Adhyaya 3
Book 8 treats vyasana not as private morality but as state fragility. Chapter 8.3 frames intoxication and gambling as operational threats: they destroy saṃjñāna (situational awareness), invert social perception (the sane appears mad, the living as dead), and produce public humiliation (kaupīna-darśana). The passage then ranks dyūta as the worst among drink-and-gambling because it generates pakṣa-dvaidhya—party-splitting—within persons and even among insentient stakes, culminating in prakṛti-kopa (alienation of the constituent elements). Kautilya highlights saṃghas and rājakulas: gambling catalyzes bheda and thereby vināśa. The concluding verse universalizes the mechanism: asat are seized by kāma, sat by kopa; both, when doṣa-heavy, become extreme calamities. Thus the Vijigīṣu’s power-structure begins at the king’s indriya-jaya; without it, treasury, army, and alliances become ungovernable. The policy objective is to institutionalize self-restraint as raison d’état.
Sutras
Sutra 3
तानुपदेक्ष्यामः ॥ कZ_०८.३.०३ ॥
ଆମେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ (ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ) ଯଥାକ୍ରମେ, ଉଚିତ କ୍ରମରେ, ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ପରୀକ୍ଷା କରିବୁ।
Sutra 4
कोपजस्त्रिवर्गः कामजश्चतुर्वर्गः ॥ कZ_०८.३.०४ ॥
କ୍ରୋଧଜ ଦୋଷ ତିନି ପ୍ରକାର; କାମଜ ଦୋଷ ଚାରି ପ୍ରକାର।
Sutra 5
तयोः कोपो गरीयान् ॥ कZ_०८.३.०५ ॥
ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ କ୍ରୋଧ ଅଧିକ ଗୁରୁତର (ବିପଦ)।
Sutra 6
सर्वत्र हि कोपश्चरति ॥ कZ_०८.३.०६ ॥
କାରଣ କ୍ରୋଧ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ସର୍ବତ୍ର (ସମସ୍ତ ବ୍ୟବହାରରେ) କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
Sutra 7
प्रायशश्च कोपवशा राजानः प्रकृतिकोपैर्हताः श्रूयन्ते कामवशाः क्षयनिमित्तमरिव्याधिभिरिति ॥ कZ_०८.३.०७ ॥
ସାଧାରଣତଃ କ୍ରୋଧବଶ ରାଜାମାନେ ନିଜ ପ୍ରକୃତିଜନ (ପ୍ରଜା/ଅମାତ୍ୟ) ଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ହତ ହୋଇଥିବା କଥା ଶୁଣାଯାଏ; ଏବଂ କାମବଶ ରାଜାମାନେ ଶତ୍ରୁ ଓ ରୋଗକୁ ତତ୍କାଳ କାରଣ କରି କ୍ଷୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Sutra 8
नेति भारद्वाजः ॥ कZ_०८.३.०८ ॥
‘ନା,’ ଭାରଦ୍ୱାଜ କହନ୍ତି।
Sutra 9
सत्पुरुषाचारः कोपो वैरयातनमवज्ञावधो भीतमनुष्यता च ॥ कZ_०८.३.०९ ॥
