 46
वैदेहकव्यञ्जनो वा प्रभूतपण्यान्तेवासी व्यवहरेत ॥ कZ_०५.२.४६ ॥
କିମ୍ବା ବୈଦେହକ (ପେଶାଦାର ବ୍ୟାପାରୀ/ଧନବ୍ୟବସାୟୀ) ଭାବରେ ଛଦ୍ମବେଶ ଧରିଥିବା ଏଜେଣ୍ଟ, ପ୍ରଚୁର ପଣ୍ୟ ଥିବା ଅନ୍ତେବାସୀ (ବସୋବାସୀ ଶିଷ୍ୟ/ବୋର୍ଡର) ପରି ଲେନଦେନ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 47
स यदा पण्यमूल्ये निक्षेपप्रयोगैरुपचितः स्यात्तदैनं रात्रौ मोषयेत् ॥ कZ_०५.२.४७ ॥
ନିକ୍ଷେପ/ଅମାନତ ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ସେ ପଣ୍ୟମୂଲ୍ୟରେ ସଞ୍ଚିତ/ବୃଦ୍ଧିପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଯିବ, ସେତେବେଳେ ତାକୁ ରାତିରେ ଲୁଟିବା ଉଚିତ।
Sutra 58
तेन दोषेणेतरे पर्यादातव्याः ॥ कZ_०५.२.५८ ॥
ସେହି ଦୋଷ ଆଧାରରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଘେରି ଧରିବା ଉଚିତ।
Sutra 59
सिद्धव्यञ्जनो वा दूष्यं जम्भकविद्याभिः प्रलोभयित्वा ब्रूयात् अक्षयहिरण्यं राजद्वारिकं स्त्रीहृदयमरिव्याधिकरमायुष्यं पुत्रीयं वा कर्म जानामि इति ॥ कZ_०५.२.५९ ॥
କିମ୍ବା ‘ସିଦ୍ଧ’ ଭାବେ ଛଦ୍ମବେଶ ଧରିଥିବା ଏକ ଏଜେଣ୍ଟ ଜାଦୁ-ମାୟା ବିଦ୍ୟାରେ ଦୂଷ୍ୟ (ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବାଯୋଗ୍ୟ) ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରଲୋଭିତ କରି କହିବ: ‘ଅକ୍ଷୟ ସୁନା, ରାଜଦ୍ୱାରରେ ପ୍ରବେଶାଧିକାର, ସ୍ତ୍ରୀହୃଦୟ ଜିତିବା, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଅଧିକାର କରିବା, ଆୟୁ ବଢ଼ାଇବା, କିମ୍ବା ପୁତ୍ରଲାଭର କର୍ମ ମୁଁ ଜାଣେ।’
Sutra 60
प्रतिपन्नं चैत्यस्थाने रात्रौ प्रभूतसुरामांसगन्धमुपहारं कारयेत् ॥ कZ_०५.२.६० ॥
ଏବଂ ସେ ସମ୍ମତ ହେଲେ, ରାତିରେ ଚୈତ୍ୟସ୍ଥାନରେ ମଦ ଓ ମାଂସର ତୀବ୍ର ଗନ୍ଧ ଥିବା ଉପହାର/ନିବେଦନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଇବା ଉଚିତ।
Sutra 61
एकरूपं चात्र हिरण्यं पूर्वनिखातं प्रेताङ्गं प्रेतशिशुर्वा यत्र निहितः स्यात्ततो हिरण्यमस्य दर्शयेदत्यल्पमिति च ब्रूयात् ॥ कZ_०५.२.६१ ॥
ଏବଂ ସେଠାରେ ଏକେ ପ୍ରକାରର ସୁନା ପୂର୍ବରୁ ପୋତି ରଖିବା ଉଚିତ—ଯେଉଁଠାରେ ଶବର ଅଙ୍ଗ କିମ୍ବା ମୃତ ଶିଶୁ ରଖାଯାଇଥାଏ; ପରେ ସେହି ସ୍ଥାନରୁ ତାକୁ ସୁନା ଦେଖାଇ ‘ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଳ୍ପ’ ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ।
Sutra 62
प्रभूतहिरण्यहेतोः पुनरुपहारः कर्तव्य इति स्वयमेवैतेन हिरण्येन श्वोभूते प्रभूतमौपहारिकं क्रीणीहि इति ॥ कZ_०५.२.६२ ॥
‘For the sake of abundant gold, another offering must be made’: thus he should have the target himself (using this gold) buy, for the next day, a large quantity of offering-materials.
