Adhyaya 13
Book 4 situates internal security as the Vijigīṣu’s precondition for expansion: a realm cannot project power outward if it is porous within. Chapter 13, from which this verse is drawn, anchors the criminal-judicial program in a theory of accountability: the king is not merely a punisher of others but is himself under a higher discipline when he tolerates or commits false dealing among men. The śloka frames daṇḍanīti as both pragmatic and normative—fraud corrodes revenue, contracts, testimony, and administrative trust, thereby weakening the treasury and the army indirectly. By invoking Varuṇa as śāstā of kings, Kauṭilya binds royal self-interest to institutional truthfulness: correct procedure, reliable evidence, and predictable penalties. This placement within Kaṇṭaka-śodhana makes “truth-regulation” a strategic technology of rule, ensuring social compliance, market integrity, and the credibility of state commands—core to sustaining the king-limb that animates the other six limbs.
Sutras
Sutra 1
ब्राह्मणमपेयमभक्ष्यं वा ग्रासयत उत्तमो दण्डः क्षत्रियं मध्यमः वैश्यं पूर्वः साहसदण्डः शूद्रं चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः ॥ कZ_०४.१३.०१ ॥
ଯେ କେହି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଅପେୟ କିମ୍ବା ଅଭକ୍ଷ୍ୟ ବସ୍ତୁ ପାନ/ଭକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ, ତାହା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ (ସର୍ବୋଚ୍ଚ) ଦଣ୍ଡ; କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟମ; ବୈଶ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରଥମ (ନିମ୍ନତମ) ସାହସଦଣ୍ଡ; ଏବଂ ଶୂଦ୍ର ପାଇଁ ଚୁଆନ୍ନ ପଣ ଦଣ୍ଡ।
Sutra 2
स्वयं ग्रसितारो निर्विषयाः कार्याः ॥ कZ_०४.१३.०२ ॥
ଯେମାନେ ନିଜେ (ସମ୍ପତ୍ତି) ଗ୍ରସି/ଆତ୍ମସାତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ‘ନିର୍ବିଷୟ’ କରାଯିବ—ଅର୍ଥାତ ତାଙ୍କର ସାଧନ/ପଦ-ମର୍ଯ୍ୟାଦା କାଢ଼ି ନେଇ ସମ୍ପଦହୀନ/ପଦହୀନ କରାଯିବ।
Sutra 3
परगृहाभिगमने दिवा पूर्वः साहसदण्डः रात्रौ मध्यमः ॥ कZ_०४.१३.०३ ॥
ଅନ୍ୟର ଘରକୁ ଅବୈଧ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ/ଯିବା ପାଇଁ: ଦିନେ ପ୍ରଥମ (ସବୁଠୁ କମ୍) ସାହସ-ଦଣ୍ଡ; ରାତିରେ ମଧ୍ୟମ (ଅଧିକ) ସାହସ-ଦଣ୍ଡ।
Sutra 4
दिवा रात्रौ वा सशस्त्रस्य प्रविशत उत्तमो दण्डः ॥ कZ_०४.१३.०४ ॥
ଦିନେ କିମ୍ବା ରାତିରେ, କେହି ଅସ୍ତ୍ରସହ ପ୍ରବେଶ କଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଣ୍ଡ ଆରୋପ କରାଯିବ।
Sutra 5
भिक्षुकवैदेहकौ मत्तोन्मत्तौ बलादापदि चातिसंनिकृष्टाः प्रवृत्तप्रवेशाश्चादण्ड्याः अन्यत्र प्रतिषेधात् ॥ कZ_०४.१३.०५ ॥
ଭିକ୍ଷୁକ ଓ ବୈଦେହକ, ମତ୍ତ କିମ୍ବା ଉନ୍ମତ୍ତ, ବଳପୂର୍ବକ ବାଧ୍ୟ, ଆପଦାରେ ପ୍ରବେଶକାରୀ, ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ସନ୍ନିକଟତାରୁ (ଭୁଲ/ଅନିବାର୍ୟତାରେ) ପ୍ରବେଶକାରୀ—ଦଣ୍ଡନୀୟ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରବେଶ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନିଷିଦ୍ଧ, ସେଠାରେ ନୁହେଁ।
Sutra 6
स्ववेश्मनो विरात्रादूर्ध्वं परिवारमारोहतः पूर्वः साहसदण्डः परवेश्मनो मध्यमः ग्रामारामवाटभेदिनश्च ॥ कZ_०४.१३.०६ ॥