କ୍ରୋଧ (ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ) ସତ୍ପୁରୁଷାଚାରର ଶିଷ୍ଟାଚାର-ଶାସନକୁ ଧାରଣ କରେ; ଏହା ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବୈରର ଆଧାର, ଅବଜ୍ଞା/ଉଦ୍ଧତତାର ବଧ (ଅର୍ଥାତ୍ ଧିକ୍କାର ରୋକ), ଏବଂ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି ଅନୁଗତ କରେ।
Sutra 10
नित्यश्च कोपेन सम्बन्धः पापप्रतिषेधार्थः ॥ कZ_०८.३.१० ॥
ଏବଂ (କ୍ରୋଧ କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ସହ) ନିତ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧ ରଖିବା ପାପ/ଦୁଷ୍କର୍ମ ପ୍ରତିଷେଧ ପାଇଁ।
Sutra 11
कामः सिद्धिलाभः सान्त्वं त्यागशीलता सम्प्रियभावश्च ॥ कZ_०८.३.११ ॥
କାମ (ଯଥାଯଥ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ) ସିଦ୍ଧି ଓ ଲାଭ ଦିଏ; ଏହା ସାନ୍ତ୍ୱନା/ସମାଧାନ, ତ୍ୟାଗଶୀଳତା, ଏବଂ ସୌହାର୍ଦ୍ୟଭାବ ଉତ୍ପାଦନକୁ ମଧ୍ୟ ସହାୟ କରେ।
Sutra 12
नित्यश्च कामेन सम्बन्धः कृतकर्मणः फलोपभोगार्थः इति ॥ कZ_०८.३.१२ ॥
କୃତ କର୍ମର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କାମନା ସହ ନିତ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧ ରହେ।
Sutra 14
द्वेष्यता शत्रुवेदनं दुःखासङ्गश्च कोपः ॥ कZ_०८.३.१४ ॥
କ୍ରୋଧରୁ (i) ଦ୍ୱେଷ୍ୟ ହେବା, (ii) ଶତ୍ରୁ ସୃଷ୍ଟି/ଉତ୍ତେଜିତ କରିବା, ଏବଂ (iii) ଦୁଃଖ ସହ ନିରନ୍ତର ଆସକ୍ତି (କଷ୍ଟର ଶୃଙ୍ଖଳା) ହୁଏ।
Sutra 15
परिभवो द्रव्यनाशः पाटच्चरद्यूतकारलुब्धकगायनवादकैश्चानर्थ्यैः सम्योगः कामः ॥ कZ_०८.३.१५ ॥
କାମ/ଇନ୍ଦ୍ରିୟାସକ୍ତିରୁ (i) ପରିଭବ (ଅପମାନ), (ii) ଦ୍ରବ୍ୟନାଶ, ଏବଂ (iii) ଅନର୍ଥକାରୀ ଲୋକମାନଙ୍କ—ପାଟଚ୍ଚର (ଭବଘୁରା/ନୀଚ ଭ୍ରମଣକାରୀ), ଜୁଆରି, ଲୋଭୀ, ଗାୟକ ଓ ବାଦକ—ସହ ସଂଗତି ହୋଇ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ହୁଏ।
Sutra 16
तयोः परिभवाद्द्वेष्यता गरीयसी ॥ कZ_०८.३.१६ ॥
ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ, ପରିଭବ (ଅପମାନ) ଠାରୁ ଦ୍ୱେଷ୍ୟ ହେବା ଅଧିକ ଗୁରୁତର।
Sutra 17
परिभूतः स्वैः परैश्चावगृह्यते द्वेष्यः समुच्छिद्यत इति ॥ कZ_०८.३.१७ ॥
ଯେ ଅପମାନିତ, ତାକୁ ନିଜ ଲୋକ ଓ ପର ଲୋକ—ଦୁହେଁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି; ଯେ ଦ୍ୱେଷ୍ୟ, ତାକୁ ସମୁଚ୍ଛିଦ୍ୟତେ—କାଟି ଦିଆଯାଏ/ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରାଯାଏ।
Sutra 18
द्रव्यनाशाच्छत्रुवेदनं गरीयः ॥ कZ_०८.३.१८ ॥
ଦ୍ରବ୍ୟନାଶ ଠାରୁ ଶତ୍ରୁ ସୃଷ୍ଟି/ଉତ୍ତେଜନା ଅଧିକ ଗୁରୁତର।
Sutra 19
द्रव्यनाशः कोशाबाधकः शत्रुवेदनं प्राणाबाधकमिति ॥ कZ_०८.३.१९ ॥
ଧନନାଶ କୋଷାଗାରକୁ କ୍ଷତି କରେ; ଶତ୍ରୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପ୍ରାଣକୁ (ଜୀବନରକ୍ଷାକୁ) କ୍ଷତି କରେ।
Sutra 20