Sutra 63
स तेन हिरण्येनाउपहारिकक्रये गृह्येत ॥ कZ_०५.२.६३ ॥
He should then be seized while purchasing the offering-materials with that gold.
Sutra 64
मातृव्यञ्जनया वा पुत्रो मे त्वया हतः इत्यवकुपिता स्यात् ॥ कZ_०५.२.६४ ॥
Or, by an agent disguised as a mother, she should become loudly enraged, saying: ‘You have killed my son!’
Sutra 65
संसिद्धमेवास्य रात्रियागे वनयागे वनक्रीडायां वा प्रवृत्तायां तीक्ष्णा विशस्याभित्यक्तमतिनयेयुः ॥ कZ_०५.२.६५ ॥
When he has set out for a night-sacrifice, a forest-sacrifice, or a forest-amusement, sharp agents should kill him and carry him off, as though abandoned.
Sutra 66
दूष्यस्य वा भृतकव्यञ्जनो वेतनहिरण्ये कूटरूपं प्रक्षिप्य प्ररूपयेत् ॥ कZ_०५.२.६६ ॥
Or, in the case of a corruptible target, an agent disguised as a hired servant should slip counterfeit coin into his wage-gold and then expose it (as evidence).
Sutra 67
कर्मकरव्यञ्जनो वा गृहे कर्म कुर्वाणः स्तेनकूटरूपकारकोपकरणमुपनिदध्यात् चिकित्सकव्यञ्जनो वा गरमगदापदेशेन ॥ कZ_०५.२.६७ ॥
କିମ୍ବା ଘରକାମକର୍ମୀର ଛଦ୍ମବେଶରେ ଏଜେଣ୍ଟ ଘରେ କାମ କରୁଥିବାବେଳେ ଚୋରି ଓ ନକଲି ତିଆରିର ସାମଗ୍ରୀ ଗୁପ୍ତରେ ରଖିଦେବ; କିମ୍ବା ଚିକିତ୍ସକର ଛଦ୍ମବେଶରେ ଔଷଧ ଦେବାର ଅଜୁହାତରେ ବିଷ ପ୍ରୟୋଗ କରିବ।
Sutra 68
प्रत्यासन्नो वा दूष्यस्य सत्त्री प्रणिहितमभिषेकभाण्डममित्रशासनं च कापटिकमुखेनाचक्षीत कारणं च ब्रूयात् ॥ कZ_०५.२.६८ ॥
କିମ୍ବା ଦୂଷ୍ୟ/ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ନିକଟରେ ନିଯୁକ୍ତ ନାରୀ ଗୁପ୍ତଚର, ଛଦ୍ମବେଶୀ ଠକର ମୁଖ ମାଧ୍ୟମରେ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାପିତ ଅଭିଷେକ-ଭାଣ୍ଡ (ଅର୍ଥାତ୍ ରାଜ୍ୟହରଣ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସୂଚକ ପ୍ରମାଣ) ଓ କଥିତ ଶତ୍ରୁ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବ, ଏବଂ ତାହା ପାଇଁ ଏକ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ‘କାରଣ’ କଥା ମଧ୍ୟ କହିବ।
Sutra 69
एवं दूष्येष्वधार्मिकेषु च वर्तेत नेतरेषु ॥ कZ_०५.२.६९ ॥
ଏଭଳି ଭାବେ କେବଳ ଦୂଷ୍ୟ ଓ ଅଧାର୍ମିକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ହିଁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ—ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନୁହେଁ।
Sutra 70
आत्मच्छेदभयादामं वर्जयेत्कोपकारकम् ॥ कZ_०५.२.७०च्द् ॥
ଆତ୍ମବିନାଶର ଭୟରୁ କଚ୍ଚା (ଅପକ୍ୱ) ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
A solvent kośa enables regular wages, provisioning, and security; predictable, graded rates reduce arbitrary extortion, stabilize markets, and sustain the army and public works without sudden confiscations.
This unit implies strict recovery: compulsory hiraṇyakara collection, denial of remissions (‘na… aparādhaṃ parihareyuḥ’), and coercive/secret enforcement against evasion (including seizure/sale of unregistered goods: ‘aparigṛhītam… vikrīṇīran’).
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.