ରାତି ପରେ କେହି ନିଜ ଘରର ଘେରା/ବାଡ଼ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ ପ୍ରଥମ ସାହସଦଣ୍ଡ; ଅନ୍ୟର ଘରରେ ହେଲେ ମଧ୍ୟମ ସାହସଦଣ୍ଡ। ଗ୍ରାମ ଘେରା, ଉଦ୍ୟାନ/ଆରାମ, କିମ୍ବା ବାଡ଼ଘେରା ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଭାଙ୍ଗି ପ୍ରବେଶକାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡନୀୟ।
Sutra 7
ग्रामेष्वन्तः सार्थिका ज्ञातसारा वसेयुः ॥ कZ_०४.१३.०७ ॥
ଗ୍ରାମମାନଙ୍କ ଭିତରେ ସାର୍ଥିକ (କାରଭାନ ବ୍ୟାପାରୀ) ନିଜ ପରିଚିତ ସାମଗ୍ରୀ/ଧନ ସହିତ (କେବଳ) ଭିତରେ ରହିବେ।
Sutra 8
मुषितं प्रवासितं चैषामनिर्गतं रात्रौ ग्रामस्वामी दद्यात् ॥ कZ_०४.१३.०८ ॥
ରାତିରେ (ଗ୍ରାମ ଛାଡ଼ି ନଯାଇ) ରହୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରି ହେଲେ କିମ୍ବା କ୍ଷତି ହେଲେ, ଗ୍ରାମସ୍ୱାମୀ କ୍ଷତିପୂରଣ ଦେବେ।
Sutra 9
ग्रामान्तरेषु वा मुषितं प्रवासितं विवीताध्यक्षो दद्यात् ॥ कZ_०४.१३.०९ ॥
ଗ୍ରାମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ (ଅନ୍ତର-ଗ୍ରାମ କ୍ଷେତ୍ରରେ) ଚୋରି/କ୍ଷତି ହେଲେ, ବିଭୀତାଧ୍ୟକ୍ଷ (ସୁରକ୍ଷିତ ପଥ-କ୍ଷେତ୍ରର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ) କ୍ଷତିପୂରଣ ଦେବେ।
Sutra 10
अविवीतानां चोररज्जुकः ॥ कZ_०४.१३.१० ॥
ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭୀତ (ସୁରକ୍ଷିତ) ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇନାହିଁ, ସେଠାରେ ଦାୟିତ୍ୱପ୍ରାପ୍ତ ଅଧିକାରୀ ହେଉଛନ୍ତି ଚୋରରଜ୍ଜୁକ (ଚୋରି/ଡକାତି-ନିବାରକ)।
Sutra 11
तथाप्यगुप्तानां सीमावरोधेन विचयं दद्युः ॥ कZ_०४.१३.११ ॥
ତଥାପି ଯେଉଁଠାରେ ସୁରକ୍ଷା ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ, ସେଠାରେ ସୀମାକୁ ଅବରୋଧ କରି ଏବଂ ଖୋଜ/ତଦନ୍ତ (ବିଚୟ) କରି ପୁନରୁଦ୍ଧାର/କ୍ଷତିପୂରଣ ଦେବା ଉଚିତ।
Sutra 12
असीमावरोधे पञ्चग्रामी दशग्रामी वा ॥ कZ_०४.१३.१२ ॥
ଚିହ୍ନିତ ନ ଥିବା/ଅନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସୀମାକୁ ଅବରୋଧ କଲେ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ‘ପଞ୍ଚ-ଗ୍ରାମ’ କିମ୍ବା ‘ଦଶ-ଗ୍ରାମ’ ଶ୍ରେଣୀର ଦଣ୍ଡ ହେବ।
Sutra 13
दुर्बलं वेश्म शकटमनुत्तब्धमूर्धस्तंभं शस्त्रमनपाश्रयमप्रतिच्छन्नं श्वभ्रं कूपं कूटावपातं वा कृत्वा हिंसायां दण्डपारुष्यं विद्यात् ॥ कZ_०४.१३.१३ ॥
ଯଦି କେହି ଦୁର୍ବଳ ଘର, ଗାଡ଼ି, ଅସୁରକ୍ଷିତ ଛାଦ-ସ୍ତମ୍ଭ, ଯଥୋଚିତ ଆଧାର ନଥିବା ଶସ୍ତ୍ର, ଢାକା ନଥିବା ଗଡ଼ା କିମ୍ବା କୂଆ, କିମ୍ବା ଲୁଚାଇଥିବା ପଡ଼ିବା ଫାନ୍ଦ ତିଆରି କରି (କିମ୍ବା ଏମିତି ରଖି) ଆହତ କରେ, ତେବେ ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପାଇଁ ଏହାକୁ ହିଂସା (ଦଣ୍ଡପାରୁଷ୍ୟ) ବୋଲି ଜଣାଯିବ।
Sutra 15
हस्तिना रोषितेन हतो द्रोणान्नं मद्यकुंभं माल्यानुलेपनं दन्तप्रमार्जनं च पटं दद्यात् ॥ कZ_०४.१३.१५ ॥
କ୍ରୋଧିତ ହାତୀ ଦ୍ୱାରା କେହି ମଣିଷ ହତ ହେଲେ, (ଦାୟୀ ପକ୍ଷ) ଏକ ଦ୍ରୋଣ ଧାନ୍ୟ, ମଦ୍ୟର ଏକ କୁମ୍ଭ, ମାଳା ଓ ଅନୁଲେପନ, ଦାନ୍ତ ପରିଷ୍କାର ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ଏକ ବସ୍ତ୍ର ଦେବ।
Sutra 16
अश्वमेधावभृथस्नानेन तुल्यो हस्तिना वध इति पादप्रक्षालनम् ॥ कZ_०४.१३.१६ ॥
ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ଭାରରେ ଅଶ୍ୱମେଧର ଅବଭୃଥସ୍ନାନ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତେଣୁ (ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା) ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ (ପାଦ ଧୋଇବା)।