अनर्थ्यसम्योगाद्दुःखसम्योगो गरीयान् ॥ कZ_०८.३.२० ॥
ବିନାଶକାରୀ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗଠନଠାରୁ ଦୁଃଖରେ ନିରନ୍ତର ଜଡିତ ରହିବା ଅଧିକ ଗୁରୁତର।
Sutra 21
अनर्थ्यसम्योगो मुहूर्तप्रतीकारो दीर्घक्लेशकरो दुःखानामासङ्ग इति ॥ कZ_०८.३.२१ ॥
ବିନାଶକାରୀ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ରେ ପ୍ରତିକାରଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ କ୍ଲେଶ କରେ; ଦୁଃଖମାନଙ୍କର ଆସକ୍ତି/ଶୃଙ୍ଖଳ ହୋଇଯାଏ।
Sutra 22
तस्मात्कोपो गरीयान् ॥ कZ_०८.३.२२ ॥
ତେଣୁ କ୍ରୋଧ ଅଧିକ ଗୁରୁତର (ଦୋଷ)।
Sutra 23
वाक्पारुष्यमर्थदूषणं दण्डपारुष्यमिति ॥ कZ_०८.३.२३ ॥
କ୍ରୋଧ କଠୋର ବାକ୍ୟ, ବିଚାର/ନୀତିର ଦୂଷଣ, ଏବଂ ଦଣ୍ଡରେ କଠୋରତା (ଅତ୍ୟଧିକ ଦମନ) ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
Sutra 24
वाक्पारुष्यार्थदूषणयोर्वाक्पारुष्यं गरीयः इति विशालाक्षः ॥ कZ_०८.३.२४ ॥
ମୌଖିକ ଅପମାନ ଓ ଧନ/ସମ୍ପତ୍ତିର କ୍ଷତି—ଏ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ବିଶାଳାକ୍ଷଙ୍କ ମତରେ ମୌଖିକ ଅପମାନ ଅଧିକ ଗୁରୁତର ଅପରାଧ।
Sutra 25
परुषमुक्तो हि तेजस्वी तेजसा प्रत्यारोहति ॥ कZ_०८.३.२५ ॥
ତେଜସ୍ବୀ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ କଠୋର କଥା କୁହାଗଲେ ସେ ନିଜ ତେଜ ଓ ବଳରେ ପ୍ରତିଶୋଧରେ ଉଠି ଦାଉ ଦେଇଥାଏ।
Sutra 26
दुरुक्तशल्यं हृदि निखातं तेजःसंदीपनमिन्द्रियोपतापि च इति ॥ कZ_०८.३.२६ ॥
କଠୋର ଉକ୍ତି ହୃଦୟରେ ଗାଡ଼ିଥିବା କଣ୍ଟା ପରି; ତାହା ତେଜକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୀଡ଼ା ଦିଏ—ଏହିପରି (ଏହା ଗୁରୁତର)।
Sutra 28
अर्थपूजा वाग्शल्यमपहन्ति वृत्तिविलोपस्त्वर्थदूषणम् ॥ कZ_०८.३.२८ ॥
ଧନଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୋଷଦାନ କଲେ ଅପମାନଜନକ କଥାର କଣ୍ଟା ହଟିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଜୀବିକା ହରାଇବା ହେଉଛି ଧନ/ସମ୍ପତ୍ତିର କ୍ଷତି।
Sutra 29
अदानमादानं विनाशः परित्यागो वार्थस्येत्यर्थदूषणम् ॥ कZ_०८.३.२९ ॥
ଧନ/ସମ୍ପତ୍ତିର କ୍ଷତି ହେଉଛି: ଦେବାକୁ ଥିବାଟି ନ ଦେବା, ନେବାକୁ ନ ଥିବାଟି ନେବା, ନାଶ କରିବା, କିମ୍ବା ଧନ ପରିତ୍ୟାଗ କରାଇବା।
Sutra 30
अर्थदूषणदण्डपारुष्ययोरर्थदूषणं गरीयः इति पाराशराः ॥ कZ_०८.३.३० ॥
ଧନ/ସମ୍ପତ୍ତିକୁ କ୍ଷତି କରିବା ଓ ମୌଖିକ ଅପମାନ ମଧ୍ୟରେ, ପାରାଶରମାନଙ୍କ ମତରେ ଧନ/ସମ୍ପତ୍ତିକୁ କ୍ଷତି କରିବା ଅଧିକ ଗୁରୁତର ଅପରାଧ।
Sutra 31
अर्थमूलौ धर्मकामौ ॥ कZ_०८.३.३१ ॥
ଧର୍ମ ଓ କାମର ମୂଳ (ଆଧାର) ଅର୍ଥ।
Sutra 32
अर्थप्रतिबद्धश्च लोको वर्तते ॥ कZ_०८.३.३२ ॥
ଏବଂ ଲୋକ (ଜଗତ) ଅର୍ଥ (ଭୌତିକ ସାଧନ/ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା) ସହ ବନ୍ଧା ହୋଇ ଚାଲେ।
Sutra 33
तस्योपघातो गरीयानिति ॥ कZ_०८.३.३३ ॥