Sutra 17
उदासीनवधे यातुरुत्तमो दण्डः ॥ कZ_०४.१३.१७ ॥
ଉଦାସୀନ (ନିରପେକ୍ଷ) ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ ଯାତୁ (ଗୁପ୍ତ ହତ୍ୟାକାରୀ/ମାୟାବୀ) ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଣ୍ଡ।
Sutra 18
शृङ्गिणा दंष्ट्रिणा वा हिंस्यमानममोक्षयतः स्वामिनः पूर्वः साहसदण्डः प्रतिक्रुष्टस्य द्विगुणः ॥ कZ_०४.१३.१८ ॥
ଶିଙ୍ଗ ଥିବା କିମ୍ବା ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଥିବା ପଶୁ ଦ୍ୱାରା କେହି ହିଂସିତ ହେଉଥିବାବେଳେ ମାଲିକ ତାକୁ ମୁକ୍ତ/ଉଦ୍ଧାର ନ କଲେ, ମାଲିକଙ୍କୁ ‘ପ୍ରଥମ’ ସାହସଦଣ୍ଡ; ଏବଂ ପୀଡିତ ଯଦି ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ଡାକିଥାଏ, ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱିଗୁଣ।
Sutra 19
शृङ्गिदंष्ट्रिभ्यामन्योन्यं घातयतस्तच्च तावच्च दण्डः ॥ कZ_०४.१३.१९ ॥
ଶିଙ୍ଗ ଓ ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଥିବା ପଶୁମାନଙ୍କୁ ପରସ୍ପରକୁ ହତ୍ୟା କରାଇଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାମଲାରେ ସେଇ ପରିମାଣର ଦଣ୍ଡ ହେବ।
Sutra 20
देवपशुमृषभमुक्षाणं गोकुमारीं वा वाहयतः पञ्चशतो दण्डः प्रवासयत उत्तमः ॥ कZ_०४.१३.२० ॥
ଦେବପଶୁ, ବଳଦ, ଗୋରୁ କିମ୍ବା ହେଫର୍କୁ ଭାର ବହନ କରାଇଲେ ପାଞ୍ଚଶେ ଦଣ୍ଡ; ଏବଂ ତାହାକୁ ହାଙ୍କି ଦୂରେ ହଟାଇଦେଲେ/ନିର୍ବାସିତ କଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଣ୍ଡ ଲାଗୁ ହୁଏ।
Sutra 21
लोमदोहवाहनप्रजननोपकारिणां क्षुद्रपशूनामदाने तच्च तावच्च दण्डः प्रवासने च अन्यत्र देवपितृकार्येभ्यः ॥ कZ_०४.१३.२१ ॥
ଉନ, ଦୁଧ, ବହନ ଓ ପ୍ରଜନନରେ ଉପକାରୀ ଛୋଟ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇ ନଦେଲେ/ଅବୈଧଭାବେ ରୋକି ରଖିଲେ ସେହି ଅନୁପାତରେ ଦଣ୍ଡ; ଏବଂ ହାଙ୍କି ଦୂରେ ହଟାଇଦେଲେ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ—କିନ୍ତୁ ଦେବ ଓ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କଲେ ନୁହେଁ।
Sutra 41
दैवतप्रतिमानां च गमने द्विगुणः स्मृतः ॥ कZ_०४.१३.४१च्द् ॥
ଦେବପ୍ରତିମା ହଟାଇବା/ନେଇଯିବା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅପରାଧରେ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Sutra 42
वरुणाय प्रदातव्यो ब्राह्मणेभ्यस्ततः परम् ॥ कZ_०४.१३.४२च्द् ॥
ଏହା ବରୁଣଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ।
Sutra 43
शास्ता हि वरुणो राज्ञां मिथ्या व्याचरतां नृषु ॥ कZ_०४.१३.४३च्द् ॥
କାରଣ ବରୁଣ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ରାଜାମାନଙ୍କର ଶାସ୍ତା, ଯେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମିଥ୍ୟା ଆଚରଣ କରନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
Higher trust in judgments, contracts, and public dealings; reduced fraud and social conflict; stronger legitimacy of the king’s commands—stabilizing revenue flows and public order.
Implied and contextual: punitive action against false dealing (mithyā-vyavahāra/false testimony) and, at the apex, reputational and political ruin for a king who permits systemic falsehood—framed as Varuṇa’s chastisement (loss of authority and stability).