ଏହିପରି, ତାହାର (ଅର୍ଥର) କ୍ଷତି କରିବା ଅଧିକ ଗୁରୁତର।
Sutra 35
सुमहताप्यर्थेन न कश्चन शरीरविनाशमिच्छेत् ॥ कZ_०८.३.३५ ॥
ଅତ୍ୟଧିକ ଧନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କେହି ଶରୀରବିନାଶକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବେ ନାହିଁ।
Sutra 36
दण्डपारुष्याच्च तमेव दोषमन्येभ्यः प्राप्नोति ॥ कZ_०८.३.३६ ॥
ଦଣ୍ଡର ଅତି କଠୋରତା/ଅତି ଦମନ ହେତୁ, ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ଯେ ଦୋଷ ଆରୋପ କରେ, ସେଇ ଦୋଷ ନିଜେ ପାଏ।
Sutra 37
इति कोपजस्त्रिवर्गः ॥ कZ_०८.३.३७ ॥
ଏହିପରି କ୍ରୋଧଜ ଦୋଷମାନଙ୍କର ତ୍ରିବର୍ଗ ସମାପ୍ତ।
Sutra 38
कामजस्तु मृगया द्यूतं स्त्रियः पानमिति चतुर्वर्गः ॥ कZ_०८.३.३८ ॥
କିନ୍ତୁ କାମଜ ଦୋଷ ଚାରି ପ୍ରକାର—ମୃଗୟା (ଶିକାର), ଦ୍ୟୂତ (ଜୁଆ), ସ୍ତ୍ରୀ (କାମଭୋଗ), ଏବଂ ପାନ (ମଦ୍ୟପାନ)।
Sutra 39
तस्य मृगयाद्यूतयोर्मृगया गरीयसी इति पिशुनः ॥ कZ_०८.३.३९ ॥
ଏହି ଦୁଇଟି—ମୃଗୟା ଓ ଦ୍ୟୂତ—ମଧ୍ୟରେ ପିଶୁନ (ସୂଚକ) କହେ ଯେ ମୃଗୟା ଅଧିକ ଗୁରୁତର।
Sutra 40
स्तेनामित्रव्यालदावप्रस्खलनभयदिन्मोहाः क्षुत्पिपासे च प्राणाबाधस्तस्याम् ॥ कZ_०८.३.४० ॥
ମୃଗୟାରେ ପ୍ରାଣକୁ ବିପଦ ଅଛି—ଚୋର, ଶତ୍ରୁସେନା, ବନ୍ୟପଶୁ, ଦାବାଗ୍ନି, ପ୍ରସ୍ଖଳନ (ଜାରି ପଡ଼ିବା/ପଡ଼ିଯିବା), ଭୟ ଓ ଦିଗ୍ମୋହ; ଏବଂ ଭୁଖ ଓ ପିଆସ ହେତୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣବାଧ ହୁଏ।
Sutra 41
द्यूते तु जितमेवाक्षविदुषा यथा जयत्सेनदुर्योधनाभ्यामिति ॥ कZ_०८.३.४१ ॥
କିନ୍ତୁ ଜୁଆରେ ପାଶା-ବିଦ୍ (ନିପୁଣ) ହିଁ ଜିତେ—ଏହିପରି କୁହାଯାଏ—ଯେପରି ଜୟତ୍ସେନ ଓ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଘଟଣାରେ (ଦେଖାଗଲା)।
Sutra 42
नेत्य् कौटिल्यः ॥ कZ_०८.३.४२ ॥
କୌଟିଲ୍ୟ କହନ୍ତି: ନା।
Sutra 43
तयोरप्यन्यतरपराजयोऽस्तीति नलयुधिष्ठिराभ्यां व्याख्यातम् ॥ कZ_०८.३.४३ ॥
କାରଣ ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କ (ନିପୁଣ ଓ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ) ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କାହାରୋ ଗୋଟିଏ ପକ୍ଷର ପରାଜୟ ହୁଏ—ଏହା ନଳ ଓ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଉଦାହରଣରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ।
Sutra 44
तदेव विजितद्रव्यमामिषं वैरानुबन्धश्च ॥ कZ_०८.३.४४ ॥
ସେଇ ଜିତା ଧନ ହିଁ ଆମିଷ (ଟୋପ) ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ବୈରର ଅନୁବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
Sutra 45
सतोऽर्थस्य विप्रतिपत्तिरसतश्चार्जनमप्रतिभुक्तनाशो मूत्रपुरीषधारणबुभुक्षादिभिश्च व्याधिलाभ इति द्यूतदोषाः ॥ कZ_०८.३.४५ ॥
ଜୁଆର ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: ଥିବା ଧନର ହାନି/କୁବ୍ୟବସ୍ଥା; ଅନୁଚିତ ଉପାୟରେ ଧନାର୍ଜନ; ଭୋଗ ନ କରିଥିବା ଧନର ନାଶ; ଏବଂ ମୂତ୍ର-ପୁରୀଷ ଧାରଣ, ଭୁଖ ଇତ୍ୟାଦି କାରଣରୁ ରୋଗ ହେବା।
Sutra 46
मृगयायां तु व्यायामः श्लेष्मपित्तमेदःस्वेदनाशश्चले स्थिते च काये लक्षपरिचयः कोपभयस्थानेषु च मृगाणां चित्तज्ञानमनित्ययानं चेति ॥ कZ_०८.३.४६ ॥
ଶିକାରରେ, ତଥାପି, କିଛି ଉପକାର ଅଛି—ଶାରୀରିକ ବ୍ୟାୟାମ; କଫ, ପିତ୍ତ, ମେଦ ଓ ଘାମ କମିବା; ଦେହ ଚଳିତ କିମ୍ବା ସ୍ଥିର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟଭେଦର ଅଭ୍ୟାସ; କ୍ରୋଧ ଓ ଭୟର ସ୍ଥିତିରେ ପଶୁମାନଙ୍କ ମନୋଭାବ ବୁଝିବା; ଏବଂ ଅନିଶ୍ଚିତ/ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଗତିର ଶିକ୍ଷା।
Sutra 47
द्यूतस्त्रीव्यसनयोः कैतवव्यसनमिति कौणपदन्तः ॥ कZ_०८.३.४७ ॥
ଜୁଆ ଓ ସ୍ତ୍ରୀବ୍ୟସନ—ଏହି ଦୁଇ ଦୋଷମଧ୍ୟରେ, କୌଣପଦନ୍ତଙ୍କ ମତ ହେଉଛି ଜୁଆ ହେଉଛି ଠକେଇ/କପଟ (କୈତବ) ର ବ୍ୟସନ (ଏବଂ ଅଧିକ ଖରାପ)।
Sutra 48
सातत्येन हि निशि प्रदीपे मातरि च मृतायां दीव्यत्येव कितवः ॥ कZ_०८.३.४८ ॥
ଜୁଆଡ଼ି ନିରନ୍ତର ଜୁଆ ଖେଳେ—ରାତିରେ ପ୍ରଦୀପ ଆଲୋକରେ, ମାଆ ମରିଗଲେ ମଧ୍ୟ।
Sutra 49
कृच्छ्रे च प्रतिपृष्टः कुप्यति ॥ कZ_०८.३.४९ ॥
ଏବଂ କଷ୍ଟସ୍ଥିତିରେ (ତାଙ୍କ ଆଚରଣ କିମ୍ବା କ୍ଷତି ବିଷୟରେ) ପଚାରିଲେ ସେ କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ।
Sutra 50
स्त्रीव्यसने तु स्नानप्रतिकर्मभोजनभूमिषु भवत्येव धर्मार्थपरिप्रश्नः ॥ कZ_०८.३.५० ॥
କିନ୍ତୁ ସ୍ତ୍ରୀବ୍ୟସନରେ, ସ୍ନାନ, ଶୃଙ୍ଗାର/ପ୍ରତିକର୍ମ ଓ ଭୋଜନସ୍ଥଳ ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ଥାନରେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ (କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଲାଭ) ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା/ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ହୁଏଇ।
Sutra 51
शक्या च स्त्री राजहितेनियोक्तुमुपांशुदण्डेन व्याधिना वा व्यावर्तयितुमवस्रावयितुं वा इति ॥ कZ_०८.३.५१ ॥
ଏବଂ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ରାଜହିତରେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ; କିମ୍ବା (ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ) ଗୁପ୍ତ ଦଣ୍ଡରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରେ, କିମ୍ବା ରୋଗ (ଅଜୁହାତ/ଉପାୟ) ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟଦିଗକୁ ଫେରାଇଦିଆଯାଇପାରେ, କିମ୍ବା ତାକୁ ପଛକୁ ହଟିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଯାଇପାରେ।
Sutra 53
सप्रत्यादेयं द्यूतं निष्प्रत्यादेयं स्त्रीव्यसनम् ॥ कZ_०८.३.५३ ॥
ଜୁଆ (ସିଦ୍ଧାନ୍ତତଃ) ପୁନଃପ୍ରାପ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ସ୍ତ୍ରୀ-ବ୍ୟସନ (ସ୍ତ୍ରୀଆସକ୍ତି) ପୁନଃପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ।
Sutra 54
अदर्शनं कार्यनिर्वेदः कालातिपातनादनर्थो धर्मलोपश्च तन्त्रदौर्बल्यं पानानुबन्धश्चेति ॥ कZ_०८.३.५४ ॥
(ଏହାର ପରିଣାମ:) ବିବେକହାନି; କାମ ପ୍ରତି ଅନାଗ୍ରହ; ସମୟ ନଷ୍ଟ କରିବାରୁ କ୍ଷତି ଓ ଅନର୍ଥ; ଧର୍ମ/ଆଇନର ଲୋପ; ରାଜ୍ୟତନ୍ତ୍ରର ଦୁର୍ବଳତା; ଏବଂ ମଦ୍ୟପାନ ସହ ସମ୍ପର୍କ।
Sutra 55
स्त्रीपानव्यसनयोः स्त्रीव्यसनमिति वातव्याधिः ॥ कZ_०८.३.५५ ॥
ସ୍ତ୍ରୀ-ବ୍ୟସନ ଓ ପାନ-ବ୍ୟସନ—ଏହି ଦୁଇ ଦୋଷରେ ବାତବ୍ୟାଧିଙ୍କ ମତାନୁସାରେ ସ୍ତ୍ରୀ-ବ୍ୟସନ (ଅଧିକ ଖରାପ)।
Sutra 56
स्त्रीषु हि बालिश्यमनेकविधं निशान्तप्रणिधौ व्याख्यातम् ॥ कZ_०८.३.५६ ॥
କାରଣ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବହୁ ପ୍ରକାରର ମୂର୍ଖତା ‘ରାତ୍ରିକାଳୀନ ଗୁପ୍ତ ନିରୀକ୍ଷଣ/ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ’ ପ୍ରକରଣରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
Sutra 57
पाने तु शब्दादीनामिन्द्रियार्थानामुपभोगः प्रीतिदानं परिजनपूजनं कर्मश्रमवधश्च इति ॥ कZ_०८.३.५७ ॥
ପାନରେ: ଶବ୍ଦ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟର ଉପଭୋଗ, କେବଳ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଦାନ, ନିଜ ପରିଜନଙ୍କ ପୂଜନ/ଭୋଜ, ଏବଂ ଶ୍ରମର ଅପଚୟ ଓ ଉତ୍ପାଦକ କାର୍ଯ୍ୟର ବିନାଶ—ଏହି (ତାହାର ପ୍ରଭାବ) ଅଟେ।
Sutra 59
स्त्रीव्यसने भवत्यपत्योत्पत्तिरात्मरक्षणं चान्तर्दारेषु विपर्ययो वा बाह्येषु अगम्येषु सर्वोच्छित्तिः ॥ कZ_०८.३.५९ ॥
ସ୍ତ୍ରୀ-ବ୍ୟସନରେ, ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହିଲେ ସନ୍ତାନୋତ୍ପତ୍ତି ଓ ଆତ୍ମରକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଏହା ବିପରୀତ/ବିକୃତ ହେଲେ, କିମ୍ବା ବାହାରର ନିଷିଦ୍ଧ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ ହେଲେ, ସର୍ବନାଶ ହୁଏ।
Sutra 60
तदुभयं पानव्यसने ॥ कZ_०८.३.६० ॥
ସେଇ ଦୁଇଟି ଫଳ ପାନ-ବ୍ୟସନରେ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
Sutra 61
पानसम्पत्संज्ञानाशोऽनुन्मत्तस्योन्मत्तत्वमप्रेतस्य प्रेतत्वं कौपीनदर्शनं श्रुतप्रज्ञाप्राणवित्तमित्रहानिः सद्भिर्वियोगोऽनर्थ्यसम्योगस्तन्त्रीगीतनैपुण्येषु चार्थघ्नेषु प्रसङ्ग इति ॥ कZ_०८.३.६१ ॥
ପାନର ପ୍ରାଚୁର୍ୟ/ପ୍ରଲୋଭନରୁ ଚେତନା ଓ ବିବେକ ନାଶ ହୁଏ: ଯେ ଉନ୍ମତ୍ତ ନୁହେଁ ସେ ଉନ୍ମତ୍ତ ପରି, ଯେ ମରିନାହିଁ ସେ ମୃତ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଲଜ୍ଜାଜନକ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ଶ୍ରୁତି/ବିଦ୍ୟା, ପ୍ରଜ୍ଞା, ପ୍ରାଣ, ଧନ ଓ ମିତ୍ର ହାନି ହୁଏ; ସଦ୍ଜନଙ୍କ ସହ ବିୟୋଗ; ନିରର୍ଥକ/ନିକୃଷ୍ଟଙ୍କ ସହ ସଂଗ; ଏବଂ ତନ୍ତ୍ରୀ-ଗୀତ ଭଳି, ଅର୍ଥହାନିକର କୌଶଳରେ ଆସକ୍ତି—ଏହିସବୁ ତାହାର ଫଳ।
Sutra 62
द्यूतमद्ययोर्द्यूतम् ॥ कZ_०८.३.६२ ॥
ଦ୍ୟୂତ ଓ ମଦ୍ୟପାନ ମଧ୍ୟରେ, ଦ୍ୟୂତ (ଅଧିକ ଦୋଷକର)।
Sutra 63
एकेषां पणनिमित्तो जयः पराजयो वा प्राणिषु निश्चेतनेषु वा पक्षद्वैधेन प्रकृतिकोपं करोति ॥ कZ_०८.३.६३ ॥
କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ, ପଣ ଲଗାଇ ହୋଇଥିବା ଜୟ କିମ୍ବା ପରାଜୟ—ଜୀବ ଉପରେ ହେଉ କି ନିଶ୍ଚେତନ ବସ୍ତୁ ଉପରେ—ପକ୍ଷଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରି ରାଜ୍ୟର ପ୍ରକୃତି-ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୋଧ/ବିରୋଧ ଜନ୍ମାଏ।
Sutra 64
विशेषतश्च संघानां संघधर्मिणां च राजकुलानां द्यूतनिमित्तो भेदस्तन्निमित्तो विनाश इत्यसत्प्रग्रहः पापिष्ठतमो व्यसनानां तन्त्रदौर्बल्यादिति ॥ कZ_०८.३.६४ ॥
ବିଶେଷକରି ସଂଘ/ଗଣରାଜ୍ୟ ଓ ରାଜକୁଳମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୁଆ ଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଏବଂ ସେହି ଭେଦରୁ ବିନାଶ ହୁଏ। ତେଣୁ ଅଯୋଗ୍ୟକୁ ଧରି ରହିବା (ଅସତ୍-ପ୍ରଗ୍ରହ) ବ୍ୟସନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ପାପିଷ୍ଠ, କାରଣ ଏହା ଶାସନତନ୍ତ୍ରକୁ ଦୁର୍ବଳ କରେ।
Sutra 65
व्यसनं दोषबाहुल्यादत्यन्तमुभयं मतम् ॥ कZ_०८.३.६५च्द् ॥
ବହୁ ଦୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ, ଉଭୟ ଭାବରେ ବ୍ୟସନକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ (ଘୋର) ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Sutra 66
तस्मात्कोपं च कामं च व्यसनारम्भमात्मवान् ॥ कZ_०८.३.६६अब् ॥
ତେଣୁ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଶାସକ ବ୍ୟସନର ଆରମ୍ଭରେ ହିଁ କାମନା ଓ କ୍ରୋଧକୁ (ନିଗ୍ରହ) କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
Stable executive cognition and elite cohesion: reduced factional bheda, preserved alliances and friendships (mitra), protection of life-force (prāṇa) and wealth (vitta), and prevention of institutional weakness (tantra-daurbalya) that invites collapse.
This unit does not specify a tariffed punishment; it prescribes policy-level danda as prevention—renunciation of kāma/kopa-driven practices and removal from contexts that trigger dyūta/madya. In applied governance, the implied danda is restriction/exclusion from courtly proximity and offices for those whose conduct becomes artha-ghna (wealth-destroying) and bheda-producing.